साझा बन्दै सारंगी

‘सारंगी भन्नेबित्तिकै गन्धर्व समुदायको नाम आउँछ । तर, केही वर्षयता सारंगी सबैको साझा बन्दै छ । कुनै समय अछूत मानिने सारंगी अहिले सबैको काखमा बस्न थालेको छ ।’
मधु शाही

काठमाडौँ — सारंगीवादक श्याम नेपालीले औपचारिक रूपमा यो बाजा बजाउन थालेको २० वर्ष पुगिसकेको छ । उनी केही वर्षयता अमेरिका छन्, जहाँ गजलकार सुरेश वाग्ले लगायतसँग मिलेर ‘हिमालयन हेरिटेज कल्चरल एकेडेमी’ सुरु गरेका छन् ।

त्यहाँ विभिन्न नेपाली मौलिक बाजा सिकाउनुका साथै सारंगी समेत पढाइन्छ । ‘विदेशीहरू सारंगी भनेपछि भुतुक्कै हुन्छन्,’ उनले कान्तिपुरसँगको अनलाइन कुराकानीमा भने, ‘त्यही भएर लोकबाजा सिकाउने स्कुल नै सञ्चालनमा ल्याएका हौँ ।’

उनले कीर्तिपुरमा रहेको आफ्नो घरलाई ‘म्युजिक हाउस’ नाम दिएका छन्, जहाँ सारंगी उत्पादन हुन्छ । ललितपुरमा ‘प्रोजेक्ट सारंगी’ सञ्चालन गरी नयाँ पुस्तामाझ सारंगी प्रवद्र्धन गर्दै आएका छन् । दिवंगत लोककलाकार रामशरण नेपालीका यी छोरासँग पुख्र्याैली पेसालाई व्यावसायिक बनाउन निकै संघर्ष गर्नुपरेको अनुभव छ । लामो समय उनी ‘सुकर्म’ ब्यान्डसँग आबद्ध रहे ।

Yamaha

‘सारंगी भन्नेबित्तिकै गन्धर्व समुदायको नाम आउँछ,’ उनले भने, ‘तर, केही वर्षयता सारंगी सबैको साझा बन्दै छ । गन्धर्वभन्दा पनि अरू समुदायकाहरू यतातिर आइरहेका छन् ।’ ‘रुद्र’, ‘कुटुम्ब’ लगायतका ब्यान्डहरू सारंगीकै प्रभावबाट चलेको उनको अनुभव छ । ‘अचेल सारंगी नभएको ब्यान्ड नै हुँदैन,’ उनले भने ।

कुनै बेला ‘गाइने बाजा’ मात्रै भनेर हेपिने गरेको सारंगीले व्यावसायिकता पाउँदै गएको उदाहरण हो यो ।

गन्धर्व सांस्कृतिक कला संगठनका महासचिव अनिल गन्धर्वले सारंगी समयअनुकूल रूपान्तरण गर्न सके यसको व्यावसायिक मूल्य ठूलो रहेको बताए । गिटार र सितारजस्तै तारबाजाका रूपमा स्थापित हुँदै गरेको सारंगीको बजार माग समेत बढेको उनको अनुभव छ ।

‘पाँच वर्षयता सारंगीको माग तीव्र रूपमा बढेको देखिन्छ,’ उनले भने, ‘कुनै समय अछूत मानिने सारंगी अहिले सबैको काखमा बस्न थालेको छ ।’

सारंगीको आधुनिकीकरण
समयसँगै सारंगी बाजामै पनि आधुनिकताले प्रभाव देखाउँदै गएको छ । पहिले सारंगीको तार बाख्राको आन्द्रा सुकाएर बनाउने गरिन्थ्यो । अचेल आन्द्राको सट्टा बजारमा सजिलै पाइने सितार/गिटारको तार प्रयोग गर्न थालिएको छ । श्यामका अनुसार, आन्द्राको तार बनाउने चलन अब लोप हुँदै छ । ‘मेटल तार राख्दा पनि सारंगीको सौन्दर्य उस्तै छ,’ उनले भने ।

बजारमा गिटार, सितार, भ्वाइलिनस जस्ता आधुनिक बाजासँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने हुँदा सारंगीलाई समय सुहाउँदो डिजाइन गर्न भने आवश्यक रहेको श्यामले औँल्याए ।

सारंगीवादक अनिल गन्धर्व भने आधुनिकीरण गर्ने लहरमा कतै सारंगीको मौलिक मिठास नै हराउने त होइन भन्नेमा चिन्तित छन् । ‘पुस्ता हस्तान्तरण त हुनुपर्छ,’ उनले भने, ‘यो क्रममा केही नयाँपन भित्रिन पनि सक्छ, तर मौलिकता गुमाउनु चाहिँ हुन्न ।’

उपचारमा सारंगी
सारंगीको धुनले मनोरञ्जन मात्रै दिँदैन । अहिले यसको उपयोगिता चौतर्फी हुँदै गएको सारंगीवादकहरू बताउँछन् । थेरापिस्ट अमृत गान्धारीले सुरुका दिन ठमेलमा सारंगी मनोरञ्जन दिनका लागि बजाउने गर्थे । पछि उनले सारंगीको धुन मानसिक अस्वस्थता भएका व्यक्तिलाई सुनाउँदा आनन्द महसुस हुने थाहा पाएपछि यसै विषयमा अध्ययन गर्न थाले । यो क्रममा उनी भारतको दिल्लीसम्म पुगे, अनि ‘क्लिनिकल म्युजिक थेरापी’ पढेर आए र राजधानीमा ‘म्युजिक थेरापी ट्रस्ट नेपाल’ स्थापना गरे । त्यहाँ उनले सारंगी लगायतका बाजा बजाएर बिरामीलाई म्युजिक थेरापी सेवा दिँदै आएका छन् ।

‘यसको उपयोग बहुआयामिक छ,’ उनले भने, ‘म्युजिकल हिलिङमा सारंगीको भूमिका ठूलो छ ।’

सारंगीवादक श्याम नेपालीको दाबी पनि त्यस्तै छ । उनका अनुसार, खुट्टाको जोर्नीमा आउने समस्यादेखि मानसिक तनावसम्म सारंगीको धुन सुनाएर हटाउन सकिन्छ । हृदयाघातसम्बन्धी समस्या र ध्यानका लागि त झन् यो अत्यन्त उपयोगी हुने उनको अनुभव छ । ‘अमेरिकामै पनि मेडिटेसनका लागि सारंगी प्रयोग गर्न थालिएको छ,’ उनले भने ।

लोभिँदै युवा
कुनै बेला हेलाको बाजा बनेको सारंगी अहिले लोकप्रिय बन्दै छ । आफ्नै टोलछिमेकमा धिमेबाजा बजाउँदै हिँड्ने वसन्तपुरकी सुजिना बज्राचार्यलाई एक दिन सारंगी सिक्ने मन लाग्यो । तीन वर्षदेखि निरन्तर सिक्दै आएकी सुजिनाले अहिले घरमै सारंगीको अभ्यास गर्छिन् ।

‘सारंगी जति प्राक्टिस गर्‍यो उति निखारिँदै जान्छ,’ २४ वर्षीया उनले भनिन्, ‘तर, सानो मेहनतले त चाहिँ पुग्दैन ।’ सुरुसुरुमा सारंगी बजाउँछु भन्दा थुप्रैले उनलाई हेयको दृष्टिले हेर्थे । अहिले यही बाजामा उनको नाम बनेको छ । कार्यक्रमहरूबाट निम्तो आउँछ र ताली मात्र नभई गजबको आम्दानी पनि पाइरहेकी छन् ।

रामेछापका प्रसूनकुमार खत्री अर्को उदाहरण हुन् । उनलाई आधुनिक बाजाले खासै छोएन । नेपाली परम्परागत बाजा खोज्दै जाँदा सारंगी भेट्टाए । भर्खरै कक्षा १२ पढदै गरेका १७ वर्षे उनी सारंगीवादक वर्त गन्धर्वसँग १० महिनादेखि सिकिरहेका छन् । सारंगी सिक्न मन मात्रै नभई ध्यानसमेत चाहिने प्रसूनले बताए ।

सारंगी सिक्दै गरेका अर्का युवा हुन्, नीरज रेग्मी । गोंगबु घर भएका उनले सारंगी सिक्न थालेको तीन वर्ष भयो । उनलाई सारंगी सबैभन्दा मिठो धुन दिने बाजा लाग्छ । ‘जति सुन्यो उति गहिराइ महसुस हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले पनि सिक्न मन लाग्यो ।’

नीरज लगायत ११ जनालाई मनीष गन्धर्वले चाबहिलस्थित घरमै सारंगी सिकाइरहेका छन् । हुन त उनी आफैं पनि सारंगी सिक्दै छन् । ‘मेरो सिकाइचाहिँ सारंगीलाई कसरी इन्डियन क्लासिकल टोनसँग फ्युजन गराउन सकिन्छ भन्ने हो,’ उनले भने, ‘अचेल सारंगी सबैतिर चासोको विषय बन्दै छ ।’

प्रकाशित : भाद्र ११, २०७५ ०८:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

क्वाँटी अर्थात् तातो झोल

पहिलेका मानिसलाई वैज्ञानिक तथ्य थाहा थिएन तर पनि उनीहरूलाई खानेकुरा ब्यालेन्स गरेर भने खान आउँथ्यो, ऋतु अनुसारका खानेकुरा खान आउँथ्यो ।
सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — क्वाँटी अर्थात् तातो झोल । जनैपूर्णिमा अर्थात् गुन्हीपुन्हीको दिन नेवार समुदायमा विभिन्न थरीका नौ गेडागुडीको टुसा उमारी क्वाँटी पकाएर खाने चलन छ । सानो–ठूलो केराउ, मास, मुगी, मस्याङ, बोडी, भटमास, बकुल्ला, चनालगायत नौ थरीका गेडागुडी मिसाएर क्वाँटी बनाउने गरिन्छ ।

संस्कृतिविद् ओम धौभडेलका अनुसार नेवार समुदायमा नागपञ्चमीपछि चिसो सुरु भएको विश्वास गरिन्छ । यो समयमा पानी पर्ने र त्यसका कारणले बालकदेखि वृद्धसम्मलाई रुघाखोकी, श्वासप्रश्वासमा समस्या भई धेरै मानिसको मृत्युसमेत हुने गरेपछि क्वाँटी खाने परम्परा सुरु भएको उनी बताउँछन् ।

‘क्वाँटी खाने चलन कसले चलायो भन्ने यकिन छैन,’ उनले भने, ‘तर रोगले आफन्तको मृत्यु हुन थालेपछि भने पुर्खाहरूले यसलाई रोकथाम गर्ने उपाय खोज्दा क्वाँटी पत्ता लगाएको देखिन्छ ।’

धौभडेलका अनुसार, नेवार समुदायभित्र पनि हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले जनै पूर्णिमा र गाईजात्राको दिन अनि बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले पञ्चदानका बेला क्वाँटी खान्छन् । कुनै घरबाट गाईजात्राको दिन गाई निकालिन्छ भने कसैले चाहिँ ‘घिन्ताङ घिसी’ खेल्ने, बाजा बजाउने र आफन्तजनलाई क्वाँटी बनाएर खुवाउने गछन् ।

नेवार पात्रो अनुसार भदौ नवौँ महिना हो । त्यसैले यो महिना ‘गुन्ही पुन्ही’ भनेर नौ दिन जात्रा मनाउने, नौ थरीका गेडागुडी खाने र नौ थरीका लुगा लगाउने चलन रहेको धौभडेलले बताए । पानी पर्ने मौसम भएकाले घरको ढुकुटीमा राखिएका खानेकुराहरू ओसिने वा ढुसी पर्ने हुँदा यसको सदुपयोगका लागि पनि क्वाँटी बनाएर खाने चलन रहेको उनले दाबी गरे । क्वाँटी मात्रै नभई उपत्यकामा चामल, तिल, कुश, जौ र जल पञ्चगव्य राखी पोको पारेर हातमा ब्राह्मणले पञ्चरंगी डोरा बाँधिदिने चलन पनि छ । यो दिन बाँधेको डोरो तिहारमा लक्ष्मी पूजाको दिन गाईको पुच्छरमा बाँध्ने चलन पनि छ ।

‘जीवित खाना’
गेडागुडीको टुसा उमारेर खाइने भएकाले डा. अरुणा उप्रेतीका अनुसार क्वाँटी ‘जीवित खाना’ हो । ‘गेडागुडी पानीमा भिजाई कपडाले छोपेर राखेपछि त्यसमा टुसा उम्रिन्छ । यसरी उमार्ने प्रोसेसले गेडागुडीमा भएका भिटामिन र प्रोटिनहरू २० देखि ३० प्रतिशतसम्म पनि बढ्छन्,’ उनले भनिन्, ‘गेडागुडीलाई छुट्टाछुट्टै पकाउनुभन्दा पनि एकै ठाउँमा राखेर पकाउँदा ती भिटामिन र प्रोटिनहरू एकअर्कामा सर्न पाउँछन् ।’ मासु नखानेहरूका लागि पनि यो परिकार एकदमै फाइदाजनक हुने उनको ठहर छ । गेडागुडी बोक्रासमेत राखेर पकाइने हुँदा यसमा भएको रेसादार पदार्थले कब्जियत हुन नदिने उनले बताइन् ।

नेवार समुदायमा आजदेखि जाडो लाग्यो भन्ने विचार भएकाले क्वाँटीले तातो गराउँछ भन्ने जनविश्वास छ । क्वाँटीमा राखिने चनामा प्रोटिन र भटमासमा क्याल्सियम हुने भएकाले यसले बढ्दो उमेरका बालबालिका, भर्खर बिरामीबाट उठेकालाई समेत फाइदा पुग्ने डा. उप्रेतीले बताइन् । उनका अनुसार, यो संस्कृति नेवार समुदायमा मात्रै नभई सुदूरपश्चिममा पनि छ । सुदूरपश्चिममा गौरा पर्वका बेला बिडौरा बनाएर खाने गरिन्छ । गेडागुडीकै टुसा उमारेर बनाउने गरिन्छ ।

‘पहिलेका मानिसलाई वैज्ञानिक तथ्य थाहा थिएन तर पनि उनीहरूलाई खानेकुरा ब्यालेन्स गरेर भने खान आउँथ्यो, ऋतु अनुसारका खानेकुरा खान आउँथ्यो,’ उनले भनिन्, ‘म पनि हप्तामा एकदुई चोटि क्वाँटी खान्छु र अरूले पनि खानुपर्छ भन्ने सल्लाह दिन्छु । म हरेक दिन मेथी उमारेर पनि खाने गर्छु । मेथीमा आइरन हुने भएकाले यसले स्वास्थ्यमा राम्रो गर्छ ।’

टुसा उमारेर लिटो
डा. उप्रेतीले अफ्रिकी मुलुक इथियोपिया जाँदाको अनुभव सुनाउँदै बच्चाहरूलाई खुवाउने लिटो पनि टुसा उमारेकै गेडागुडीबाट बनाउँदा राम्रो हुने बताइन् । तर नेपालमा लिटो बनाउन पनि विभिन्न गेडागुडीलाई टुसा उमार्ने चलन छैन ।

‘मैले इथियोपिया जाँदा त्यहाँ बच्चाहरूलाई कुपोषणबाट बचाउनका लागि गेडागुडीको टुसा उमारेर त्यसलाई पिनेर लिटो बनाउने गरेको थाहा पाएँ,’ उनले भनिन्, ‘हामी पनि त्यस्तै गर्न सक्छौं । यसले हाम्रा बच्चाहरू पनि स्वस्थ हुन्छन् ।’ त्यसरी बनाएको पिठोलाई रोटीका रूपमा, दालका रूपमा, अन्डासँग अम्लेटका रूपमा पनि खान सकिने उनले जनाइन् ।

घाँसदेखि ज्वानोसम्म
भक्तपुरमा पकाइने क्वाँटीमा ज्वानो फुराउने गरिन्छ भने पाटनमा ज्वानोको सट्टा ललिचा घाँस राखेर पकाउने चलन रहेको संस्कृतिविद् ओम धौभडेलले बताए । क्वाँटीलाई पुर्खाले रोगव्याधिबाट बच्न र बचाउने अभ्यासको क्रममा पत्ता लगाएको औषधि मान्छन् उनी । ज्वानो फुराउने सन्दर्भमा नेवार समुदायमा एउटा कथन पनि छ– क्वाँटीमा ज्वानो फुराउँदा लामखुट्टेको सुँड पनि डढ्छ र अब त्यसले टोक्न सक्दैन ।

पाटनबासी संस्कृतिविद् कीर्तिकिरण जोशीका अनुसार, अहिले क्वाँटीमा ललिचा घाँस मिसाएर खाने परम्परामा कमी आएको छ । क्वाँटी भने अहिले पनि धेरै खाइन्छ । पाटनमा जनैपूर्णिमादेखि एक महिनासम्म पनि क्वाँटी खाने चलन रहेको उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र ११, २०७५ ०८:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT