गाईजात्रामा जे नभई हुन्न

‘गाई जस्तोसुकै बनाए पनि त्यसमा साँपाख्व र न्हेपन्चा भने राख्नैपर्छ ।’
सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — मप्यारी नापित शोकमा छिन् । भक्तपुरको याछेँकी उनले गत साउन २१ मा ३८ वर्षेे भदा गुमाइन् । शोक मनाउने फुर्सद भने पाएकी छैनन् उनले । नजिकिँदै गरेको साँपारु अर्थात् गाईजात्रामा दिवंगत भदाको गाई बनाउन आवश्यक सामग्री जुटाउन उनी व्यस्त छिन् ।

गाई बनाउन नभई नहुने साँपाख्व र न्हेपन्चा किन्न उनी केही दिनअघि याछेँकै चेतकुमारी चित्रकारकहाँ पुगिन् ।

‘साँपाख्व’ भनेको गाईको अनुहार हो भने ‘न्हेपन्चा’ भनेको यसको कान । नेवार समुदायमा वर्षभरि दिवंगत आफन्तहरूको नाममा गाई बनाएर नगर परिक्रमा गर्ने बेला यी सामग्री चाहिन्छन् । यिनै सामान किन्न रामप्यारी चेतकुमारीकहाँ पुगेकी हुन् । भदा गुमाएको पीडा आलो भएकाले रामप्यारीले ठूलो गाई नबनाई आठवर्षे नातिनीलाई नगर परिक्रमा गराउने सोच बनाएकी छन् । यसरी गाई बन्ने नातिनीको टाउकामा साँपाख्व टाँसी दुईपट्टि न्हेपन्चा राख्ने उनको योजना छ ।

Yamaha

‘गाईजात्रामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण नै यिनै हुन्,’ रामप्यारीले भनिन्, ‘अरू छुट्यो भने केही हुन्न, यी त छुट्नै हुन्न । पछि कामको चटारोमा बिर्सिएला भनेर पहिले नै लिन आ’को ।’ ६५ वर्षीया चेतकुमारी चित्रकार एक महिनायता, बिहान घरधन्दा सकेपछि साँपाख्व, न्हेपन्चा र ध्वजा बनाउन थाल्छिन् । गाईको अनुहार प्रिन्ट गरिएको कागजमा रंग दल्दै साँपाख्व बनाउँछिन् भने लामो आकारमा काटिएको कागजमा चार किसिमका रंग दली धागो र बाँसको सहायताले फूलजस्तै न्हेपन्चा बनाउने गर्छिन् ।

‘न्हेपन्चा बनाउन चारथरीका रंगहरू तहतह गरी लगाउनुपर्छ । एउटा रंग सुकेपछि मात्रै त्यसमा अर्काे लगाउनुपर्छ, नत्र लतपतिने हुन्छ । सबै सुकिसकेपछि बाँसमा मिलाएर बाँधेर फूल बनाउने र पछि चन्द्रसूर्य अकिंत ध्वजा टाँस्नुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘हेर्दा सजिलो भए पनि काम झन्झटिलो छ । एक सेट तयार गर्न दुई–तीन घण्टा लाग्छ । कमाइ भने त्यसअनुसारको हुन्न ।’

चेतकुमारीले यो बनाउने सीप ससुराबाट पाएकी हुन् । चार दशकदेखि यो काम गर्दै आएकी छन् उनी । अहिले उनको परिवारमा उनले र उनकी दिदीले मात्रै यो काम गर्छन् । उनीहरू नागपञ्चमीमा नागका फोटा, गाईजात्राका बेला साँपाख्व र न्हेपन्चा, इन्द्रजात्रामा पुल किसी, तीजका लागि गणेश, त्यसपछि विश्वकर्मा, लक्ष्मी, भगवती लगायतका चित्र बनाउने गर्छन् । अहिले यी पूजा सामग्री मेसिनबाट छापिने हुनाले अर्डर कम आउने गरेको चेतकुमारीका छोरा राजेशले बताए ।

‘बच्चा बेलामा पनि म आमालाई सघाउने गर्थें,’ उनले भने, ‘स्कुलबाट आएपछि रंग लगाउने काम गर्नुपथ्र्यो । पहिले चित्रकारहरूले मात्रै बनाउँथे, अहिले अन्य जातका मानिसले समेत बनाउन थाले । आठ/नौ वटा पसलमा हजारौँको संख्यामा बिक्री हुने गरेकोमा अहिले एक/दुई सय सेट मात्रै बिक्री हुन्छ । त्यसैले आमाहरूले मात्रै गर्नुहुन्छ । संस्कृति बचाउनुपर्छ भन्ने सोच हुनेहरू मात्रै यस्ता हाते सामग्री खोज्दै आउँछन् ।’

चेतकुमारीका अनुसार, ती चित्रमा दल्ने रंग भारतबाट आयात गरिन्छ । रंगमा तातोपानी र सडेस (गम) मा मिसाएर कागजमा दल्ने गरिन्छ । न्हेपन्चा र ध्वजा बनाउनका लागि उनीहरूले बाँस पनि किनेर ल्याउनुपर्छ । बाँसलाई सुकाएर टुक्रा पारेर काट्नुपर्छ । अनि रंगाएको कागजलाई फूल जसरी नफुस्किने गरी बाध्नुपर्छ । हरेक वर्ष भाइटीका सकिएसँगै यो कामको सिजन पनि सकिन्छ । अनि उनी पति पूर्णबहादुरलाई मखुन्डो बनाउने काममा सघाउँछिन् ।

संस्कृतिविद् ओम धौभडेलका अनुसार, साँपारु नेवारहरूको मृत्यु संस्कारसँग जोडिएको पर्व हो । वर्षभरि दिवंगत मानिसको नाममा गाई बनाएर भाद्र कृष्ण प्रतिपदाको दिन नगर परिक्रमा गर्ने चलन छ । तीन किसिमका गाई बनाउन मिल्ने उनी बताउँछन् ।

साँपाख्व र न्हेपन्चा तयार गर्दै चेतकुमारी चित्रकार ।

ताहा साँ, बाछा लुकेगु र डोकोसाँ । ताहा साँ लामालामा बाँसमा जनी कपडाहरू बेरेर त्यसमाथि परालको सिङ, चमर, छाता राखेर चार/पाँच जनाले बोक्न मिल्ने लामो बनाइन्छ । यस्तो गाई भक्तपुरमा मात्रै बनाइन्छ र यसको अगाडि घिङटाङ घुसी नाचिन्छ ।

बाच्छा लुकेगुमा बालबालिकालाई राम, सीता, लक्ष्मण, हनुमान, पाँच पाण्डव, महादेव–पार्वती, विष्णु–लक्ष्मी लगायत बनाएर नगर परिक्रमा गराउने चलन छ । कतैकतै भने बाच्छीलाई नै पनि सिंगारेर डोर्‍याउने चलन छ । त्यस्तै डोको साँमा चाहिँ एउटा डोकोमा कपडाले बेरेर सिंगारेपछि नगर परिक्रमा गराउने प्रचलन छ ।

‘गाई जस्तोसुकै बनाए पनि त्यसमा साँपाख्व र न्हेपन्चा भने राख्नैपर्छ,’ धौभडेलले भने ।

गाईजात्राको सुरुवातमा मतैक्य छैन
तत्कालीन कान्तिपुर (काठमाडाैं) का राजा प्रताप मल्लले कान्छा छोराको निधनपछि भावविह्वल रानीको पीडा कम गर्न गाई निकाल्ने उर्दी दिएको कथन छ । तर यो सत्य अपुरो रहेको धौभडेलको भनाइ छ ।

गाईजात्रा कहीँ भक्तपुरका राजा जगत्प्रकाश मल्लले सुरु गरेको त कतै पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले सुरु गरेको उल्लेख छ । ‘यी तीनै राजाभन्दा तीन सय वर्षअघि नै भक्तपुरका राजा जयस्थिति मल्लको पालामा लेखिएको गोपाल राज वंशावलीमा गाईजात्रालाई ‘साँयात’ अर्थात् ‘गाईयात्रा’ भनेर उल्लेख गरेको भेटिन्छ,’ उनले भने, ‘जसले गर्दा यी पछिल्ला तिनै राजा सम्बन्धी दाबी झूटो ठहरिन जान्छ । त्यसैले साँपारुको सन्दर्भमा इतिहासका पानाहरू अपुरा छन् ।’

यसको अर्थ जयस्थिति मल्लले नै गाईजात्रा सुरु गरेको भन्ने पनि होइन । धौभडेलको भनाइमा, जयस्थिति मल्ल इतिहासप्रति सचेत थिए । त्यसैले उनले आफूभन्दा सयौं वर्ष पहिले चलेको रीतिरिवाजबारे समेत गोपाल राज वंशावलीमा लेखाएका छन् । त्यसमा गाईजात्राबारे पनि उल्लेख छ ।

‘तर साँपारुको चलन कसले चलायो भन्नेबारे स्पष्ट धारणा छैन । मृत्यु संस्कार लगायत सोह्र संस्कारको राम्रोसँग व्यवस्था भएकोले गाईजात्राको सुरुवात लिच्छवीकालमै भएको भन्न सकिन्छ,’ धौभडेलले भने ।

गाई कि साँढे ?
गाईजात्रामा राखिने भनिएको साँपाख्वमा देखिने अनुहार गाईको जस्तो नभई दाह्रा निस्केको र सिङ भएको साँढे जस्तो देखिन्छ । धौभडेलका अनुसार, गाईजात्रामा घुमाइने स्वरूप साँढेको हो । यो नेवार समुदायमा आफन्तको मृत्युपछि ११औं दिनमा गर्नुपर्ने वृषोत्सर्ग संस्कारसँग जोडिएको धौभडेलले बताए ।

‘लिच्छवीकाल र मल्लकालमा वृषोत्सर्ग संस्कारका रूपमा दिवंगत व्यक्तिको नाममा साँढेलाई डामेर छोड्ने चलन थियो । मृत्युवरण गरेका व्यक्तिको नाममा साँढे छोड्दा बेवारिसे साँढेहरूको संख्या धेरै भएपछि यो चलन परिमार्जन गर्दै ढुंगाको साँढे बनाएर छोड्ने चलन आयो,’ उनले भने, ‘पछि यो पनि एकदमै गाह्रो भएकोले चित्रकारले कागजमा साँढेको चित्र बनाएर राखिने परम्पार सुरु भयो । यी सबैको उद्देश्य भनेको कसको मृत्यु भयो भन्ने थाहा दिनु थियो । त्यसैले मृतकको जीवनशैली झल्किने चित्र बनाइन्थ्यो ।’ विभिन्न तन्त्रमा नेवार समुदायका मानिस दिवंगत भएको वर्षदिनभित्र गाईजात्रामा साँपाख्व राखी गाई नगरमा घुमाए वृषोत्सर्ग गरेकै मानिने भनेर लेखेको पाइएपछि साँपाख्वको चलन आएको धौभडेलले सुनाए ।

आधुनिकता र पौराणिकताको फ्युजन
पहिले चित्रकारले रंगको प्रयोग गरेर दिवंगत मानिसको स्वरूपअनुसार साँपाख्व, दुइटा न्हेपन्चा र ध्वजा बनाउने गर्थे । धौभडेलको भनाइमा अहिले फोटो खिच्ने प्रविधि आए पनि साँपाख्व र न्हेपन्चा राख्ने चलन उस्तै छ । उनले भने, ‘अहिले ताहा साँमा दिवंगत मानिसको जीवनशैली झल्किने फोटाका साथै साँपाख्व र न्हेपन्चासमेत राख्ने गरिएको छ । अहिलेको साँपारुमा आधुनिकता र परम्परागत संस्कारको फ्युजन देख्न सकिन्छ ।’

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०८:४१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

देवी बन्ने धुन

‘आधुनिक गीतमा नाचिनेभन्दा फरक र पोसाक पनि आकर्षक भएकोले यतातिर रुचि जागेको थियो । रुचि भयो भने छिटो सिकिँदो रैछ । त्यत्तिकै समय फाल्नुभन्दा केही सिक्नु राम्रो नि !’
सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — ठूलो श्रद्धाका साथ मानिसहरू उनका पाउ छुँदै भन्ने गर्छन्, ‘देवी मा, मलाई रक्षा गर्नुहोस् ।’ उनी साँच्चिकै देवी भइदिएकी भए, भक्तजनको हरेक मनोकामना पूरा गर्थिन् होला । ‘तर, के गर्नु, मान्छे न परेँ !’अष्टमातृका नाच्ने लेमिना श्रेष्ठले भनिन्, ‘दिन त के सक्नु, उल्टै लाजले भुतुक्कै हुन्छु !’

भक्तपुरस्थित थिमि लायकुको सानो वाचुननीमा अष्टमातृका नृत्यको प्रशिक्षण लिँदै युवतीहरू । तस्बिर : सुनीता

गाईजात्राको दिन रात परेदेखि उज्यालो नहुँदासम्म नाचिन्छ अष्टमातृका नृत्य । विशेष गरी थिमिको नेवार समुदायमा । पहिलेपहिले अष्टमातृका पुरुषहरूले नाच्थे । झन्डै दुई दशकयता भने यो परम्परा बदलिएको छ । अहिले युवतीहरूले अष्टमातृका नृत्य परम्परा धान्दै आएका छन् । थिमिको वाचुननीकी २४ वर्षीया लेमिनासँग तीन वर्षदेखि अष्टमातृका नृत्यको अनुभव छ । नाच्दै गर्दा लेमिनालाई कहिलेकाहीं आफू साँच्चै देवी हुँ कि जस्तो भान हुन्छ ।

‘कहिले त मात्तिन मन लाग्छ तर जब देवी भएको सम्झिन्छु, सम्हालिन्छु,’ उनले भनिन्, ‘मान्छे अनुशासित बनाउन यस्तो परम्परा बसालेका होलान् हाम्रा पुर्खाले भन्ने लाग्छ ।’

देवी बन्ने धुनमा रहेकी यी नृत्यांगनाहरूलाई यति बेला थिमि लायकुको सानो वाचुननीमा भेट्न सकिन्छ । तीन हप्तादेखि बेलुका सात बजे उनीहरू यहाँ आइपुग्छन्, जहाँ अष्टमातृका, नागचा: (भष्मासुर मोहनी) र महाकाली नाचको प्रशिक्षण चलिरहेको छ । अष्टमातृकामा युवतीहरू भए पनि अन्य नाचमा भने पुरुषहरू नै सहभागी हुन्छन् ।

महाकाली हुँदै मातृका
बीएसडब्लू सकेर बसेकी लेमिनालाई बच्चैदेखि सांस्कृतिक पहिरनमा सजिएर नाच्न मन लाग्थ्यो । ठूला दिदीहरू नाचेको देख्दा एक न एक चोटि यसरी नै नाच्छु भन्ने इच्छा जाग्थ्यो । ‘आधुनिक गीतहरूमा नाचिनेभन्दा फरक र पोसाक पनि आकर्षक भएकोले यतातिर रुचि जागेको थियो,’ उनले भनिन्, ‘रुचि भयो भने छिटो पनि सिकिँदो रैछ ।’

सुरुको वर्ष उनी महाकाली बनेकी थिइन् । त्यसपछि दुई वर्ष देवी बनिन् ।

गाईजात्राको दिन अपराह्न पाँच बजेदेखि बिहान तीनचार बजेसम्म नाच लिएर थिमिका चोकचोक घुम्नुपर्छ । ‘अनुभव नभएकाले सुरुमा गाह्रो भयो, तर टेक्निकहरू थाहा पाएपछि भने सजिलो भयो,’ उनले भनिन् ।

नाच्दा पहिरनका रूपमा उनीहरूले मखुन्डो, जामा, चोलो, त्रिकोण, ऐना भएको झल्लर, लाल प्व:चा लाउँछन् । गहनामा चाहिँ स्टिलको सिक्री, हातमा मखमलका बाला, खुट्टामा घुँघरु लगाउँछन् । पहिलो वर्ष लेमिनालाई परिवारले नै पठाएको थियो । ‘पछिचाहिँ आफैं जान थालें,’ उनले भनिन्, ‘त्यत्तिकै समय फाल्नुभन्दा केही सिक्नु राम्रो नि !’

अहिले ११ युवती यो नाच सिकिरहेका छन् । यसमा राम्रो गर्ने आठ जनाले मात्रै नाच्ने अवसर पाउने उनले बताइन् ।

नेवार समुदायमा विभिन्न परम्परागत ताल र रागहरूका आधारमा नाच्ने गरिन्छ । ३७ वर्षे अर्जुन श्रेष्ठले २०६३ देखि यस्ता नाचमा मृदंग बजाउँदै आएका छन् । उनका अनुसार पहिले अष्टमातृका नाचमा केटाहरू नै थिए । तर पछि थिमि कला परिषद्ले समयको मागअनुसार परिमार्जन गरी युवतीलाई नचाउने प्रचलन ल्याएको हो । यो नाचमा मृदंग, दाग: (धाँ बाजा), दापा खिं, भुस्या, छुस्या, ताँ बाजा, बहु (झयाली), नगरा र मुहाली बजाउनुपर्छ ।

‘अहिले नगरा र मुहाली बाजा बोक्ने र बजाउने मानिसको पनि संकट भएकोले बजाउनै छोडियो,’ उनले भने ।

कपाली समाजको रेकर्डअनुसार, देशभरिमा जम्मा १३ जनालाई मात्रै नेवार परम्पराअनुसार मुहाली बजाउन आउँछ । तीमध्ये चार जना थिमिमा छन् । ‘तर उनीहरूको उमेर ढल्किसकेकोले आठ रात बजाएको एक लाख दिन्छु, आउनुस् भन्दा पनि आएनन्,’ उनले भने ।

मौलिक ताल
यो नाच पछि गएर हराउँछ कि भन्ने चिन्ता छ अर्जुनलाई । बच्चैदेखि भजनमा लाग्ने गरेकाले उनले परम्परागत बाजा बजाउन सिकेका थिए । गुरुहरूबाट नोटेसन लिएर सिकेका हैनन् । अचेल नयाँ पुस्ता भजनबाट विकर्षित छन् । सिक्ने परम्परा पनि हराउँदै छ ।

आम्दानी कम हुने भएकाले पनि जीविकोपार्जनका लागि अर्जुन फर्निचरको काम गर्छन् । ‘यो परम्परागत बाजाबारे थाहा हुने नै कम छन्, बजाउन जान्ने त झनै कम,’ उनले भने, ‘यी बाजाहरूको व्यवसायीकरणमा हुन सकेन ।’

उनका अनुसार, यो नाचका लागि ३२ रागमा चौताल, त्रिताल, ब्रह्म ताल, देरा ताल, ताल, ग्वारा ताल लगायत बजाउने गरिन्छ । कैयौँ ताल लोप भइसकेको उनले बताए ।

पहिले नेपाल मण्डलका चारै दिशामा अष्टमातृकाका शक्तिपीठ हुने गरेको अर्जुनले सुनाए । त्यहीअनुसार अष्टमातृका नाचमा तिनै देवी राखिन्छन् । थिमिका पनि ब्रह्मायणी (पूर्व दिशा), माहेश्वरी (उत्तर दिशा), कौमारी (आग्नेय दिशा), वैष्णवी (नैऋत्य दिशा), बाराही (दक्षिण दिशा), इन्द्रायणी (पश्चिम दिशा), महाकाली (वायव्य दिशा) र महालक्ष्मी (ईशान दिशा) मा हुन्छन् ।

अर्जुनका अनुसार, अष्टमातृका नाच पाटनका मल्लराजा श्रीनिवास मल्लको पालामा सुरु भएको हो । पाटनमा दैवीप्रकोपले सताएपछि देशभरि हाहाकार मच्चियो । र, राजा चिन्तित भएका बेला तलेजु भवानी राजाको सपनामा आई ‘नाच सुरु गरेर देवीहरूको पूजा गर्नू’ भनेपछि आठै दिशाका अष्टमातृकालाई तान्त्रिक विधिबाट पूजा गरी नाचको प्रचलन बसेको कथन पाइन्छ । त्यही नाच अन्य राज्यले चलाउन थालेपछि थिमिले अनुसरण गरेको अर्जुनले बताए ।

जोगाउनै गार्‍हो
अष्टमातृका नाचपछि गाईजात्राको भोलिपल्टदेखि चार दिन लायकु भैल: नाच र महाकाली नाच पनि देखाउने चलन छ । लायकु भैल: ४५ वर्ष रोकिएर तीन वर्षअघि फेरि सुरु गरेको नृत्यगुरु निरञ्जन श्रेष्ठले बताए ।

‘पहिले यो नाच प्रधान समुदायले निकाल्थ्यो, विभिन्न कारणले उनीहरूले निकाल्न छोडेपछि हामीले निकाल्न थाल्यौँ,’ उनले भने, ‘अहिले हामीलाई नै यो जोगाउन गाह्रो भइरहेको छ । पर्याप्त आर्थिक स्रोत नभएर समस्या छ ।’ समाजलाई एकत्रित गर्न थिमीका युवाहरूले यी नाचहरूको संरक्षण गरिरहेको भए पनि अब भने उनीहरूलाई नै दिक्क लाग्न थालिसकेको छ । उनीहरूले सोखका रूपमा मात्रै नाच धानिरहेका छन् ।

निरञ्जनका अनुसार, मखुन्डो बनाउन, पहिरन र पूजा सामग्री तयार पार्न ८–१० लाख खर्च हुन्छ । गत वर्षदेखि भने नगरपालिकाले नाच चलाउनका लागि साढे दुई लाख दिन थालेको छ । तर यति रकमले यो मात्रै नभई तीनचार वटा नाच देखाउनुपर्ने बाध्यता रहेको उनले बताए ।

‘गुठी संस्थान धाउँदा जहिल्यै हेर्छाैं मात्र भन्ने आवाज सुनियो । अहिले त धाउनै छोडिदियौँ । नगरपालिकाले दिएको रकमले पुग्दैन,’ उनले भने ।

यस्तै गाईजात्राकै भोलिपल्टदेखि चार दिन देखाइने महाकाली नाचमा देवीले महीषासुरलाई वध गरी विजय प्राप्त गरेको कथा देखाइन्छ । यसमा कवा: दुई जना, ख्या दुई जना, भूत भैरव दुई जना, बेताल चार जना, माक दुई जना, सिंह एक जना, देवी एक जना, महालक्ष्मी एक जना र दैत्य एक जना हुन्छन् । ‘नागचा:’ नाचमा भने विष्णुले मोहिनी रूप धारण गरी भस्मासुरलाई मारेको कथा लुकेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७५ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT