हाकुपटासी बुन्ने छैनन्, किन्ने छन्

‘धान रोप्ने र काट्ने समयमा यो काम गर्न मानिस आउँदैनन् । रेगुलर बुन्न सक्ने अवस्था छैन । पहिले बुन्न आउने मानिसको पनि उमेर ढल्कँदै गएको र नयाँ पिँढीले यो बुन्ने सीप नसिकेकोले यो समस्या आएको हो ।’
‘अहिले फ्रक, मेक्सी डिजाइनमा हाकुपटासीको प्रयोग भएर फेसनेबल हुने क्रम बढेको छ । यसले लोकप्रियता पाएजस्तै यो बुन्ने सीपले भने लोकप्रियता पाउन नसकेकै हो ।’
सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — हाकुपटासी अर्थात् कालो फरिया । नेवार समुदायको मौलिक पोसाक हो यो । कुनै बेला उपत्यकाका हरेक घरमा हाकुपटासी बुन्ने एउटा घरबुना तान हुने गर्थ्याे । उपत्यकाका घुम्दा हाकुपटासी लगाएका महिलाहरू टन्नै भेटिन्थे । आफूले लगाउने लुगा आफैं बुन्दै नेवार समुदायको कैयौं पुस्ता हुर्कियो ।

तर अहिले तानमा हाकुपटासी बुन्नेहरूको संख्या हातमा गन्न सकिने अवस्थामा पुगेको छ भने उपत्यकाका नेवार बस्ती डुल्ने हो भने हाकुपटासी लगाएका महिलाहरू फाट्टफुट्ट मात्रै देखिन्छन् । अहिले हाकुपटासी चाडपर्वमा सीमित भएको छ ।

भक्तपर लिवालीका हाकुपटासी व्यवसायी ६४ वर्षे बुद्धिसागर प्रजापतीका अनुसार अहिले भक्तपुरमा हाकुपटासी बुन्ने एक दर्जन घर पनि भेट्न मुस्किल छ । उनको पुख्र्यौली पेसा माटोको भाँडो बनाउने थियो । सानैदेखि उनी बुवासँग माटोका भाँडो बनाउँदै हुर्किए । तर मन भने दिदी र आमाले हाकुपटासी बुन्ने गरेको तानतिरै थियो । बेलाबेलामा बुवाका आँखा छलेर दिदीसँग हाकुपटासी बुन्न पुग्थे । त्यही बेलामा भाँडा बनाउन माटोको अभाव हुन थाल्यो । त्यसपछि बुद्धिले भाँडा बनाउने पेसा छोडेर हाकुपटासी बुन्न तिर लागे । मागहरूको ओइरो लाग्न थालेपछि उनले घरमा भएको दुई तानलाई बढाएर उनले १९ वटा तान पुर्‍याएर उद्योग नै सुरु गरे । तर अहिले यो पेसा पनि संकटमा पर्दै गएको उनले अनुभव गरेका छन् ।

Yamaha

‘माटो पाइन छोडेपछि तानमै कपडा बुन्नु राम्रो हुन्छ भन्ने लाग्यो । माग पनि टन्नै हुन्थ्यो,’ बुद्धिले भने, ‘तर अहिले धेरै माग छैन बजारबाट । बुन्ने मान्छेको पनि खडेरी नै लागेको छ । पैसा दिन्छु भन्दा ’नि बुन्ने मान्छे पाउन छाडयो ।’ उनले तानमा कपडा बुन्न थालेपछि सुरुमा सबैले ‘केटीले गर्ने काम गर्न थाल्यो भनेर धेरैले जिस्काएको’ उनले सम्झिए । तर उनले पर्वाह गरेनन् । परिवार पाल्नको लागि जुन काम गरे’नि हुन्छ भन्ने सोचले उनलाई हौस्यायो । उनको चार जना दाजुभाइमध्ये कसैले पनि माटोको पेसा गर्दैनन् । माहिला भाइ शिक्षक, साइला घर बनाउँछन् भने कान्छा हाइड्रोपावरमा ठेक्कापट्टाको काम गर्छन् ।

बुद्धिले भने, ‘माटोको काममा सुक्खा लागेपछि विकल्प खोज्नु थियो । त्यही बेला हाकुपटासीको माग अन्यत्र पनि एकदमै बढ्यो । हाकुपटासी बुनेर परिवार पाल्न सजिलो भयो । तर अहिले यो पेसामा पनि बिस्तारै सुक्खा लाग्दै छ ।’ अहिले हाकुपटासीको माग एकदमै कम भएको र तान बुन्न आउने मानिस पनि नपाउने समस्या उनलाई छ ।

अहिले बुद्धिको कारखानामा भएको १९ वटा तानमध्ये एउटा तानमा मात्रै हाकुपटासी बुन्ने गरिन्छ । कुनै बेला वर्षको ८/१० लाखसम्म कमाइ हुने गरेकोमा अहिले वर्षको डेढ लाख कमाउन पनि मुस्किल हुने गरेको उनले सुनाए ।


‘यो व्यवसाय पनि पाँच महिना बन्द हुन्छ । धान रोप्ने र काट्ने समयमा यो पेसा गर्न मानिस आउँदैनन् । अहिले बुन्ने मान्छे नआएकोले त्यही एउटा तान पनि खाली छ । रेगुलर बुन्न सक्ने अवस्था छैन । पहिले बुन्न आउने मानिसको पनि उमेर ढल्कँदै गएको र नयाँ पिँढीले यो बुन्ने सीप नसिकेकोले यो समस्या आएको हो,’ उनले सुनाउँदै गए । उनी र उनको श्रीमती धागो मिलाइदिने, तान जडान गरिदिने काम गर्छन् ।

देशविदेशसम्म निर्यात गरेका उनले अहिले भने केही पसलहरू मात्रै आफ्नो ग्राहक बनेको अनुभव सुनाए । अहिले नेपाली र नेवार कपडा बजारमा चल्ती भएको छैन । साडी छोडेर सटपाइन्ट, टिसर्टहरू लगाउने चलन आएकोले पनि यस्तो भएको उनलाई लाग्छ । हाकुपटासीसहित त्यसकै सेटमा हुने पटुका, चोलोको कपडा, च्यादर, पछयौराहरू पनि उनकोमा बुन्ने गरेका छन् । अहिले बजारमा आएको सिफनको साडी र मेसिनमा बुनेको हाकुपटासीले यसको बजार खोसेको उनले सुनाए । ‘हामीले हातले बुनेको हाकुपटासीले मेसिनमा बुनेकोसँग प्रतिस्पर्धा गर्नै सक्दैन,’ उनले भने, ‘हातले बुन्दा समय पनि लाग्छ र धेरै समयमा थोरै हाकुपटासी तयार हुन्छ ।’

बुद्धिले हाकुपटासी बुन्ने धागो पहिले बुटवलबाट ल्याउने गरे पनि अहिले भने भारतबाट आयात हुने गरेको बताए । भारतबाट ल्याएको सेतो धागोमा कालो, रातो, हरियो रंग भने रञ्जितकार समुदायलाई भर्न दिन्छन् । रंगाएको धागोबाट हाकुपटासी बुन्ने तरिका उनले बताउँदै गए, ‘पहिले धागोलाई फेलुमा राखेर बबिन वा लट्टाईमा भरिन्छ ।

धागो बेरिएको सयवटा लट्टाईलाई ‘लट्टाई घर’ मा राखेर त्यसलाई वार्पिङमा घुमाइन्छ र त्यसबाट काँइयोमा भरेर तानको बेलनमा भरिन्छ । बेरिएको बेलनबाट धागो निकालेर तानमा हालिन्छ । र फेरि त्यो धागोलाई तानको काँइयोमा हालेर मात्रै बुन्नको लागि तयार हुन्छ । यो काम पहिलो पटक हेर्दा निकै झ्याउ लाग्ने देखिए तापनि यसमा पोख्त भइसकेपछि भने आनन्ददायी कुरा बन्ने बुद्धिले दाबी गरे । उनले भने, ‘सिक्न सुरुसुरुको एक/दुई महिना कठिन लाग्छ तर पछि रमाइलो लाग्दै जान्छ ।’


भक्तपुरमा रञ्जितकार समुदायको काम हाकुपटासी बुन्ने धागोमा रंग लगाउनु हो । नागपोखरी पुग्दा निरु रञ्जितकार सेतो धागोमा रातो र कालो रंग लगाएर सुकाउँदै थिइन् । हाकुपटासी बुन्नेहरूले उनकोमा सेतो धागो लैजाने गर्छन् र उनको परिवार त्यसमा रंग लगाउने गर्छन् । पुस्तौँदेखि उनको परिवार यही काम गरेर जीविकोपार्जन गरिरहेका छन् । ‘पहिले प्राकृतिक रंगहरू लगाउने गरेको सुने पनि अहिले हामीले बजारमा पाइने पोकाका रंगहरू नै प्रयोग गर्छाैँ,’ उनले रंग लगाउने तरिकासमेत भनिन्, ‘सुतीको धागोमा सरफ, कालो रंग र पानी मिसाएर दुई/तीन घण्टासम्म मज्जाले पकाउनुपर्छ । नत्र रंग गाढा बस्दैन । रातो र हरियोलाई चाहिँ चिसो पानीमा आधा घण्टासम्म भिजाउनुपर्छ ।’ यसरी उनको परिवारले महिनामा ३० देखि ४० हजार कमाउने गरेका छन् । तर अहिले भने रंग लगाउन ल्याउनेमा धेरै कमी आएको उनीहरूलाई लाग्छ ।

१५ वर्षको उमेरमा इनाचोबाट त्रिपुरासुन्दरीको खिंछें टोलमा विवाह गरेर आएकी हीरा दनेखुले अहिले पनि घरमा हाकुपटासीको पसल नै राखेकी छन् । ४५ वर्षीया उनले बुनेको हाकुपटासीको कन्टयाक्टको भरमा पाटनमा निर्यात गर्ने गरेकी छन् । तर अहिले उनीसँग भएको तानमा पनि उनले हाकुपटासी नभई बुट्टेदार चौबन्दी चोलोको कपडा बुनिरहेकी छन् । ‘हाकुपटासी धेरै स्टकमा छ,’ उनले भनिन्, ‘त्यो नसकुन्जेल बुन्दिनँ भनेर बसेको छु ।’

बिहेअघि नै इनाचोमा बस्दा उनकी आमाले उनलाई हाकुपटासी बुन्न सिकाएकी थिइन् । विद्यालय जान नपाउने समयमा आमासँग दिनभरि हाकुपटासी बुनेर दिन कटाउँथिन् । बिहेपछि भने उनले अरूको पसलमा ज्याला गरेर हाकुपटासी बुन्ने काम गर्न थालिन् । तर पछि दिक्क लाग्न थालेपछि उनले छोडेर आफ्नै व्यवसाय सुरु गरिन् । उनको घरमा एउटा तान छ र एक्लै बुनिराख्छिन् । उनले ज्यालामा काम गर्दा विभिन्न बुट्टाहरू राखेर काम गर्नुपथ्र्याे । त्यही कारणले उनलाई अहिले बुट्टा हालेर चोलोको कपडा बुन्न आउँछ । पहिले उनी हाकुपटासी नै लगाउँथिन् तर एक दशकदेखि भने कुर्ता सुरुवाल लगाउने गरेकी हुन् ।

यो पेसाबाट धेरै कमाइ भने नहुने उनले सुनाइन् । ‘यो काम गरेर फाइदा छैन । मनको सन्तोषका लागि बुन्ने गरेको हो, १० हजार कमाउन दुई महिना काम गर्नुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘आफ्नै घरमा राखेकोले सजिलो भएको छ । कोठा भाडामा लिएर गर्नुपर्‍यो भने गाह्रो हुन्छ । यो पेसा गरेर घरखर्च चलाउन गाह्रो छ ।’

क्वालिटीको १२ हाते हाकुपटासी एक दिनमा एउटा बुनिसक्ने उनले बताइन् । उनकोमा चार क्वालिटीका हाकुपटासी पाइन्छन् । पहिलो नम्बरको पन्ध्र सय, दोस्रो नम्बरको बाह्र सय, तेस्रो नम्बरको नौ सय पचास र चौथो नम्बरको आठ सय पचास । उनकोमा पाटन, थैव, कीर्तिपुरलगायत ठाउँबाट हाकुपटासी लिन आउँछन् । उनी हाकुपटासीको साथसाथै चौबन्दी चोलो, मले गाचा, नागबेली श्रीपक्षेचु, जनी पनि बुन्छिन् । उनकोमा सेटकै २१ सय देखि पैतीस सयसम्म पर्छ ।


संस्कृतिविद् ओम धौभडेलका अनुसार नेवार समाजमा कामकाजी महिलाहरूले लगाउने पोसाक हो हाकुपटासी । उनका अनुसार पहिले नेवार समुदायको श्रेष्ठ वर्गले आयातीत नै पहिरन लगाउने गरेका थिए । तर मध्यम वर्गीय र निम्नवर्गको किनेर लगाउने हैसियत थिएन । त्यसैले उनीहरू आफैंले घरमा तानमा बुनेको लुगा लगाउने गर्थे । पछि यही नै नेवारहरूको पहिचान बनेको उनले दाबी गरे ।

उनका अनुसार पहिले घरमै बुनिन्थ्यो । घरघरमा तान हुन्थ्यो । दसैंको नवमीको दिनमा नेवारहरूले तानपूजा भनेर कामको लागि प्रयोग गर्ने औजारहरूदेखि लिएर कपडा बुन्ने तानहरू पनि पूजा गर्ने चलन थियो । पहिलेपहिलेको गल्लीहरू सिधा, लामा गल्ली हुनुको कारण पनि यही हाकुपटासी नै रहेको उनले बताए । भने, ‘गल्लीहरू लामो घागो बनाउने काममा प्रयोग हुन्थे । बाँसको निगालो राखेर प्रत्येक ठाउँमा तीनवटा घागो बेर्ने चलन थियो । तर अहिले यो सबै कुरा इतिहास भयो ।’

उनका अनुसार नेवार समुदायमा पूरै कालो र पूरै सेतोले राम्रो संकेत गर्दैन । तर कालो फरियामा रातो बोर्डर राखेपछि भने यही सौभाग्यको चिह्न मानिन्छ । ‘यो बाक्लो हुन्छ तर काम गर्दा पनि लगाउन गाह्रो हुन्न,’ उनले भने, ‘सबैभन्दा राम्रो कुरा यो कपडा ऋतुसँग पनि सामन्जस्य छ । यसले गर्मीमा शीतलता दिन्छ भने जाडोमा न्यानो दिन्छ । वर्षभरि नै लगाउँदा पनि यसले कुनै असर गर्दैन । साना बच्चालाई घाममा राख्दा हाकुपटासीले नै छोपेर राख्ने चलन थियो । सुत्केरीको शरीरलाई राम्रो गर्छ यसले ।’

अहिले बजारमा पाइने सिफनको वा अन्य कपडाबाट हाकुपटासीजस्तै देखिने फरियामा यो सुविधा छैन । अहिलेको युवा पुस्ताले सांस्कृतिक युवतीहरूले फेसनका रूपमा भए पनि बचाइराखेकोमा भने उनलाई खुसी लाग्छ । दिनहुँ नलगाए पनि चाडपर्वमा लगाउनुपर्छ भन्ने चेतना पलाएको छ । उनले भने, ‘अहिले फ्रक, मेक्सी डिजाइनमा हाकुपटासीको प्रयोग भएर फेसनेबल हुने क्रम बढेको छ । यसले लोकप्रियता पाएजस्तै यो बुन्ने सीपले भने लोकप्रियता पाउन नसकेकै हो ।’

प्रकाशित : भाद्र २, २०७५ ०८:२३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

जसले चित्रमा भित्र्याए आधुनिकता

कान्तिपुर संवाददाता

ललितपुर — १९६० को दशकलाई आधुनिक कलाको सुनौलो समय मानिन्छ । यस धारमा वरिष्ठ चित्रकार लैनसिंह बाङदेल, उत्तम नेपाली, उर्मिला गर्गदेखि रामानन्द जोशी, वत्सगोपाल वैद्य, गेहेन्द्रमान अमात्य, इन्द्र प्रधान, कृष्ण मानन्धर, मनुजबाबु मिश्र, शशीविक्रम शाह, शशीकला तिवारी, केके कर्माचार्य लगायतको ठूलो योगदान छ ।

वरिष्ठ चित्रकार मनुजबाबु मिश्रका सिर्जना पुलचोकस्थित विकल्प आर्ट सेन्टर (एबीसी) ग्यालरीमा अवलोकन गर्दै एक कलापारखी । ग्यालरीमा चित्रकलामा आधुनिकता भित्र्याउने केही नेपाली सर्जकका सिर्जनाहरू प्रदर्शनीमा राखिएका छन् । तस्बिर : कान्तिपुर

यिनै वरिष्ठ चित्रकारले उति बेला सिर्जना गरेका चित्रहरू यति बेला ग्यालरीमा देख्न सकिन्छ । पुलचोकस्थित विकल्प आर्ट सेन्टर (एबीसी) ग्यालरीमा आधुनिक चित्रकला सिर्जना गर्ने तिनै चित्रकारका चित्र प्रदर्शनीमा राखिएका छन् । ग्यालरीका प्रमुख एवं चित्रकार सरोज महतोले व्यापारिक उद्देश्यले भन्दा पनि आधुनिक कलाको सुरुवात गर्ने वरिष्ठ स्रष्टाको सम्मानस्वरूप प्रदर्शनी गरेको बताए ।

यद्यपि केही चित्र बिक्रीमा नभए पनि २ लाखदेखि १० लाख रुपैयाँ मूल्य पर्ने चित्र ग्यालरीमा छन् । उनका अनुसार हालै दिवंगत चित्रकार मनुजबाबुको चित्र भने बिक्रीमा छैनन् ।

मनुजबाबु बित्नुभन्दा केही दिनअघि सरोजले बौद्ध महांकालस्थित हर्मिताजमै पुगेर चित्र प्रदर्शनीका लागि ल्याएका थिए । ‘मनुज सरका पुराना चित्र कमै भेटिए,’ उनले भने, ‘बनाउँदै बेच्दै गर्ने हँुदा उहाँका संकलन थोरै भएको पाएँ ।’ त्यसैले पनि मनुजबाबुका बाँकी सिर्जना पारिवारिक आग्रहमा ‘नट फर सेल’ मा राखिएको उनले सुनाए ।

ग्यालरीमा मनुजबाबुले सन् ६० को दशकमा बनाएका केही चित्र छन्, जुन बेग्लै स्वादका छन् । बालबालिका, महिला, पुरुष र त्रिशूल बोकेका व्यक्तिको फिगर क्यानभासमा नियाल्न सकिन्छ ।

शशीविक्रमले धेरै पहिले सिर्जना गरेका स्केचहरू ‘गोल्डन पिस’ का रूपमा देख्न पाइन्छ । साधु लगायतका पोट्रेट स्केच गरिएका छन् । संगै उनले बनाउने ‘सिग्नेचर स्टाइल’ घोडाका चित्र पनि ग्यालरीमा छन् ।

१९६० दशकपहिले नेपाली कलाकार राजाले जेजस्तो बनाउन भन्छन्, त्यही बनाउने गर्थे । जब राजा महेन्द्र विदेश भ्रमण पुगे, त्यहाँ प्रशस्तै आधुनिक चित्र बनाएको देखे । यसैबाट प्रभावित भई उनले नेपाली कलाकारलाई पनि आधुनिक चित्र बनाउने उत्प्रेरणा दिन थालेको सरोजले बताए । उनलाई ६० का दशकका चित्रमा ऐतिहासिक महत्त्व झल्केको लाग्छ ।

त्यस्तै, शैलीका हिसाबले पनि यी चित्रहरू विशेष छन् । वत्सगोपालले तान्त्रिक मन्त्रमा आधारित चित्र बनाउँछन्, जहाँ क्यानभासमै टेक्स्चर उठाएर मण्डला, तान्त्रिक चिह्न कोरेका छन् । आधुनिकतामा पनि मौलिकता मिसिएका चित्रहरू उनका विशेषता हुन् ।

शशिकलाका चित्रमा नारी वेदना पाइँदैन । घुमरीभित्र नाच्दै गरेकी युवतीको भाव मन छुने छ । १० लाख रुपैयाँ मूल्य राखिएको उक्त चित्रले सामान्य वस्तुभित्र असामान्य सौन्दर्य झल्केको महसुस गराउँछ ।

इन्द्रको सिर्जना पूरै अमूर्त छ । कृष्ण भने ल्यान्डस्केपमा अमूर्त प्रभाव देखाउन सिपालु छन् । गेहेन्द्रमानको कलामा आकृतिको बहाव पाइन्छ । प्राकृतिक दृश्यबाट प्रभावित रामानन्दको चित्र ओम मन्त्रमा आधारित छ ।

दुई सातासम्म चल्ने प्रदर्शनीमा वरिष्ठ कलाकारका १८ चित्र छन् ।

प्रकाशित : भाद्र २, २०७५ ०८:२१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT