गोसाइँकुण्ड जाँदैनन् गोले झाँक्री

‘बाउबाजेदेखि नै जान हुँदैन भन्ने मान्यता रहेछ । जबर्जस्ती गयो भने अशुभ हुन्छ रे १’
कान्तिपुर संवाददाता

ललितपुर — शिरमा मयूर कल्की, छातीमा घण्टमाला । हरेक जनैपूर्णिमाको दिन ढयाङग्रो बजाउँदै कुण्ड या पोखरीतिर नाच्दै हिँडेका देखिन्छन् झाँक्रीहरू । यो दिन तामाङ समुदायको गोने ङहया पर्व हो ।

तामाङहरूको पर्व ‘गोने ङहया’ का अवसरमा पाटनको कुम्भेश्वर मेलामा झाँक्रीहरू । तस्बिर : कान्तिपुर

यही पर्व मनाउन मकवानपुर गडी गाउँपालिका–२ का सुमन लामा पाटनस्थित कुम्भेश्वर आइपुगे । उनका गाउँ आसपासका धेरैजसो झाँक्रीहरू दिनहुँ लगाएर रसुवाको गोसाइँकुण्ड पुग्छन् । लगनखेल बस्दै आएका उनी भने हरेक वर्ष यहीँ आउँछन् ।

‘गोसाइँकुण्ड जान त मन थियो नि,’ कुम्भेश्वरमा आइतबार पत्नीसहित भेटिएका २९ वर्षे सुमनले भने, ‘तर, गोले थरका तामाङ झाँक्री जान नहुने परम्परा तोड्न सकिनँ ।’

Yamaha

गोने ङहयाकै अवसरमा गोसाइँकुण्डमा आइतबार झाँक्रीहरूको भीड लागेका तस्बिरहरू सामाजिक सञ्जालहरूमा पनि छाए । सुमनले भने गोसाइँकुण्डलाई मनमनै सम्झे मात्रै । ‘बाउबाजेदेखि नै जान हुँदैन भन्ने मान्यता रहेछ,’ उनले भने, ‘जबर्जस्ती गयो भने अशुभ हुन्छ रे !’ यसबारे रोचक मिथ उनी सुनाउन थाले ।

कुनै समय गोले तामाङ झाँक्री पत्नी सहित ढयाङ्ग्रो बजाउँदै गोसाइँकुण्ड यात्रामा निस्के । बाटैमा पर्ने भैरव कुण्डमा नागहरूको राज थियो, जसले अति दु:ख दिन्थे । गोले झाँक्रीले नागहरूसित तान्त्रिक युद्ध लड्ने निधो गरे । कुण्डकै छेउ पत्नीलाई ढयांग्रो बजाउन लाएर उनी भित्र पसे । जितेर आउँदा झाँक्री पत्नीले तन्त्रमन्त्र गरेको अक्षता जीउमा छर्किनुपथ्र्यो । ‘तर, नागहरूलाई काँधमा राखेर बाहिर निस्कँदा पत्नी डराएर भागिछन्,’ सुमन भने, ‘जीउमा अक्षता नपरेपछि गोले झाँक्रीको शक्ति कमजोर भयो र उनी कुण्डभित्रै मरे । त्यही दिनदेखि गोले झाँक्री गोसाइँकुण्ड जान छाडेको रे ।’

यो विषयमा संस्कृतिविद् रवीन्द्र ग्याबा तामाङले पुस्तकै लेखेका छन् । यही मिथमाथि चार वर्षअघि सेलो थिएटरले नाटक ‘म्हेन्दोमाया’ बनाएर काठमाडौंमा महिनादिन मञ्चन गरेको थियो । गोसाइँकुण्ड नजानेमा सुमन मात्रै हैन, संस्कृविद् एवं लेखक रवीन्द्रका अनुसार, अहिले पनि गोले थरका कुनै पनि झाँक्रीहरू गोसाइँकुण्ड जाँदैनन् । उनका अनुसार गोलेकै स्वाँगेभाइ (सहगोत्री) बल, तितुङ, दोङ, बज्यु, गाङदान, स्योङदान, गोङबा, डिम्दुङलगायतका थर भएका तामाङ झाँँक्रीहरू पनि गोसाइँकुण्ड जाँदैनन् ।

‘तामाङ समाजमा यो एउटा मिथको रूपमा रहेको छ,’ रवीन्द्रले भने, ‘तर, अहिलेसम्म पनि यो परम्परा जारी रहनुले त्यति बेला ठूलै घटना भएको संकेत गर्छ ।’ उनका अनुसार नेपालमा तान्त्रिक परम्परा मल्लकालमा उत्कर्षमा पुगेको मानिने भएकाले यो घटना पनि मल्लकालमै भएको हुनुपर्छ ।

गोने ङहया र झाँक्री नाच
अरू बेला कुनै सांस्कृतिक झाँकी या र्‍यालीतिर मात्रै देख्न पाइने झाँक्री नाच जनैपूर्णिमाका दिन भने बाटोघाटो, कुण्ड, पोखरी या पानीको मुहानतिर त्यत्तिकै देख्न सकिन्छ । आइतबार पाटन कुम्भेश्वरमा काभ्रेकी टर्केश्वरी तामाङ, पञ्च लामा, दोखला चरिकोटका कुमार तामाङको टोलीसँगै साँखुका विष्णु, हरि र शिव तामाङको टोली पनि भेटिए । उनीहरू ढयांग्रो बजाउँदै एकसुरले नाच्दै थिए ।

विभिन्न विधिबाट पानीको पूजा गरेपछि एक नाचेर उनीहरू फर्के । काभ्रेकी टर्केश्वरी अघिल्लो दिन नै काठमाडौं आएकी थिइन् । आफन्तकहाँ बास बसेर उनी भोलिपल्ट कुम्भेरश्वर पुगिन् । उनका अनुसार यसरी घरबाट यात्रामा निस्कँदा बाटोमा ‘छे थाप्ने’ चलन पनि छ । ‘फर्किने बेला गाउँमा बाटोभरि मानिस सगुन राखेर बसेका हुन्छन्,’ उनले भने, ‘अनि छे (आशीर्वाद) दिनुपर्छ ।’

संस्कृतिविद् रवीन्द्रका अनुसार यो बोन संस्कृतिमा आधारित प्रकृतिपूजक परम्परा हो । आठौं शताब्दीमा तामाङ समुदायलाई गुरु पद्मसम्भवले बौद्ध धर्ममा बदलेको भए पनि तामाङ समाजबाट बोन संस्कृति हराएको छैन ।

गोने ङहयाको दिन तामाङहरू नजिकको कुण्डमा गएर ‘जलपूजा’ गर्छन् । रसुवामा गोसाइँकुण्ड, सिन्धुपाल्चोकमा पाँच पोखरी, काभ्रेमा तेमाल, गोसाइँस्थान, नगरकोटको महादेव पोखरी लगायत ठुलो मेला लाग्छ । आसपासका तामाङहरू उपत्यकाका विभिन्न पोखरीमा आउँछन् । ‘यो प्रकृतिपूजा गर्ने आदिवासी संस्कृति पनि हो,’ उनले भने, ‘बोन परम्परा मान्नेहरूले तान्त्रिक विधि अपनाएर पानीपूजा गर्छन्, बाजा बजाएर नाच्छन् । यस्तो नाच्ने शैली र खुट्टाको चाल भिन्नै हुन्छ,’ उनले भने, ‘आधुनिक ज्ञानको प्रभावका कारण यो संस्कृति हराउने खतराचाहिँ बढदै छ ।’

उनका अनुसार, गोसाइँकुण्ड जस्तो टाढाको यात्रा रोज्ने झाँक्रीहरूको समूहमा सयभन्दा बढी गाउँले आइमाई र केटाकेटी हुन्छन् । कम्तीमा सात दिनको यात्रा गर्छन् । ‘नचिन्ने झाँक्रीहरूको समूह भए पनि ठाउँठाउँ सगुन राख्ने चलन छ,’ रवीन्द्रले भने, ‘गोने ङहयाको आकर्षण भनेकै झाँक्री यात्रा हो ।’

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०८:२१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

भ्वाइस अफ नेपाल रुचाइँदै

युटयुब ट्रेन्डिङ
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — संगीतसम्बन्धीको पछिल्लो टेलिभिजन रियालिटी सो ‘द भ्वाइस अफ नेपाल’ को पहिलो भाग युटयुब नेपालको ट्रेन्डिङ सूचीमा पर्न थालेको छ ।

यसै सात सुरु भएको सो सोमबार ट्रेन्डिङको पहिलो नम्बरमा देखियो । कान्तिपुर टीभीमा आउने कार्यक्रमलाई लिएर युटयुब प्रयोगकर्ताले उत्साह जनाएका छन् ।

‘अब नेपालीहरूले रियालिटी सो हेर्न इन्डियन च्यानल खोज्नुपर्ने जमाना गएछ,’ मदन गुरुङले कमेन्ट गरेका छन्, ‘यो कार्यक्रम उत्कृष्ट लाग्यो ।’ बादल परियासीले भने यस्ता कार्यक्रमलाई नौटंकी नबनाउन आग्रह गरेका छन् । उनी लेख्छन्, ‘यो रुने प्रथा हटाउनुपर्‍यो क्या † हेर्नी मान्छेका पनि आँखा रसाएर हैरान हुन्छ ।’ उनको कमेन्टमा ३२ लाइक छन् ।


शोविता मगरलाई भने कोचहरूको कुर्सी मन परेछ । उनले लेखेकी छन्, ‘चेयर अमेजिङ लाग्यो । एक मुडकी हान्नेबित्तिकै बत्ती बलेर फनक्क घुम्दो रैछ ।’ राहुल थोकर लामाले सबटाइटल राख्न अनुरोध गरिरहँदा कतिपयले भने कोचहरूको बोल्ने शैली ‘वाउ’ लागेको अभिव्यक्ति दिएका छन् । शनिबार अपलोड गरिएको भिडियोमा सोमबारसम्म करिब ८ लाख ३२ हजार भ्युज र ६ हजारजति कमेन्ट थिए ।


एपी वान टीभीबाट आउने अर्को रियालिटी सो ‘नेपाल आइडल’ पनि युटयुबमा लोकप्रिय रहँदै आएको छ । दोस्रो सिजनको छैटौं भाग सोमबार ट्ेरन्डिङको पाँचौं नम्बरमा थियो । यसमा धेरैले काउली बूढा अर्थात् सन्ध्या बूढाको प्रस्तुतिमाथि कमेन्ट गरेको पाइयो । ‘गोल्डेन माइक पाउनुपथ्र्यो,’ रवि बस्नेत लेख्छन्, ‘उहाँले जजलाई नै चक्मा दिनुभयो । धेरै माथि
पुग्नुहुन्छ होला ।’


विदेशी फ्रेन्चाइजका यस्ता कार्यक्रम नेपाल आउनु राम्रो भएको युटयुब दर्शकको बुझाइ छ । तिनका अनुसार यस्ता कार्यक्रमले स्थानीय प्रतिभालाई प्लेटफर्म दिन्छन् । कतिपय स्रष्टा एवं मिडिया समीक्षकले भने रियालिटी सोले पपुलर कल्चरलाई मात्रै प्रमोट गर्ने हुँदा यीबाट धेरै अपेक्षा राख्न नहुने तर्क गर्दै आएका छन् । मौलिक कला–संस्कृति जोगाउनुको सट्टा मनोरञ्जन प्रदान गर्नु रियालिटी सोको बेफाइदा भएको तिनको दाबी छ ।


ट्ेरन्डिङ सूचीमा सोमबार भारतीय फिल्म ‘ए.. आ..’ दोस्रो स्थानमा देखियो । तेलुगुबाट हिन्दीमा डब गरिएको फिल्म नेपाली दर्शकमाझ सदाझैं यसपालि पनि छाएको छ । फिल्म हेरे/नहेरे पनि सानु भाइ नामक प्रयोगकर्ताले लेखेका छन्, ‘हामी नेपाली एक हौं ।’ उनीसँग २१ जनाले ऐक्यबद्धता जनाएका छन् । विपुल महर्जनले चाहिँ फिल्मकी अभिनेत्री सामान्थ सुन्दर र क्युट लाग्ने बताएका छन् ।


ट्ेरन्डिङको तेस्रो र चौथो नम्बरमा भने कलाइतरका सामग्री परेका थिए । तिनमा बलात्कारपछि हत्या गरिएकी कञ्चनपुरकी बालिका निर्मला पन्तसम्बन्धी रिपोर्ट थियो ।


निर्मलाको घटनालाई लिएर अहिले निकै विवाद भइरहेको छ । अपराधी लुकाउन खोजिएको भन्दै उनका परिवार र अधिकारकर्मीले प्रदर्शन गर्दै आएका छन् । सोमबारै माइतीघर मण्डलामा यसविरुद्ध कला प्रस्तुतिमार्फत विरोध जनाइएको थियो ।

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT