सूचीकृत नभएका भाषाको संरक्षण

तारामणि राई

काठमाडौँ — राष्ट्रिय जनगणनाले नेपालमा बोलिने भाषाको संख्या यति नै हो भनेर यकिन गर्नसकेको देखिँदैन । प्रत्येक दस–दस वर्षमा गरिने जनगणनामा फरक–फरक संख्याको विवरण आएको हुन्छ ।

२०३८ सालको राष्ट्रिय जनगणनामा १६, २०४८ मा ३२, २०५८ मा ९२ र २०६८ मा १२३ वटा भाषा सूचीकृत भएका छन् । यसले नेपालमा बोलिने भाषाको संख्या वृद्धि हुँदै गएको देखाउँछ ।

२०५८ मा उल्लेख नभएका ३१ वटा भाषा २०६८ मा सूचीकृत भएका छन् । यसरी सूचीकृत भएकामा भोट–बर्मेली भाषापरिवारका आठपहरिया, बेल्हारे, फाङदुवाली, मनाङे, साम्पाङ, सुरेल, वनकरिया, वालिङ, डोल्पाली, जुम्ली, खाम, लोह्पा, धुलेली छन् । भारोपेली भाषापरिवारका ताजपुरिया, खस, गन्गाई, मालपाँडे, सोनाहा, अछामी, दैलेखी, डडेलधुरी, बाजुरेली, दार्चुलेली, गढवाली, बझाङी, बैतडेली, डोटेली पनि सूचीकृत भएका छन् । विदेशीमूलका भाषाहरू अरबी, स्पेनिस, रसियन, फ्रेन्चजस्ता भाषा पनि पहिलोचोटी सूचीकृत भएका छन् । आठपहरिया, बेल्हारेजस्ता केही भाषाको गहन अध्ययन पहिले नै गरिएको भए पनि सूचीकृत थिएनन् ।

Yamaha

२०६८ को जनगणनामा थप ३१ वटा भाषा सूचीकृत हुँदा पनि अझ केही भाषा छुटेका छन् । विदेशी तथा स्वदेशी भाषाशास्त्रीले छुट्टै भाषा हो भनी पहिचान गरिसकेका भाषासमेत सूचीकृत हुन सकेनन् । मनाङमा बोलिने ‘नारफु’ भाषा माइकल नुनानले सन् २००३ मा अध्ययन गरी ‘द नारफु ल्याङ्ग्वेज’ शीर्षकमा अध्ययन प्रतिवेदन न्युयोर्कबाट प्रकाशन नै गरिसकेका थिए । यो भाषामा क्रिष्टिना ए हिल्डेब्रान्ट र उनको समूहले २०१५ मा पनि थप अध्ययन गरी छुट्टै भाषाको संज्ञा दिएका छन् । स्थलगत अध्ययनका क्रममा उनीहरूले नारफु भाषा तामाङ भाषाका रूपमा सूचीकृत भएको बताएका छन् ।

मारिसिस्को खड्गीले सन् २००६ मा ‘नुब्री’ भाषाको सर्वेक्षण गरेकी थिइन् । त्यसो त जेफ वेब्स्टर्सले सन् १९९२ मै समाज भाषावैज्ञानिक अध्ययनका क्रममा नुब्री भाषा पहिचान गरिसकेका थिए । तर यो भाषा पनि जनगणनाको सूचीमा समेटिएको पाइँदैन । दुविनन्द ढकाल र अन्य (सन् २०१६) ले हिमाली भेगमा बोलिने ‘ग्याल्सुम्दो’ भाषाको अध्ययन गरेका छन् । यो भाषा मनाङ जिल्लाको धारापानी, चामे, बगरछापमा बोलिने बताइएको छ । यो भाषाको प्रारम्भिक शब्दकोश नेपाल तथा एसियाली अनुसन्धान केन्द्रले प्रकाशन पनि गरिसकेको छ । यो भाषालाई पनि जनगणनाले समेटेको छैन ।

गोरखाको मनास्लु भेगमा छेकम्पार र चुम्छेतमा जस्ता ठाउँ छन् । ती ठाउँ चुम उपत्यकाका रूपमा पनि चिनिन्छन्, जहाँ चुम भाषा बोलिन्छ । यो भाषाको डेभिड स्नेलग्रोभ (सन् १९६१) र जेओफ चाइल्ड्स (सन् २००४) ले पनि अध्ययन गरिसकेका छन् । यो भाषा पनि छुट्न पुगेको छ । माथिल्लो मुस्ताङमा बोलिने ‘सेके’ भाषाको अध्ययन जापानी भाषाशास्त्री इसाओ होन्डाले सन् २००२ मै गरेका थिए । त्यसैगरी तराईमा बोलिने ‘खोनाहा’ भाषा नेपालको भाषिक सर्वेक्षणले छुट्टै भाषाका रूपमा समाज भाषावैज्ञानिक अध्ययन गरेको छ (गोपाल ठाकुर र इन्द्रेश ठाकुर, २०६९) ।

जनगणनामा छुटेका भाषाको लामै सूची छ । यसरी छुट्नुमा विभिन्न कारण हुन सक्छन् । पहिलो कारण त जनचेतनाको अभाव हो । दोस्रो कारण, जनगणनामा संलग्न अधिकांश गणकहरूलाई भाषा सम्बन्धी गहिरो ज्ञान नहुनु वा भाषाको विषयमा संवेदनशील नहुनु हो । तेस्रो हो, कमसेकम जनगणना गर्नुपूर्व कुन–कुन भाषा कहाँ–कहाँ बोलिन्छन् भनेर सूची तयार एवं पूर्वकार्यको समीक्षा नगर्नु पनि हो । किनभने छुटेका केही भाषामा जनगणना गर्नुभन्दा पहिले नै अध्ययन भैसकेका थिए । यतिसम्म कि नेपाल संस्करणको एथ्नोलगले उल्लेख गरेका भाषाको सूची र जनगणनाको सूचीमा पनि फरक–फरक भाषागत विवरण छन् ।

पछिल्लो जनगणनामा सूचीकृत भैसकेकाहरू पनि सबै भाषा होइनन् । केही भाषाभाषिका मात्र भए पनि भाषाको रूपमा सूचीकृत भएका छन् । पंक्तिकारले भर्खरै गरेको वनकरिया भाषाको सर्वेक्षणले वनकरिया भाषा चेपाङ भाषाको भाषिकामात्र रहेको तथ्य फेला पारेको छ, जबकि वनकरिया भाषालाई जनगणना २०६८ ले १२३ वटा भाषामध्ये एकका रूपमा उल्लेख गरेको छ । अर्कातिर २०५८ को सूचीमा थप ३१ वटा भाषा समेटिँदासमेत केही भाषा छुट्नु गम्भीर विषय हो ।

भाषाहरूको न्यायोचित सम्बोधन हुनसकोस् भनेर २०७२ सालको संविधानले छुट्टै भाषा आयोग व्यवस्था गरेको छ । भाषा आयोगलाई मूलत: सरकारी कामकाजको भाषाका रूपमा मान्यता पाउन पूरा गर्नुपर्ने आधारहरू निर्धारण गरी नेपाल सरकार समक्ष भाषाको सिफरिस गर्नुपर्ने, भाषाहरूको संरक्षण, सम्बद्र्धन र विकासका लागि अवलम्बन गर्नुपर्ने उपायहरू सिफारिस गर्नुपर्ने, मातृभाषाहरूको विकासस्तर मापन गरी शिक्षामा प्रयोगको सम्भाव्यताबारे सुझाव पेस गर्नुपर्ने, भाषाहरूको अध्ययन, अनुसन्धान र अनुगमन गर्नुपर्ने भनी संविधानमै ४ वटा कार्य तोकिएको छ । २०७३ भदौ २३ मा गठित भाषा आयोगले कार्यविधि निर्माण गर्दै प्रारम्भिक काम पनि सुरु गरेको छ । त्यसो त भाषा आयोगका पनि आफ्नै सीमा छन् । महत्त्वपूर्ण प्रश्न के हो भने भाषाहरूको संरक्षण एवं अभिलेखन कार्य अगाडि बढाइरहँदा वा भाषिक नीति निर्माण गर्ने क्रममा जनगणनामा सूचीकृत भएका भाषालाई मात्र आधार मान्ने हो भने सूचीकृत नभएका भाषामाथि ठूलो अन्याय हुन जान्छ । त्यसै पनि छुटेका भाषाहरू अल्पसंख्यकले बोल्ने हुन् र ती भाषा लोपोन्मुख अवस्थाका छन् । त्यसैले भर्खरै सुरु भैरहेका भाषा संरक्षण, सम्बद्र्धन एवं प्रबद्र्धन लगायतका कार्यमा समुचित व्यवहार हुनसके मात्र संघीय लोकतान्त्रिक एवं बहुभाषिक मुलुकको सार्थकता हुनेछ ।

डा. राई त्रिभुवन विश्वविद्यालय भाषाविज्ञान केन्द्रीय विभागका उपप्राध्यापक हुन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : चैत्र १७, २०७४ ०८:२८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

कमरेडको हिन्दुस्तान यात्रा

सिउँडी
विमल निभा

काठमाडौँ — नेपालका प्रधानमन्त्री सरकारी कुर्सीमा सवार हुनासाथ सबभन्दा पहिले हिन्दुस्तानको यात्रा किन गर्ने गर्छन्, यो विचारणीय छ । मेरो विचारमा यसको एकभन्दा बेसी कारण हुनसक्छ ।

एक, छिमेकी मुलुक हिन्दुस्तान निकटस्थ मुलुक भएकोले कुनै खास बन्दोबस्तीको आवश्यकता हुँदैन । (यसो ख्यास्स गयो, अनि सरसर्ती ‘दिल्ली दर्शन’ गरेर आयो) । र अर्काे कारणाचाहिँं के हो भने कतै हाम्रा सम्माननीय प्रधानमन्त्रीज्यूहरू फगत हिन्दुस्तान यात्राकै निम्ति त प्रधानमन्त्री हुने गर्दैनन् ?

वर्तमान प्रधानमन्त्री कमरेड खड्गप्रसाद शर्मा ओली यही अघोषित चलन बमोजिम छिमेकी मुलुक हिन्दुस्तानको यात्रामा सदलबल जाने भएका छन् । सम्भवत: यस्तो यात्रानीतिको थालनी प्राइमिनिस्टर जंगबहादुर राणाको बेलायत यात्राबाट भएको हो । यहाँनेर एउटा जायज प्रश्न तेर्सिन सक्छ–

जंगबहादुरको बेलायत यात्रा कसरी हिन्दुस्तान यात्रा भयो ? यसको सांगोपांग नालीबेली बुझ्न इतिहासमा जानुपर्ने हुन्छ । त्यसबखत छिमेकी मुलुक हिन्दुस्तानमा हिन्दुस्तानी नभएर बेलायती राज कायम थियो । त्यसैले हिन्दुस्तान एक प्रकारले बेलायत हुनगयो । अब हिन्दुस्तान बेलायत भयो भने बेलायत पनि स्वत: हिन्दुस्तान हुने भएन ? यही गाँठी कारणले म तत्कालीन प्राइमिनिस्टर जंगबहादुर राणाको बेलायत यात्रालाई सहजतापूर्वक हिन्दुस्तानको यात्रा पनि भन्ने गर्छु । दुवै महारानी भिक्टोरियाद्वारा डाइरेक्ट शाषित मुलुकहरूमा के अन्तर छ ? अत: बेलायत या हिन्दुस्तान (अथवा हिन्दुस्तान या बेलायत) जे नामले पुकारे पनि हुन्छ ।

त्यसबेलादेखि याने तत्कालीन प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाको पालादेखि यो हिन्दुस्तान यात्रा हालसम्म पनि अटुट नै रहेको छ । मेरो भन्नु के हो भने हाम्रो प्रधानमन्त्री कमरेड खड्गप्रसाद शर्मा ओली शीघ्र हिन्दुस्तानको राजकीय यात्रामा जाँदैछन् । यसको अनौपचारिक जनाउ कमरेड ओली स्वयंले एक पुस्तकको लोकार्पण समारोहमा दिएका हुन् । यस प्रकार एकैचोटी दुई लोकार्पण सम्पन्न हुनगयो । एक, लेखकद्वय अन्जान शाक्य र माधवजी श्रेष्ठद्वारा संयुक्त रूपले लिखित ‘नेपाल, चाइना रिलेसन्स न्यु एभिन्युज एन्ड पोसिबिलिटिज’ नामक अंग्रेजी पुस्तकको लोकार्पण र दुई, प्रधानमन्त्री कमरेड ओलीको छिमेकी मुलुक हिन्दुस्तान यात्राको जानकारीमूलक कुराको लोकार्पण ।

यसको अर्थ के हो भने प्रधानमन्त्री ओलीको हिन्दुस्तान यात्राको भव्य तयारी प्रधानमन्त्री निवास, बालुवाटारको कुनै गोप्य कक्षमा भइसकेको छ । अब त्यहाँ उनका अन्तरंग सल्लाहकारहरूले यस सम्बन्धमा के र कस्तो खाले सल्लाह दिए, यो स्पष्ट छैन । सायद त्यही पुरानै कोसी, गण्डकी र महाकाली मार्का परामर्श प्रदान गरे कि ? यसको द्वितीयपटक प्रधानमन्त्री भएका कमरेड ओलीलाई कुनै खास खाँचो नै थिए । के उनी छिमेकी मुलुक हिन्दुस्तानसँगको ‘महाकाली सन्धि’को वाचाल साक्षी होइनन् र ? याद गर्नाेस्, उनको ‘एक अर्ब र एक खर्ब फाइदा’वाला बहुचर्चित डाइलग ! जे होस्, यसपालिको हिन्दुस्तान यात्रामा ‘अर्ब र खर्ब’मा केही अंकको बढोत्तरी भएमा कमरेड ओलीको हिन्दुस्तान यात्रालाई असफल मान्नुपर्ने हुनै कारण छैन ।

कमरेड प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओलीको एक पुरानो शुभेच्छुक भएको नाताले यो कवि विमल निभा पनि उनको हिन्दुस्तान यात्राको शुभ अवसरमा एकाध सल्लाह दिन तम्सिएको छ ।

१. यो वर्षातको मौसम नभए पनि एकथान छाता बोकेर जानु उत्तम हुनेछ । कुनै सामान्य छाता नभएर राष्ट्रिय छाता । (साँच्चिकै राष्ट्रिय नि !) अहिले हिन्दुस्तानको राजधानी नयाँदिल्लीमा थरी–थरीका गर्मी ह्वात्तै बढेकोले पनि आफ्नो नेपाली छाता छुटाउन मिल्दैन है कमरेड!

२. केही महिना अघिसम्म हिन्दुस्तानको गुजरात राज्यमा ‘सुंगुरे रोग’ (स्वाइनफ्लु) निकै बढेको थियो । अहिले त्यसको स्थान हिन्दुस्तानव्यापी पीतवर्णी रोगले लिएको छ । यो ‘कमलपित्त’ रोगमा आँखामात्र नभएर सम्पूर्ण शरीर नै पहेँलिने गर्छ । (मनदेखि आत्मासम्म) । त्यसैले हिन्दुस्तानी प्रधानमन्त्री नरेन्द्र दामोदरदास मोदीसँग कर्‍याप्प हात मिलाउँदा अलिकति होश गर्नास् है !

३. हिन्दुस्तानी प्रधानमन्त्री मोदीसँग प्राइभेट वातचित हुँदा यो सोध्न नबिर्सनोस्– हामीमाथि बलात् लगाइएको त्यो नाकाबन्दीको ‘न’ सकर्म हो कि अकर्म मोदीजी ? यद्यपि यो कुनै मैत्रीपूर्ण प्रश्न हुने छैन । तर दुई मुलुक बीचको सौहार्दताको व्याकरण कसले बिगारेको हो ? यति सोध्नु त हाम्रो हक हो । कुन्नि, प्रधानमन्त्री कमरेड ओलीले मेरो सल्लाहमा ध्यान दिनेछन् अथवा दिने छैनन्!

४. हिन्दुस्तान यात्रामा हवाइजहाजबाट माथि–माथि आकाश मार्गमा उडेर गए पनि त्यहाँबाट फर्कंदाचाहिंँ पानीजहाजको प्रयोग गर्नुहोला नि! मेरो तात्पर्य विलकुलै आफ्नै ‘पानी’जहाजसँग हो । यसै पनि तपाई बरोबर ‘हाम्रा पानीजहाज’ भन्ने गर्नुहुन्छ । अब हेरौं, कमरेडको यो हिन्दुस्तान यात्राको तमाम ‘वास्तविकता’
कस्तो भएर प्रकट हुनेछ!

अन्त्यमा,
केही समयअघि मानवरूपी रोबोट सोफियाको नेपाल यात्रा भएको थियो । अहिले नेपालका प्रधानमन्त्री कमरेड खड्गप्रसाद शर्मा ओलीको छिमेकी मुलुक हिन्दुस्तानको यात्रा हुने भएको छ । यद्यपि दुवै यात्रा तुलनीय होइनन् । मेरो भन्नु कति (अथवा यति) मात्र हो भने कमरेड प्रधानमन्त्री ओलीको हिन्दुस्तान यात्रा सफल होस्, जय नेपाल ।

प्रकाशित : चैत्र १७, २०७४ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT