स्कुल पठाउनै मुस्किल

मेनुका ढुंगाना

अछाम — अछामको बान्निगढी जयगढ गाउँपालिका ३ वर्दादेवीकी ३० वर्षीया तारा परियारका ५ छोरी र १ छोरा छन् । कान्छो छोराको उमेर ३ वर्ष भयो । उनका श्रीमान् नौलेको मृत्यु भएको २ वर्ष भयो ।

‘श्रीमान् बिरामी भएको १२ दिन बित्दासमेत औषधि उपचारमा भन्दा पनि जडिबुटि र झारफुकमा लाग्यौ’ ताराले भनिन, ‘समयमा उपचार गराउन नसकेर उहाँको ज्यान गएको हो । औषधि गराए देउता रिसाउँछन भन्ने थाले, सबै परिवार उपचार भन्दा पनि धर्मकर्ममा मात्र व्यस्त रह्यौं ।’

ताराका अनुसार परिवारजन सवै बिहानै उठेर नुहाई धुवाई गरी झारफुक गर्नमै व्यस्त हुन्थे । नौलेको शरीरमा साना साना फोका निस्किएका थिए । शरीरमा फोका निस्कियो भने देउता निस्किनु भएको छ भन्ने धार्मिक विश्वास अझै जरो गाडेर बसेको छ । कतै कुनै उपाय नलागेपछि ताराका परिवारले अन्तिम समयमा उनलाई धनगढी र भारतका अस्पतालमा लगेका थिए । तर उनलाई अस्पताल लैजान ढिलो गरिएकाले ज्यान गएको उनि बताउँछिन् ।

‘बिरामी भए धामी झाँक्रिको विश्वास गर्ने, अस्पताल नलिने अझै पनि अन्धविश्वास छ । यहि कारणले कलिलै उमेरमा मैले दुःख पाए’ ताराले भनिन्, ‘५ छोरी भइसकेका थिए । छोरा नहुँदा घरमा बस्ने वातावरण नै मिलेन । अहिले ६ छोराछोरीको पालन पोषण गर्न कठिन भएको छ ।’ समाज भन्दा बाहिरको वातावरण नबुझेका दलित बस्तीमा कुसंस्कार र अन्धविश्वासले नै ज्यान जाने गरेको उनको भनाइ छ । ‘समाजका कुरा मान्नै पर्छ । तर अप्ठ्यारोमा कसैले हेर्दैनन् । अहिले अर्काको घरमा बसिराखेकि छु । साहुले निस्क भनेको दिन कहाँ जाने पत्तो छैन’ उनले भनिन् ।

वर्दादेवीकै कोकिला परियारको उमेर २३ वर्ष भयो । उनका ३ छोरी छन् । डेढ वर्ष अघि सामान्य विरामी भएका उनका श्रीमानका ेपनि धामी झाँक्री र जडिबुटि उपचार गर्न थालेपछि मृत्यु भयो । ‘देउता लागेरै बिरामी भएको हो भन्ने लाग्यो । अस्पतालमा नगई गाउँमै उपचारमा लाग्यौं । ख्याल ख्यालै ज्यान गयो’ कोकिलाले भनिन्, ‘छोरा र श्रीमान नभएका महिलालाई समाजमा बाँच्नै गाह्रो छ । समाजले एक्लो बनाउछ । छोरीहरूलाई समेत गाली गर्छन् ।’ समाजमा आफु भन्दा जान्ने बुझ्नेले स्वास्थ्य संस्थामा लैजानु भन्दा झारफुक तिर जोड दिन लगाएको उनको भनाइ छ । ‘टाउको दुख्दा पनि धामी झाँक्री कहाँ जाने चलन अझै छ । यस्तै कारणले धेरैको ज्यान जाने गरेको छ ।’

कुल जनसंख्याको २७ प्रतिशत दलित समुदाय रहेको बान्नीगढी जयगढ गाउँपालिकामा अझै पनि अन्धविश्वासमा परेको दलित महिला संजालकि अध्यक्ष अमृता तिरुवाले बताइन् । ‘यसअघि दलितका लागि आएको बजेटले गाउँका दुइ /चार जनाले मात्रै फाइदा लिए । शिक्षाको पहुँचबाट टाढा भएका दलित समुदायलाई कसैले हेरेन ’ उनले भनिन् , ‘जीवनस्तर माथि उकास्नका लागि हामी पनि पटक पटक जनप्रतिनिधिसँग छलफल गरिरहेका छौं ।’

उनका अनुसार हालै वडाको २ लाख बजेटबाट १८ जना असहाय दलित महिलालाई ५० किलो चामल र ३२ जना दलित बालबालिकालाई शैक्षिक सामग्री वितरण गरिएको छ । ‘शैक्षिकसत्र सुरु भएको छ । एक दम्पत्तिका ६ देखि ८ सम्म सन्तान छन् । उनीहरूलाइ विद्यालय पठाउन सक्ने अवस्था छैन । धेरै एकल महिलाका सन्तान छन्’ उनले भनिन् ।

अन्य ठाउँको तुलनामा वडा नम्बर ३ मा दलित समुदायमा अन्धविश्वासको समस्या धेरै भएकाले उनीहरूलाई मध्यनजर गर्दै वडाले बजेट विनियोजन गर्ने वडाअध्यक्ष कुलबहादुर सेट्टी बताउछन् ।‘ वडामा रहेका दलित समुदायका २ सय १५ घरधुरीमा अवस्था बुझ्ने र त्यहि अनुरुप बजेट विनियोजनको तयारी गरेका छौं’ उनले भने, ‘अन्धविश्वासमा रुमल्लिएर ज्यान गुमाएका परिवारलाई शिक्षा रस्वास्थयमा विशेष प्राथमिकता दिनेछौं ।’

प्रकाशित : वैशाख ३०, २०७६ १०:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अझै बनेन अछाम दरबार

'अछाम दरबारसँग हाम्रा पुर्खाको इतिहास जोडिएको छ, दरबार बनाउँछौं भनेर पटक-पटक अलमल्याएर जनतालाई ठग्न पाइँदैन । अब हामी नै यसका विरूद्ध उत्रिनेछौं ।' 
मेनुका ढुंगाना

अछाम — माओवादी आक्रमणका बखत २०५८ मा ध्वस्त भएको अछाम दरबारको अझै पुनर्निर्माण भएको छैन । दरबार पुनर्निर्माणको काम २०६५ मै सुरु भयो । तर काम सुरु भएको ११ वर्ष बितिसक्दा पनि निर्माण सम्पन्न हुन सकेको छैन । ७ वर्षदेखि अवरुद्ध भएको काम २०७५ भदौदेखि पुनः सुरु भएको छ । 

एघार वर्षसम्म पुनर्निर्माण हुँदै रोकिँदै गरेको अछाम दरबार ।  तस्बिर : मेनुका/कान्तिपुर 

अछामको पहिचान बोकेको दरबार निर्माणमा लापरबाही हुँदा स्थानीय आक्रोशित बनेका छन् । 'अछाम दरबारसँग हाम्रा पुर्खाको इतिहास जोडिएको छ,' स्थानीय गंगाराम भाटले भने, 'दरबार बनाउँछौं भनेर पटक पटक अलमल्याएर जनतालाई ठग्न पाइँदैन । अब हामी नै यसका विरुद्ध उत्रिनेछौं ।'

दरबार नजिकै घर भएका मंगलसैनका ७६ वषर्ीय उदयराम ढुंगाना दरबार बन्छ भन्नेमा विश्वस्त छैनन् । 'दरबार पुनर्निर्माणको काम सुरु भएको बेला म धेरै खुसी भएको थिए । तर यत्रो वर्ष हँुदा पनि जस्ताको तस्तै छ । अब बन्ला जस्तो लाग्दैन ।' उनले भने, 'म जस्ता थुप्रै वृद्धवृद्धाको अन्तिम इच्छा पुर्खाको इतिहास बोकेको दरबार बनेको हर्ने हो ।'

पटकपटक दरबारको विषयमा बैठक बसेर ठेकेदारलाई काम गर्न दबाब दिने गरेको भएता पनि काम सम्पन्न हुन नसकेको जिल्ला समन्वय समिति अछामका प्रमुख प्रमुख नरबहादुर कुँवरले बताए । 'ठेकेदारले जहिल्यै काठ अभाव भयो भन्दै बहाना बनाएको पाइयो । एघार वर्षसम्म काठको कारण देखाउँदै काम गर्दैनन् । गत भदौमा आवश्यक पर्ने काठ जता पाइन्छ त्यताबाट ल्याउन प्रशासनले सहज गराइदिएर काम सुचारु भएको हो ।'

उनले भने, 'अनेक बहाना बनाएर ठेकेदारले नै लापरबाही गरेको छ ।' अछाम दरबारको निर्माणको काम बारेसमेत ठेकेदार र सहरी डिभिजनले चाँसो नदिएको कुँवर बताउँछन् । 'सहरी डिभिजन कार्यालयका प्रमुख, प्राविधिक र ठेकेदारको मिलेमतोमा दरबारको काम अघि नबढेको महसुस भएको छ ।'

मंगलसैन नगरपालिकाका प्रमुख पदमबहादुर बोहराले भने, 'होइन भने ११ वर्षसम्म दरबार किन बनेन ।' स्थानीयस्तरमा निर्माण भइरहेका योजनाको बारे स्थानीय तहलाई जानकारी दिनुपर्ने उनले बताए । सदरमुकामको बीच भागमा अलपत्र अवस्था रहेको दरबार हेरेर जनताले जनप्रतिनिधिलाई गाली गर्ने तर ठेकेदारले वास्ता नगर्ने गरेको उनको भनाइ छ ।

दरबार निर्माणको ठेक्का २ करोड २५ लाखमा स्वीकृत भएको थियो । ५० प्रतिशतभन्दा बढी काम सम्पन्न गरेको दाबी गर्ने ठेकेदार जयबहादुर साउदले काम गरेबापतको ९० लाख रकम निकासा गरिएको बताए । 'आवश्यक पर्ने निर्माण सामग्री सहज ढंगले उपलब्ध गराउन नसक्दा काम रोकिएको हो । अहिले सामग्री खोजी रहेको छु । यो काम चाँडो सक्नुपर्छ भनेरै लागेको छु,' ठेकेदार साउदले भने ।

२०६७ सालमै निर्माण सम्पन्न गर्ने गरी सम्झौता भएको बताउँदै साउदले काठ अभावको कारण ११ वर्ष काम रोकिएको बताए । 'सुरुका २ वर्ष काम भयो, विभिन्न किसिमका अप्ठ्यारा आए,' उनले भने, 'अहिले सामानको भाउ पहिले भन्दा दोब्बर बढ्यो तर त्यो पनि पाइँदैन ।' पटकपटक ठेक्काको म्याद थप्दै २०७५ असारसम्म अन्तिम म्याद थपिएको थियो । त्यो म्याद पनि सकिएपछि
दरबार निर्माण हुनेमा शंका लागेकोसरोेकारवाला बताउँछन् ।

सहरी डिभिजन कार्यालयबाट संचालित भएको दरबारको काम सुचारु नभए निर्माणको विकल्प खोजिने सहरी विकास डिभिजन धनगढीका प्रमुख सुरेश वाग्लेले बताए । अछाम दरबार पुनर्निर्माणमा ठेकेदारले काठको अभाव देखाउँदै ढिलासुस्ती गरेको उनले बताए । 'काठ अभाव भएकै हो भने उपलब्ध कहाँबाट कसरी हुन्छ त्यो सहजीकरण गर्छौं । त्यति गर्दा पनि भएन भने अर्को प्रक्रियामा जाने छौं', उनले भने ।

दरबारमा पहिले जिल्ला प्रशासन कार्यालय, तत्कालीन जिल्ला पञ्चायत, मालपोत, जिल्ला अदालतलगायत कार्यालय सञ्चालन भए पनि सदरमुकाम आक्रमणका बेला भने जिल्ला प्रशासन कार्यालय मात्र थियो । आक्रमणमा प्रजिअ मोहनसिंह खत्रीसमेत मारिएका थिए ।

घटनामा क्याप्टेनसहित ५३ सेना, ५९ प्रहरी, २ निजामती कर्मचारी र ८ सर्वसाधारण गरी १ सय २२ जनाको ज्यान गएको थियो । जिल्लाका अन्य सरकारी कार्यालय पुनर्निर्माण गर्न तोकिएको समयसीमा नाघेपछि पुनर्निर्माण समितिले ठेकेदारलाई हर्जाना तिराए पनि दरबार राष्ट्रिय महत्वको क्षेत्र भएकाले यसका ठेकेदारलाई भने केही गरिएको छैन ।

प्रकाशित : वैशाख २९, २०७६ ०९:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT