गणतन्त्रमा नबदलिएको व्यवहार

राजाकालीन, सम्राटकालीन चेतना, व्यवहार, चरित्र नेपाली समाजमा आरोपित गरेर आफूलाई नवसम्राटको रवाफमा अभ्यस्त गराउन चाहने प्रवृत्तिले नेपाली समाजको स्थिति परिवर्तन हुन्छ कि हुँदैन ?
यादव देवकोटा

काठमाडौँ — दृश्य एकसडक विस्तारबाट पीडित भएकाहरूले मुआब्जा माग गर्दै र सम्पदाप्रेमीले कला संस्कृति र सम्पदामाथि अतिक्रमणको विरोध गर्दै गरेको प्रदर्शनमा सरकारले गत बुधबार गरेको दमन शाहीकालीन दमनको दृश्यभन्दा कुनै पनि तवरले भिन्न थिएन ।

धुलो र धुवाँले नागरिकले श्वाससमेत लिन नसकेका बेला धुलाम्य सडकमा एक बाल्टी पानी खन्याउन जाँगर नदेखाउने सत्तामा आसिनहरूले ज्येष्ठ नागरिकको बाहुल्य भएको प्रदर्शनमा पानीको फोहरा वर्षाएर, लाठीचार्ज, धरपकड गरेर गणतन्त्र र राजतन्त्रको सत्ता चेतना बीचको दूरीलाई कटौती गरेर आफूहरू गणतन्त्रको नयाँ सम्राट भएको सन्देश दिएका छन् । र भुल्नु हु‘दैन, समाजवाद उन्मुख वामपन्थी भनिएकाहरू सत्तामा भएका बेला, गणतन्त्रका लागि जनयुद्धको नेतृत्व गरेका गृहमन्त्री भएका बेला यो सब भइरहेको छ । तिनलाई, तिनका सहस्र अनुयायीहरूलाई थाहा छ, नयाँ सम्राटहरूको विरोध गणतन्त्रको विरोध हो, समाजवादी यात्राको विरोध हो, अग्रगमन, परिवर्तनको विरोध हो । तिनले जे गर्छन्, त्यही गणतन्त्र हो, त्यही समाजवाद हो, परिवर्तन हो र त्यही नै क्रान्ति पनि हो । र त्यही मात्रै सबै थोक हो ।

यहीँनेर थपौं, सडकका किरमिरे धर्सा कोरिनु अघि नै बसोबास गरिरहेका उपत्यकाका रैथाने मानिस सडक मिचेर बसेका मानिसको सूचीमा पारिएका मात्रै छैनन्, तिनले नियमपूर्वक पाउनुपर्ने मुआब्जासमेत पाउनसकेका छैनन् । र गणतन्त्रमा आफ्नो घरजग्गा मिचेर तन्काइएको बाटोले खाएको जमिनको न्यायपूर्ण क्षतिपूर्ति देऊ भनेर नागरिकले भन्नुपर्ने अवस्था आफैंमा सम्राटहरूको शासनभन्दा भिन्न कसरी छ भनेर बुझ्नै सकिन्न । किन पनि भने सत्तामा आसिन पात्र को छ र व्यवस्थाको नाम के छ भन्ने कुरालाई मात्रै गणतन्त्र मान्नेहरू आलोपालो सत्तामा रहेपछि गणतन्त्रका आधारभूत मान्यता, चेतना, सत्ता व्यवहार दोयम बनिदिन्छ र सत्ताधारीलाई आफ्ना पूर्वजको सत्ताचरित्रको उत्तराधिकारी बन्ने भूत सवार हुन्छ । यहीँनेर गणतन्त्रको भविष्यका लागि मानक तयार गर्नुपर्ने उत्तरदायित्व फजुल आकांक्षा लागिदिन्छ, सत्तासीनहरूका लागि ।

Yamaha

गणतन्त्रले सडक विस्तार किन आवश्यक छ, कहाँबाट, कति र कसरी सडक अघि बढाउने भनेर नागरिकसँग संवादको बाटो हैन, नागरिकको सहभागिता सहितको विस्तारको बाटो हैन– फौजी तागतको बलमा मध्यरातमा नागरिकका घरमाथि बुल्डोजर दौडाउँछ ? त्यसरी अधिग्रहण गरिएकाहरूले पनि क्षतिपूर्ति पाउँदैनन् र सडकमा निम्त्याइन्छन् ? बदलामा सत्ताबाट क्षतिपूर्तिको रकमबाट पानीको फोहरा र लाठीचार्जको उपहार पाउँछन् ? यसमा साँच्चै सार्वजनिक सडक मिचेर, सडकको मापदण्डलाई अटेरी नै गरेर घर–टहरो बनाएका, जमिन मिचेकाहरू कति छन्– त्यसको सूचनासमेत नागरिकले पाउँदैनन् । नियम मिच्नेहरू र नियममा मिचिएकाहरू घालमेल पारिन्छन् र आरोपित गरिन्छन्, उस्तै बनाएर गणतन्त्रमा पनि । गणतन्त्रमा सम्राटगिरी कति भयावह छ भने राजतन्त्रमा समेत नगरिएको पूरातात्त्विक बस्ती, सम्पदामा फौजी तागत थोपरेर डोजर लगाइन्छ । खोकनाको बस्ती, रानीपोखरी, सोह्रखुट्टे पाटीहरूमाथिको बुल्डोजर गणतन्त्रका सम्राटहरूको चेतना विम्ब पनि हो ।

दृश्य दुई
राजतन्त्र कालका केही दृश्य अझै पनि होलान्, मिडियाका श्रव्यदृश्य शाखाका भण्डारमा, जहाँ विष्णुवतार सम्राट अश्वबग्गी, रिसल्ला, कारगेडको घेरासहित सडकमा सवार हुनु निकै अघिदेखि सडकमा कफ्र्यु लगाउँथे र सडक सुनसान पार्थे । ती सवार गाडीले सडक चुमेका बेला नागरिकका पाइतालाले सडक छुनु पनि अपराध हुन्थ्यो, अपवित्र हुन्थ्यो र नागरिकको सडक यात्रा वर्जित थियो । त्यसलाई राजकीय यात्राको लेपन लगाएर नागरिकका असन्तोषमाथि नियमको फोहरा फालिन्थ्यो र तेजोवध गरिन्थ्यो । यताका दिनमा दृश्य फेरिएको छ । विष्णुवतार सम्राटले पुर्खाको नासो श्रीपेच ‘जनता’मा सुरक्षाको जिम्मा छोडेर नागार्जुनतिरको वानप्रास्थ यात्रा रोजेको केही हिउँद नगुजँ्रदै सडकमा नयाँ सम्राटहरूको उदेकलाग्दो प्रहसन मञ्चन हुनथालेको छ । नारायणहिटीबाट विदा भएको सम्राटतन्त्र शीतल निवासतिर सरुवा भएको देखिँदैछ ।

बिहीबार मात्रै गणतन्त्र कालका दोस्रो र गणतान्त्रिक संविधान जारी भएपछिको पहिलो राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले शीतल निवास महाराजगन्जबाट अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र वानेश्वरसम्म राजकीय सवारी गर्नुभयो । सडकमा नागरिकका पाइतालाहरूको घर्षण बन्देज गरियो । उसै पनि झुत्रेझाम्रे मानिसको पाइतालाको सडकमा घर्षणको कर्कशलाग्दो आवाज कम्ती दिग्दारलाग्दो र अप्रिय हुँदैन, शासकहरूका लागि । एकातिर नागरिकलाई सडकमा खुट्टा राख्न निषेध र अर्कोतिर सडकमा सवारी साधनको अत्यासलाग्दो लाम खडा गरेर महामहिम भण्डारी राणाकालीन दरबार शीतल निवासबाट प्राग्कालीन दरबारको खण्डहरमाथि खडा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र वानेश्वरस्थित संघीय संसद भवन जाँदा विष्णुवतार सम्राटको सिंहदरबारस्थित पञ्चायतकालीन पञ्चायत हल (संसद) मा जाँदाको भन्दा रत्तिभर भिन्न तामझाम आयोजना गरिएको थिएन, सडकमा ।

अश्वबग्गी, रिसल्ला, कारगेडहरूको लाम लगाएर महामहिम भण्डारी वानेश्वर सवारी हुँदाको घडी देशमा गणतन्त्र चल्दै थियो कि सम्राटतन्त्रको विषालु हावा ? गणतन्त्र चल्दै थियो भने सडकमा नागरिकको यात्रा किन बन्देज गरियो ? तिनको पाइतालाले टेकेको जमिनमा राष्ट्रपतिको सवारी गरिँदा अपवित्र हुन्छ भनेर ? कि महामहिम राष्ट्रपति सवार हुने सडकमा नागरिकको हिँड्ने स्तर नमिलेर ? घन्टाैं अघिदेखि सडक खाली गराएर सुनसान सडकमा यात्रा गर्नुपर्ने तुजुक देखाएर महामहिमले आफूलाई झुत्रेझाम्रेभन्दा विशिष्ट देखाउन खोज्नुभएको ? कोही शासक या प्रशासक नागरिकमाथि आफ्ना अहम् थोपरेर विशिष्ट हुन्छ कि उसको देशकाप्रति अभिव्यक्त कर्मका आधारमा ? हिजो यस्तै चमक–धमक देखाउने रामवरण यादव आज नागरिकको चासो बाहिर किन छन् र सत्ताको तागतमा तयार गरिने विशिष्टताले नागरिकको मनमा किन स्थायी जमिन तयार गर्न सक्दैन भनेर बुझाउन नागरिकले कतिवटा ज्ञानेन्द्रलाई दरबारबाट गलहत्याउनुपर्छ ? जर्ज अरवेलले ‘एनिमल फार्म’मा उल्लेख गरेको सबै समान छन्, तर केही अरुभन्दा विशेष रूपले समान छन् भन्ने समाजवादी चरित्र हाम्रा नवसम्राटहरूमा घटित भएको हो ?

राष्ट्रपति या विशिष्ट पदाधारीहरूको सुरक्षामा यथोचित प्रबन्ध गरिनुपर्छ भन्नेमा विमति हुनै सक्दैन । तर यो त्यही देश हो, जहाँ प्रहरी कार्यालयमा बलात्कारीलाई पीडितसँग मिलापत्र गराइन्छ । बलात्कारपछि निर्मम कुटपिट गरेर मरणासन्न अवस्थामा फाल्ने कानुनका छिद्रहरू समात्दै प्रमाण अभावको शीर्षकमा खुलेआम छाती खोलेर विचरण गर्छन् । अनि यो देश यही हो, विद्यालय तहको परीक्षा दिन बसेकी छात्रा सुरक्षाकर्मीद्वारा यौनलाभ लिने क्रममा मारिन्छिन् । तर यी यावत् घटनाक्रममा महामहिमको एउटा विज्ञप्ति पनि खर्च हुँदैन । मामुली मानिसको सुरक्षा नखोसे विशिष्टहरूलाई सुरक्षा नै पुग्दैन जस्तो गरिएकैले हो, बोक्सीको आरोपमा किशोरी घन्टौं कुटिँदा पनि सुरक्षाकर्मीको उपस्थिति हुँदैन ।

बलात्कारका यावत घटनाको सुइँकोसम्म सुरक्षा निकायले पाउँदैन । देशलाई विशिष्टहरूको सुरक्षा, मनितो, चाकरीले यति कामयावी बनाएको छ कि महिनौंअघि बलात्कारबाट हत्या गरिएकी बालिकाको शव अस्पतालको शवगृहमा पडिरहेकामा कुनै अतिरिक्त संवेदना जाहेर हुनसकेको छैन ?

पञ्चायतको गाउँफर्क अभियानको विरासत र उत्तरादायित्वले होला, सिंहदरबारलाई गाउँ–गाउँ पुर्‍याउने नारा फलाकिएको त छ, तर त्यसको परिणाम कस्तो देखिएको छ भने गाउँ–गाउँमा नयाँ सम्राटहरूको विगविगी बढेको छ । युवतीलाई बोक्सी करार गर्न कुटपिट गर्ने पीडक छुटाउने मेयर आफूलाई प्रश्नभन्दा माथिका मानिस सम्झाउनेगरी अन्तर्वार्ता दिन्छन् । ठूला सम्राटका साना अनुयायीहरू सामाजिक सञ्जालमै सम्राटहरूमाथि प्रश्न गर्नेहरूको तेजोवध गर्न कुनै कसर बाँकी राख्दैनन् । सरकारी अखडामा तिनै अनुयायीलाई नरिझाए लाइसेन्स, सरुवा, बढुवा, कामकाज केही नहुने अवस्था देखिन्छ । तिनका विद्यार्थी संगठनहरूले कहिल्यै फलानो सार्वजनिक स्थिति यसकारण खस्कियो, त्यसैले हामी अब अनुगमन, दबाब, विरोध गरेर सार्वजनिक विद्यालयको पढाइ, सिकाइ स्तर बढाउन लाग्छौं भनेको कहिल्यै सुनिँदैन । बरु फलानो निजी स्कुलले यसो गर्‍यो, हामी ठिक पार्छौं भनेर धम्की दिएर त्यसबापत आफ्ना नेताका, आफ्ना बच्चा त्यहाँ भर्ना गराउने र चन्दा असुल्ने बाहेक अरु गरेको देखिँदैन । यिनै पार्टी सम्बद्ध सेयर दलाल संघ, जग्गा दलाल संघ, यातायात व्यावसायी संघ हामीले भनेको फलानो माग पूरा नभए हामी हडताल गरिदिन्छौं भनेर आफ्ना तुजुकको सार्वजनिक प्रदर्शन गर्नलागेको देखिन्छ र त्यसलाई अनुमोदन गर्न गणतन्त्रको सत्ता सदैव तयार देखिन्छ । यसले सम्राट चरित्रको हुकुमी महत्त्वाकांक्षालाई तलसम्म विस्तार गर्न गम्भीरतापूर्वक काम गरिरहेको जनाउ दिन्छ । के हामी यसरी नै जाने हो, समाजवादमा ? कहाँ पुगेर रोकिन्छ, हाम्रो यो नवसम्राट यात्रा ?

टुङ्ग्याउनु अघि
दिवंगत मदन भण्डारीले ठिकै भनेका थिए, ‘एकजना राजा रहने कुराले त्यत्रो कुनै आपत्ति गर्दैन । तर सामन्तवाद, दलाल, नोकरशाही पुँजीवाद र साम्राज्यवादको शोषण रहिरह्यो भने राजा नरहे पनि वास्तवमा हाम्रो स्थितिमा कुनै परिवर्तन आउँदैन ।’ त्यसमा केही हरफ थपौं, मदन भण्डारीका अनुयायी त उस्तै भइगए, तिनकी जीवनसाथी नै देशको प्रमुख भएका बेला राजाकालीन, सम्राटकालीन चेतना, व्यवहार, चरित्र नेपाली समाजमा आरोपित गरेर आफूलाई नवसम्राटको रवाफमा अभ्यस्त गराउन चाहने प्रवृत्तिले नेपाली समाजको स्थिति परिवर्तन हुन्छ कि हुँदैन ? ‘वामपन्थी’ घटकको गठजोडको यस्तो यात्राले नेपाललाई कहिले समाजवादको घोषणा गरेर संसारकै नमुनायोग्य समाजवाद हेर्ने टिकट बेच्न टिकटघर खोल्छ ?

ट्वीटर : @gaunkomanchhey

प्रकाशित : चैत्र १९, २०७४ ०८:२३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हुँदै नभएको ‘साम्यवादी नजर’

टिप्पणी
यादव देवकोटा

काठमाडौँ — साम्यवादी नजरमा नेपालको इतिहास’ शीर्षकमा डा. महेशराज पन्तको १२ फागुन, २०७४ शनिबार ‘कोसेली’ मा प्रकाशित लेखले केही प्रश्नहरू उठाएका छन् । ‘साम्यवादी नजर’ भन्ने जुन पदावली प्रयोग भएको छ, त्यसका आधारहरू लेखमा कहीँ पनि खुलेको छैन ।

लोककृष्ण भट्टराईको ‘नेपाली सभ्यता : विगत र वर्तमान’, लक्ष्मण पन्तको ‘आधुनिक नेपालको इतिहास १७४३–१९५५’, वामदेव गौतमको ‘नेपाल नवनिर्माण महाअभियान’ र रामराज रेग्मीको ‘नेपालको इतिहास एक माक्र्सवादी दृष्टिकोण’ पुस्तक पन्तलाई के कति कारणले साम्यवादी लागेको हो भन्ने खुलेको छैन, पहिलो । उल्लिखित पुस्तक के कति साम्यवादी नजरले लेखिएका हुन्, खुलेको छैन, दोस्रो । साम्यवादी नजर भनेको के हो र किन पन्तले यो पदावली उल्लिखित पुस्तकका हकमा प्रयोग गरेका हुन् खुल्दैन, तेस्रो ।


***
भट्टराई, गौतम र पन्त (लक्ष्मण) ले आफ्नो पुस्तकलाई न त माक्र्सवादी दाबी गरेका छन् न त पन्त (महेशराज) ले उल्लेख गरेजस्तो साम्यवादी । लक्ष्मण पन्तले लेखनमा माक्र्सवादले इतिहासलाई हेर्ने दृष्टिकोण उल्लेख गरेका छन् र रेग्मीले चाहिँ पुस्तकको उपशीर्षक नै एक माक्र्सवादी दृष्टिकोण राखेर आफ्नो पुस्तक माक्र्सवादी दृष्टिकोणका आधारमा लेखिएको दाबी गरेका छन् । फेरि माक्र्सवादीको सट्टा प्रयोग गरिएको साम्यवादी पदावली नै भ्रमपूर्ण छ । माक्र्सवादी हुनु र साम्यवादी हुनुका आधारहरू र सीमाहरूबारे एक शब्द पनि उल्लेख नगरी महेशराज पन्तले साम्यवादी नजर भनेर लेखकहरूको राजनीतिक संलग्नताको आधारमा वर्गीकृत गरेका हुन् भने नेपालका हरेक लेखकका पुस्तकहरूलाई उसले सदस्यता लिएको तत्तत् पार्टीको आधारमा कित्ताकाट गर्नुपर्ने भयो । या उसले अँगालेको, विश्वास गरेको व्यवस्था, विचारका आधारमा उसको पुस्तकको नजर ठहराउनुपर्ने भयो ।


भट्टराई र गौतमको पुस्तक कुनै पनि कोणबाट माक्र्सवादी छैन, तिनले त्यसमा हकदाबी पनि गरेका छैनन् । भट्टराईको किताबभरि नेपाली सभ्यता, समाज, राज्य र संस्कृतिको सुरुवात र विकासक्रमका प्रमुख आधारहरू दैवी चमत्कार, धार्मिक कथा, दन्त्य कथाहरूको गाथालाई मानिएपछि, त्यस्ता दैवी पात्रहरूको महिमाले किताबका पाना भरेपछि त्यो कसरी माक्र्सवादी हुन्छ ? पन्तज्यूले त्यसलाई कसरी साम्यवादी नजर मानेका हुन् ? भट्टराई र गौतम एमाले तथा पन्त र रेग्मी माओवादी केन्द्रको नेता भएकै कारण ? त्यसो हो भने स्वयं महेशराज पन्तज्यूले लेखेका किताबहरूलाई पाठकले कुन नजरको पुस्तक मानेर पढ्ने ? आदर्शवादी नजरको, सरकारी नजरको या कुन नजरको भनेर प्रश्न उठ्ने मात्रै होइन, त्यसरी कित्ताकाट गर्नुपर्ने बाध्यात्मक तर अनिवार्य अवस्था पनि निम्त्याउँछ । यसर्थ, पन्तले विभिन्न ‘वाम’ भनिएका पार्टीका नेताहरूले लेखेको पुस्तकलाई नेपाली इतिहासमाथि साम्यवादी नजरको मिथ्या पदावली प्रयोग गरेका छन् ।


***
नेपालीे इतिहास लेखनमा आदर्शवादी धाराको प्रभाव जबर्जस्त छ । जसले, समाज विकासको युक्तिसंगत आर्थिक, राजनीतिक परिघटनाहरूलाई दोयम मानेर देश, राष्ट्रको निर्माण, समाज र सभ्यताको विकास कुनै अमुक व्यक्ति, राजा, महाराजा, सामन्त, महासामन्तहरूले, तिनको बल, कृपा, तागतले भएको हो भनेर स्थापित गर्न आफ्ना ज्ञान र लेखनको तागतलाई अन्तिम हदसम्म लगानी गर्छ । यही आदर्शवादी धारासँगै जोडिएर या पूरक भएर र कतिपय अवस्थामा एउटै भएर पुरातनपन्थी, जडसूत्रवादी धाराको पक्षपोषणसहित इतिहासको व्याख्या गर्ने प्रयास पनि सँगसँगै जारी छ ।


यो धाराले राष्ट्र, राज्य निर्माणमा जनताको भूमिकाको अभिलेख राख्नुपर्छ भन्ने मान्दैन । समाज, सभ्यता निर्माण र विकास मानव सभ्यता विकासको वैज्ञानिक तथ्यहरूको क्रमबद्धतामा हैन कुनै दैवी चमत्कारबाट भएको मान्छ र त्यसलाई पुष्टि गर्न अरू केही भेट्टाएन भने दन्त्यकथालाई सिरानी हाल्छ । इतिहास भनेको राजा, महाराजाको, कुनै ऐतिहासिक पात्रको जन्म, विवाह, प्रेम, अतिरिक्त प्रेम–यौन, हुर्काइ, बढाइ र केही कामका तिथिमिति, (अप)व्याख्या हो भन्छ र त्यसैमा लुटपुटिन्छ । तथ्यहरूको भारीभर्कम चाङ लगाउँछ, यसर्थ कि त्यसले इतिहासको नायक फलानो राजा थियो भन्ने प्रमाणित गर्न सकियोस् । जस्तो कि रानीपोखरीको निर्माण प्रताप मल्लले गरेका थिए भनेर कमसेकम असी पेज तथ्य, व्याख्या, प्रमाण जोड्न कुनै मुस्किल मान्दैन यो धाराले, तर त्यो पोखरी निर्माणमा पसिना बगाएको एउटा मात्रै ज्यामीको पनि नाम खोज्न आवश्यकै मान्दैन । कुनै शासकका भित्रिनीबारे सिङ्गै पुस्तक बन्ने तथ्य, प्रमाणहरू लेख्न कुनै पट्यार नमान्ने उही लेखक इतिहासका निर्णायक मोडहरूमा चेतना, पसिना, जिन्दगी लगानी गरेका सीमान्त पात्रहरूको नामसमेत खोज्न रुचाउँदैन ।


सरकारी, आदर्शवादी धाराले इतिहासको धमनी खोतल्न सक्दैन या त्यसले मानव समाज विकासको धमनी जनतालाई मान्दैन भनेर जनता नै इतिहासका निर्माता हुन् भन्ने चेतनासहित इतिहासमा काम गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्ने अर्को धारा छ, जसलाई संसारभर माक्र्सवादी विचारधाराका रूपमा चिनिन्छ । माक्र्सवादको मुख्य तन्तुको रूपमा रहेको ऐतिहासिक भौतिकवादी दृष्टिकोणले मानव समाज या यसको विकासक्रमलाई भौतिकवादी कोणबाट विश्लेषण गर्छ र पिंधमा रहेका जनतालाई केन्द्रमा राखेर इतिहासको व्याख्या गर्छ ।


***
आदर्शवादी, सरकारी, परम्परावादी दृष्टिकोणले नेतृत्वको क्रियाहरूको हिसाब, किताब र त्यसको तथ्यांकहरूको फेहरिस्त देखाउँछ भने माक्र्सवादी दृष्टिकोणले कुनै पनि समाजको विकास, निर्माण या युद्ध या उत्पादनमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण श्रम निखारेका मानिसहरूको संघर्षको गाथालाई प्राथमिकतामा राख्छ । हामीकहाँ आजसम्म लेखिएको छ र पढाइएको छ— नेपाल पृथ्वीनारायण शाह र केही वीर योद्धाहरूले बनाए । तर, यही भाष्यभित्र हराएका छन्, पृथ्वीनारायणले आह्वान गरेको गोर्खा राज्य विस्तारको अभियानलाई सफल र तेज बनाउन जीवन, रगत, पसिना दिएका हजारौं मानिस । लेखिएको छ— धरहरा भीमसेन थापाले बनाए, रानीपोखरी प्रताप मल्लले बनाए, त्रिचन्द्र कलेज चन्द्रशमशेरले बनाए । तिनको समयमा बनेको कुरा त मानी नै हालिन्छ, के साँच्चै एउटा ढुङ्गा या इँटा उठाए चन्द्रशमशेर या भीमसेन थापाले त्रिचन्द्र कलेज या भीमसेनस्तम्भ बनाउँदा ? कसका थिए ती सम्पदा निर्माण गर्ने ठेला फुटेका हातहरू ? छ हामीसँग हिसाब, छ तथ्यांक ?


हामीसँग केवल शासकहरूको गाथा लेखिएका किताबहरूको लम्बाइ र मोटाइहरूको दुरुस्त हिसाब छ, आफ्नी श्रीमतीको रोग निको भएन भनेर उपचारमा संलग्न वैद्यकी पत्नीलाई बलात्कार गराएर निकालिएपछि तिनको जिन्दगीलाई कति लामो र मोटो अँध्यारो समयले छोपिदियो भन्ने सवालको बदलामा । हामीसँग कुन लडाइँमा बहादुरी देखाएबापत कुन कमान्डरले या कुन शासकको चाकरी बजाएबापत कुन चाकरीदारले बपौतीमा कति जमिन पाए भन्ने एकएक हिसाब छ, तर हामीसँग त्यसरी दिइएको जमिन कुन श्रमजीवी, भुइँ खोस्रने किसानको थियो भन्ने हिसाब छैन ।


धेरै पुराना कुरा किन गर्ने– हामीलाई राणा शासनविरुद्धको संघर्षमा मारिएका, राणाविरुद्धको सशस्त्र संघर्षमा भाग लिएका नौजवानहरूको, पञ्चायतविरुद्धको संघर्षमा काखको नानी आफन्तलाई जिम्मा लगाएर व्यवस्था बदल्न हिँडेका साहसी नारीहरूको, राजतन्त्र मिल्काउन जनयुद्धमा लागेर मरेका, सत्ता र विद्रोहीको दोहोरो चेप खेपेकाहरूको हामीसँग कुनै व्यवस्थित अभिलेख छैन । किनकि त्यो अभिलेख दुरुस्त तयार हुनासाथ सात सालको क्रान्तिको नायकत्व कोइरालाहरूमा सीमित रहन्न, पञ्चायतविरुद्धको संघर्ष केही पुरुषहरूको जेल बसाइको निचोडमा टुङ्गिन्न र दसवर्षे भीषण युद्धका नायकमा दिल्लीको नोयडामा ‘फ्ल्याट’ लिएर बसेका दाहालहरू दर्ता हुन सक्दैनन् । प्रचण्डका तस्बिरमा क्रान्ति नायक लेखेर सहरका भित्तामा बोर्ड झुन्ड्याउनेहरूलाई एक दशक नबित्दै प्रचण्डको नाममा फलाकिएको ‘क्रान्ति नायक’ शीर्षकको कोरस कोमामा पुगेको त्यसै होइन, त्यो इतिहास निर्माण गर्न जीवन, जोवन, रगत, पसिना, यातना लगाएका, भोगेका मानिसहरूको अवमूल्यनको परिणाम हो भन्ने बोध हुँदै जाला पनि । माक्र्सवादको फुर्को जोडेर लेखिएको भनिएका पुस्तकहरूमा यी विषय छन् कि भनेर हेर्‍यो भने पाठकलाई फेरि हात लाग्नेछ, निराशा ।


***
पहिलो त, हामी कहाँ फरक साइनवोर्ड राखेका विभिन्न कम्युनिस्ट पार्टीहरू कति साँच्चैको माक्र्सवादी छन् कति नाम मात्रका ? या, त्यसमा संलग्न नेता कार्यकर्ता कति माक्र्सवादी चिन्तन, चरित्रका छन् ? कति माक्र्सवादी पार्टीको सदस्यता लिएर धर्मयज्ञमा चरु होमिरहेका छन् या बाइबल शिरमा राखेर क्राइस्टको शोक मनाइरहेका छन्, त्यसको अलग्गै विवेचना आवश्यक छ । त्यसैमा जोडिएर अर्को बहस पनि जरुरी छ, जसरी माक्र्सवादी भनिएका पार्टीहरू, नाममा सीमित छन्, उसैगरी माक्र्सवादी दृष्टिकोणको ‘टयाग’ भिरेर बजारमा आएका इतिहासका पुस्तक कति ‘टयाग’ मै सीमित छन् ? जस्तो कि रामराज रेग्मी लिखित पुस्तक ‘नेपालको इतिहास एक माक्र्सवादी दृष्टिकोण’ लाई नै लिउँm । गौतम र भट्टराईले आफ्नो पुस्तकलाई ‘माक्र्सवादी’ दाबी गरेर ‘बजार’ को ध्यान तान्ने पाखण्ड देखाएका छैनन् । पन्तको किताब खालि शाहकालीन शासक वृत्तान्त भएकाले त्यसमा धेरै टाउको दुखाउन जरुरी छैन । फेरि यसमा प्रकट अतथ्यहरूबारे महेशराज पन्तले आफ्नो लेखमा सामान्यत: उल्लेख गरिसकेकाले यसमा त्यसलाई दोहोर्‍याइरहन परेन । फेरि यो लेख, तथ्य, त्रुटिहरूमा भन्दा लेखनको भाष्यमा केन्द्रित हुन खोजिएकाले यसैमा सीमित रहन खोजिएको छ । त्यसैले सबैभन्दा पछिल्लो पटक प्रकाशित माक्सवादी दृष्टिकोणको दाबी छापेर आएको रामराज रेग्मीलिखित पुस्तक कति माक्र्सवादी छ र कति आदर्शवादी भनेर अलिकति टिप्पणी बढाउनु उचितै हुनेछ ।


रेग्मीले पुस्तकको लेखकीयमा लेखेका छन्, ‘इतिहास अन्य कुनै तत्त्वबाट भन्दा पनि भौतिकवादी अवस्थाबाट प्रभावित हुन्छ । इतिहास दुईचार नायकले मात्र निर्माण गर्ने विषय होइन ।’ तर उनले पुस्तकका पानाभित्र लेखेका हरफ ‘...नेपाल राष्ट्रका निर्माता पृथ्वीनारायण शाह कुशल शासक भएकाले उनले शासन गरुन्जेल नेपालको शासन राम्रै ढंगले चले पनि उनका छोरानाति अकुशल भएकाले समग्र शाही शासनकालको अवधिमा नेपालको राजनीति अस्थिर र षडयन्त्रमूलक बन्न गएको कुरा इतिहासकारहरूले उल्लेख गरेका छन् । यस कुरालाई नकार्न सकिन्न (पृ २१५)’ ले त लेखकको माक्र्सवादी दृष्टिकोणमाथि नै सन्देह पैदा गर्छ । रेग्मीको माक्र्सवादी दृष्टिकोणले यहाँनेर एउटा शासकलाई राष्ट्रनिर्माता मान्ने कुरालाई सकारेको देखेर उदेक लाग्छ एकातिर भने अर्कोतिर नेपाल राष्ट्रका निर्माता पृथ्वीनारायण भन्ने लेखिसकेपछि त्यसअघि नेपाल थिएन र नेपाल पृथ्वीनारायणले निर्माण गरेको भन्ने स्वत: हुने नै भइहाल्यो । नेपाल राष्ट्र नै पृथ्वीनारायण (एक जना शासक) ले निर्माण गरेको कुरामा सहमति जनाइसकेपछि इतिहास दुई चार नायकले मात्र निर्माण गर्ने विषय होइन भन्ने लेखकीय पनि उसै गरी खण्डित भैजान्छ भने नेपाल उतिबेला यस्तो थियो भनेर पृथ्वीनारायणको समयकाल अघिको वर्णनको जरुरी, प्रयागप्रशस्ती, कौटलीय अर्थशास्त्र, अथर्ववेद परिशिष्ट आदिको भारी किन खोतल्नुपरेको हो ?


निश्चय नै, पृथ्वीनारायण नेतृत्वको गोर्खा राज्य विस्तार अभियान तत्कालीन कविलायी समयमा एउटा जरुरी र अत्यावश्यक प्रगतिशील कदम थियो । दक्षिणतिरबाट संसार निल्दै अघि बढेको सामाज्यवादी ब्रिटिस फौजलाई गौंडागौंडामा दपेटेर भर्खरै आकार लिँदै गरेको गोर्खा राज्यले प्रतिरोध गर्नसक्नु आफैंमा एउटा अद्वितीय साम्राज्यवादविरोधी कदम थियो, एकातिर भने त्यसैको बलमा गोर्खा राज्य आन्तरिक विस्तारवादको चरित्रसहित अघि बढेको थियो । तर, त्यही गोर्खा राज्य विस्तारको परिणाममा, निष्कर्षमा आजको नेपालको स्वरूप हामीसामु भएकाले पृथ्वीनारायणको गोर्खा राज्य विस्तार अभियान एकातिर ऐतिहासिक त हुँदै हो अर्कातिर प्रगतिशील पनि । तर, एउटा अमूक शासक एक्लै कसरी कुनै देशको निर्माता मानिनसक्छ त्यो पनि माक्र्सवादी दृष्टिकोणमा ? गोर्खा राज्य विस्तार अभियानको नेतृत्व नि:सन्देह पृथ्वीनारायणले गरेका थिए, तर त्यसमा हजारौं नागरिकहरूले गोर्खाको सीमा बढाउन र जोगाउन आफ्नो शरीरको छपनी लगाएका थिए, रगत बगाएका थिए । इतिहासमा केही थान पाँडे, पन्त, खनाल, अर्याल, बस्न्यातहरूको बहादुरीको पढिनभ्याइने गाथाहरू त छ, तर द्रव्य शाहको पालादेखि नै सबैभन्दा ठूलो संख्यामा फौजमा सामेल मगरहरू, समयक्रममा उत्तिकै संख्यामा थपिएका गुरुङहरू र विविध प्रयोजनसहित सामेल दलित, मुसलमानहरूको विवरण त परै जावोस् गोर्खा राज्य विस्तार अभियानको अन्तसम्म ती समुदायबाट जम्मा कति मानिसले आफ्नो ज्यान गोर्खाका नाममा निखारे भन्ने हिसाबसमेत छैन । यसमा रेग्मीको माक्र्सवादी दृष्टिकोणवाला पुस्तक समेत पूरै मौन छ र बदलामा शाह वंशावली सरहकै सूचना छन् । के यही हो नेपालको इतिहासमा माक्र्सवादी दृष्टिकोण ?


***
‘वंशावली र कथा पुराणका काल्पनिक प्रसंगलाई आधार मानेर विदेशीहरूले लेखेका विषयवस्तुका वरिपरि अधिकांश स्वदेशी लेखकहरू पनि परिक्रमा गरिहेछन् (लेखकीय) ।’ फेरि उनै रेग्मी पृष्ठ ४८ मा लेख्छन्, ‘पौराणिक कथा र वंशावलीअनुसार नेपाल गणराज्यमा सबैभन्दा पहिलो शासक गोपाल वंशको थियो । ने मुनिले गाईगोठ राख्ने गोपाल वंशको एक जना व्यक्तिलाई सबैको स्वीकृतिबट पहिलो राजा बनाए भन्ने छ ।’ रेग्मीले यसको खण्डन नगरेबाट र विकल्पमा नेपालमा सत्तारम्भको वैकल्पिक भाष्य प्रस्तुत नगरेबाट ऊनी आफैं कथा पुराणका काल्पनिक आधारमा, त्यो पनि लेभीले लेखेको पुस्तक अर्थात् द्वितीय स्रोतमा परिक्रमा गरेको देखिन्छ । जस्तो कि पृष्ठ ३५ मा ऊनी लेख्छन्, ‘...गोपाल राजवंशावली’ मा उपत्यकामा सवैभन्दा पहिले गोपाल वंशले शासन गरेका थिए भनी जुन बताइएको छ, त्यसको संकेत यही पशुपालक जातितर्फ हुनुपर्छ । सिल्भा लेभीले गोपालहरूलाई असभ्य, अज्ञानी र गैरहिन्दु जातिका रूपमा प्रस्तुत गरेको कुराबाट यस तथ्यको पुष्टि हुन्छ ।’ एक त लेखकीयमा आलोचना गरेविपरीत यसमा वंशावलीलाई नै आधार बनाइएको छ भने अर्कोतिर लेभीले लेखिदिएकै कारण पुष्टि हुने कस्तो माक्र्सवादी दृष्टिकोण दिन खोजेका हुन् रेग्मीले ? रेग्मीको लेखाइले लाग्छ, काठमाडौंमा सभ्यता विकास र सत्ता सुरुवातको सवालमा माक्र्सवादी दृष्टिकोण तय गर्न अन्तिम फैसलाकर्ता हुन् लेभी !


‘....महिला फौजले जालन्धर गण (किरातहरू) लाई पराजित गरेका प्रसंगहरू पौराणिक कथाहरूमा भेटिन्छन् । त्यस गण प्रमुखमा शैलेश्वरी थिइन् र महिला लडाकुहरूमा महाकाली, दुर्गा, चण्डी, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा आदि वीरङ्गाना थिए (पृ ३९) ।’ यहाँ रेग्मीको माक्र्सवादी दृष्टिकोणसँग पूरै हायलकायल हुनुको विकल्प छैन ।


‘मञ्जुश्रीले चोभारको गल्छी काटेर तालको पानी सुकाएपछि यो बस्ती बस्नयोग्य भयो । ‘ने मुनि’ ले भेडाबाख्रा चराउने गोठालाको एउटा सरदारलाई राजा बनाए र ‘नेपाल’ भन्ने नाम तिनै मुनिको नामबाट चल्यो... यस्तै यस्तै उडन्ते काल्पनिक कहावतको सहारामा इतिहास लेखिएको छ’ भनेर रेग्मीले लेभीलाई उद्धृत गरेर किंवन्दन्तीमाथि प्रश्न उठाए पनि काठमाडौं उपत्यकामा सभ्यताको विकास कसरी सुरुवात भयो भन्ने कुनै दृष्टिकोण दिन सकेका छैनन् पुस्तकमा । माक्र्सवादी दृष्टिकोण त दोस्रो कुरा । उडन्ते कथाहरू भनेर लेखिनु नै माक्र्सवादी दृष्टिकोण हो कि उठेका सवालहरूको तथ्यका आधारमा विज्ञानसम्मत दृष्टिकोण पेस गर्नु हो ?


***
यसको आशय रेग्मीको पुस्तक पूरै बेकामे छ भनियो भने त्यो अर्को अति हुनेछ । इतिहासको पहिलो पाठकहरूका लागि या पहिल्यै इतिहासको पठनमा नलागेकाहरूका निम्ति यसले आवश्यक प्राथमिक सूचनाहरू दिन्छ नै, अनेकन तथ्यहरूको तोडमोड र गल्तीका बाबजुद । यहाँ केवल पुस्तक शीर्षकमा दाबी गरिएजस्तो कति माक्र्सवादी छ भन्ने कोणको बहसमा केन्द्रित रहिएको हो । यसमा रहेका अतथ्यहरूका बारेमा महेशराज पन्तले आवश्यक टिप्पणी गरिसकेकाले थप लेख्न आवश्यक रहेन । तर जसरी भट्टराई, गौतम, पन्त र रेग्मीको पुस्तकलाई महेशराज पन्तले साम्यवादी नजर लेखिदिएको पाइयो, यसले कुनै कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता लिएपछि उसले स्वत: आफूलाई कम्युनिस्ट भएको मानेजस्तै कुनै कम्युनिस्ट पार्टीमा रहेको व्यक्तिले कुनै पुस्तक लेख्नासाथ त्यो साम्यवादी नजर हुने कुरा विद्वज्जनग्राहय कसरी होला ?
Twitter : @gaunkomanchhey

प्रकाशित : चैत्र ३, २०७४ १०:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT