कठै विश्वविद्यालय !

सत्ता र शक्ति दुरुपयोग गरी नेपाली भाषालाई जथाभावी बिगार्ने र पाठ्यक्रमलाई विकृत तुल्याएर विश्वविद्यालयलाई नै ध्वस्त बनाउने अधिकार कसैलाई छैन ।
लीला लुइँटेल

काठमाडौँ — विश्वमै अत्यन्त आदर एवं सम्मानसाथ हेरिने विश्वविद्यालय नेपालका सन्दर्भमा चाहिँ अहिले विभिन्न दलको परेड खेल्ने मैदान, भाँडभैलोको भण्डार एवं अंशबन्डाको केन्द्र बन्नपुगेको कुरामा कसैको विमति नहोला । यसै पङ्क्तिकारद्वारा केही समयअघि त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा लेख्दै नलेखिएका पुस्तकको थुप्रो लगाएर भाँडभैलो मच्चाइएको चर्चा गरिएको थियो ।

विश्वविद्यालयमा देखापरेका यस्ता भाँडभैलोलाई सम्बोधन गरेर विश्वविद्यालय प्रशासनबाट नैतिकताका आधारमा अथवा औपचारिकताकै लागि भए पनि आफ्नो आधिकारिक धारणा सार्वजनिक गर्ने जिम्मेवारीबोध नगरी लाचारी व्यक्त गरेको देखियो । विश्वविद्यालयका पदाधिकारीहरू पेसागत धर्म एवं योग्यताका आधारमा नभई अन्यत्र कतैको निगाहबाट विश्वविद्यालयमा प्रवेश पाएका हुनाले यस्ता गम्भीर विषयमा अल्मलिँदा कुनै जिनिस प्राप्त नहुने अनि ठूलो दौडधुपसाथ निगाहामा पाएको पद जोगाउनतिर नै उनीहरूको ध्यान केन्द्रित भएको होला ।

‘जेठा मामाको त भाङ्ग्राको धोती कान्छा मामाको के गति’ भन्ने नेपाली उखान अनुरूप त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा गरिएको भाँडभैलोकै सिको गरी मध्यपश्मिाञ्चल विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा पनि ‘विद्वान’ हरूले भाँडभैलोरूपी ताण्डवको पराकाष्ठा देखाएरै छाडेका छन् । यस विश्वविद्यालयको नेपाली बीए र एमएको पाठ्यक्रममा पनि नलेखिएका पुस्तकको ओइरो लगाइएको छ ।

Yamaha

यस्ता लेख्दै नलेखिएका पुस्तकको लेखक हुने सबैभन्दा भाग्यमानी लेखक रमेशप्रसाद भट्टराई रहेका छन् । यस विश्वविद्यालयको नेपाली बीएको पाठ्यक्रममा उनका ‘कविता सिद्धान्त, उपन्यास सिद्धान्त, आधुनिक नेपाली उपन्यासको इतिहास, आधुनिक नेपाली नाटकको इतिहास, समालोचना सिद्धान्त, पाश्चात्यका समालोचना : सिद्धान्त र प्रयोग, डायस्पोरा सिद्धान्त, सिर्जनात्मक लेखन : पद्धति र प्रयोग, नेपाली रङ्गमञ्च र चलचित्रको सिद्धान्त’ जीवेन्द्रदेव गिरीसँग सहलेखन भनिएको ‘आधुनिक भाषाविज्ञानको सिद्धान्त र नेपाली भाषा’ तथा एमएको पाठ्यक्रममा ‘उपन्यासको सैद्धान्तिक आधार, समालोचना सिद्धान्त’ जस्ता कतै नछापिएका थुप्रै पुस्तक छन् । उनका के कति पुस्तक प्रकाशित छन् भन्ने कुरा सबैलाई जानकारी छँदैछ ।

यसैगरी दयाराम श्रेष्ठका नेपाली बीएको पाठ्यक्रममा ‘स्नातक कविता सञ्चय, स्नातक काव्य सञ्चय, स्नातक कथा सञ्चय, स्नातक नाटक सञ्चय, स्नातक समालोचना सञ्चय’ तथा नेपाली एमएको पाठ्यक्रममा ‘नेपाली साहित्यको इतिहास (प्रारम्भिक काल), नेपाली साहित्यको इतिहास (माध्यमिक काल), स्नातकोत्तर निबन्ध सञ्चय, नेपाली समालोचना सञ्चय, केही प्रमुख नेपाली उपन्यासका समाजशास्त्र’ जस्ता नलेखिएका थुप्रै पुस्तकले यी पाठ्यक्रमको शोभा बढाएका छन् ।

यिनै पाठ्यक्रममा समाविष्ट जीवेन्द्रदेव गिरीका ‘निबन्ध सिद्धान्त, आधुनिक नेपाली निबन्धको इतिहास, स्नातक निबन्ध सञ्चय, नेपाली लोकसाहित्य सञ्चय, बालसाहित्य सिद्धान्त, नेपाली बालसाहित्यको इतिहास, निबन्धको सैद्धान्तिक आधार’, रामप्रसाद ज्ञवालीका ‘आधुनिक नेपाली समालोचनाको इतिहास’, ‘आधुनिक नेपाली कविताको इतिहास’ तथा भिक्टर प्रधानको ‘जीवनी साहित्य सिद्धान्त र इतिहास’ जस्ता थुप्रै कृति रहेका छन् । यीमध्ये कतिपय पुस्तक बीए र एमए दुवैको पाठ्यक्रममा समाविष्ट गरिएकाले दुवै तहमा एउटै कुरा पढाउने हो कि ? त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा पनि राखिएको तर हालसम्म नलेखिएको केशव सुवेदी र कृष्णहरि बरालको ‘पूर्वआधुनिक नेपाली गद्य’ तथा ‘पूर्वआधुनिक नेपाली पद्य’ जस्ता कृति पनि यस विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा पनि समावेश गरिएका छन् ।

नलेखिएका पुस्तकको ओइरो लगाउनु मात्र यी पाठ्यक्रमका विशेषता होइनन्, यी पाठ्यक्रम निर्माताहरू पाठ्य–पुस्तक र सन्दर्भ पुस्तकको फरक पनि छुटयाउन नसक्ने विशिष्ट योग्यता भएका देखिन्छन् । एउटै पाठ्यक्रममा कतिपय पुस्तकलाई पाठ्य–पुस्तक र सन्दर्भ पुस्तक दुवैतिर राखिने हास्यास्पद कृत्य पनि गरिएको छ । रामचन्द्र पोखरेलको ‘नेपाली नाटक सिद्धान्त र समीक्षा’ तथा राजेन्द्र सुवेदीको ‘नेपाली समालोचना : परम्परा र प्रवृत्ति’ आदि यसका उदाहरण हुन् । कतिपय विषयमा भने पाठ्य–पुस्तक र सन्दर्भ पुस्तक नछुटयाई एकैठाउँमा राखिएकाले यिनमा कुन पाठ्य–पुस्तक हो र कुन सन्दर्भ पुस्तक हो भन्ने कुरा छुटयाउन अरूको त के कुरा तिनै पाठ्यक्रम निर्मातालाई पनि हम्मे पर्ने देखिन्छ ।

अझ सबभन्दा हास्यास्पद कुरा त यस पाठ्यक्रममा ‘आधुनिक नेपाली निबन्ध’ नामक कृति उल्लेख गरी ‘इतिहास र पाठ’ (लेखन तोक्ने) भनेर लेखिएको छ भने कतिपय स्थानमा त पाठ्य–पुस्तक भनी लेखेर कुनै पुस्तकको नामै नदिई खाली ठाउँ छोडिएको छ । यी त सामान्य नमुनामात्र हुन्, पाठ्यक्रममा यस्ता कुरा त कति छन् कति ?

विश्वविद्यालयका पदाधिकारी एवं कर्मचारीचाहिँ नेपाली एमएमा खासै विद्यार्थी आएनन् अनि बीएमा त झन् विद्यार्थी भर्ना नै भएनन् भनेर गुनासो गर्छन् रे । लेख्दै नलेखिएका पुस्तकको ओइरो लगाएर यस्तो पाठ्यक्रम बनाएपछि कस्तो शिक्षा आर्जन गर्नाका लागि आउन् त विद्यार्थी ? विश्वविद्यालयलाई आफ्नो निजी सम्पत्ति नै ठानेर लेख्दै नलेखिएका पुस्तकहरूको ओइरो लगाएर पाठ्यक्रम तयार गर्ने महामहिम विद्वानहरूको पहुँच निकै बलियो छ रे । त्यसैले विश्वविद्यालय पदाधिकारीका आसेपासेलाई पाठ्यक्रम निर्माणको भत्ता खुवाउने र लेखक बनाइदिने विकृतियुक्त पाठ्यक्रम निर्माताका विरुद्ध विश्वविद्यालय मौन रहन बाध्य भएको कुरा विश्वविद्यालयका कतिपय पदाधिकारीकै स्वीकारोक्ति छ । जागिर धरापमा पर्ने भन्दै नाम सार्वजनिक गर्न नचाहने कतिपय शिक्षक–कर्मचारी पनि यही कुरा बताउँछन् । अझ यस पङ्क्तिकारले उक्त पाठ्यक्रममा उल्लेख भएको भिक्टर प्रधानको पुस्तकबारे जानकारी माग्दा उहाँले ‘को बौलायो फेरि ?’ भन्ने प्रतिप्रश्न गर्नुभयो ।

नेपाली भूगोल, भाषा, जातीयता, संस्कृति आदि विभिन्न पक्षमा प्रहार भइरहेका सन्दर्भमा जति आलोचना गरे पनि नपुग्ने यस्ता अनेक विकृतिको ओइरो लगाएर नेपाली भाषा साहित्यको पठन–पाठनमाथि नै वितृष्णा उत्पन्न गराउने दुष्प्रयास नेपालीका तथाकथित विद्वानहरूबाट भएको छ । नेपाली भाषालाई चारैतिरबाट आक्रमण गरी थिलथिल्याएर कमजोर तुल्याउने दुष्प्रयास भइरहेका बेला नेपाली भाषाकै खेतीबाट जीवन धानिरहेकाहरूबाटै नेपाली भाषा लगायत शिक्षा प्रणालीलाई नै ध्वस्त पार्ने अभिष्टले प्रेरित यस्ता दुष्कर्म अत्यन्त निन्दनीय छन् ।

यस खाले हावादारी एवं मनचिन्ते पाठ्यक्रमको निर्माण नेपाली शिक्षा प्रणालीलाई नै ध्वस्त गराउने दुष्प्रयास एवं बदनियतपूर्ण कुकृत्य गरी सिङ्गो नेपाली जातिलाई नै विनाशको खाडलमा धकेल्ने अनेक परिपञ्च मध्येको शृङ्खलाकै निरन्तरता हो भन्ने कुरा अब छर्लङ्गै भएको छ । यस्ता क्रियाकलापमा ठूलै लेनदेनको कुरा पनि सुनिन्छ । सत्य हो भने यो निन्दनीय मात्र नभएर अपराध पनि हो । वैयक्तिक स्वार्थपूर्तिका लागि सत्ता र शक्तिको दुरुपयोग गरी नेपाली भाषालाई जथाभावी भाँचकुँच गरेर बिगार्ने र पाठ्यक्रमलाई नै विकृत तुल्याएर विश्वविद्यालयलाई नै ध्वस्त बनाउने अधिकार कसैलाई छैन । यी सबै क्रियाकलाप हेर्दा यस्ता विश्वविद्यालयहरू नेपाली भाषा साहित्यप्रति युवा विद्यार्थीलाई वितृष्णा पैदा गराएर नेपालीको पहिचान समाप्त पार्नकै लागि स्थापना गरिएका हुन् त ? विश्वविद्यालय कसैको निजी सम्पत्ति नभएकाले यस्ता प्रश्नको उत्तर उसले दिनुपर्ने कि नपर्ने ?

यस सन्दर्भमा विश्वविद्यालयले आफ्नो आधिकारिक धारणा सार्वजनिक गर्न र औपचारिकताकै लागि भए पनि सम्बन्धित पाठ्यक्रम निर्माण गर्ने तथाकथित विद्वानहरूसँग तुरुन्त स्पष्टीकरण लिएर तिनको नामसमेत सार्वजनिक गरी समाज र देशप्रतिको जिम्मेवारीबोध गर्नुपर्छ कि पर्दैन ? यसैगरी स्वघोषित लेखकहरूको पनि यसमा मिलेमतो नभए नैतिकताकै आधारमा भए पनि यस्ता कुकृत्यबारे आफ्ना धारणा सार्वजनिक गर्नु अनिवार्य छ । अन्यथा यस्ता प्रायोजित कुकृत्य विश्वविद्यालयका पदाधिकारी, पाठ्यक्रम निर्माता, स्वघोषित लेखक लगायत सबैको मिलेमतोमा भएको स्पष्टै बुझिन्छ ।

यस्ता व्यक्तिलाई त प्राध्यापकहरूको कलङ्क नै मान्दा पनि हुन्छ । नेपाली भाषाविरुद्ध जथाभावी गर्ने तथा शिक्षा नीतिलाई नै ध्वस्त पार्न खोज्ने खलनायकहरूलाई बेलैमा चिनेर तिनका यस्ता कुकृत्यबाट नेपाली भाषा एवं शिक्षा प्रणालीको जगेर्नाका लागि सम्पूर्ण नेपाली जाति एवं शिक्षाविदको ध्यान यतातर्फ जानु अत्यावश्यक भइसकेको छ । अन्त्यमा, नेपाली भाषामाथि र शिक्षा व्यवस्थामाथि नै खलल पुर्‍याउने यस्ता क्रियाकलापचाहिँ अख्तियार दुरुपयोग निवारण आयोगको परिभाषामा भ्रष्टाचारभित्र पर्छ कि पर्दैन, थाहा भएन । अनि विश्वविद्यालयका कुलपति र सहकुलपतिले यसलाई कसरी लिन्छन्, त्योचाहिँ हेर्न बाँकी नै छ ।

प्रकाशित : वैशाख २४, २०७५ ०७:४५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

उत्तरपुस्तिका हराउँछन् कसरी?

लीला लुइँटेल

विश्वविद्यालय भन्नेबित्तिकै हाम्रो मानसपटलमा एक प्रकारको श्रद्धा रसाउन थाल्थ्यो, उहिले। तर अहिले हाम्रो मानसपटलमा निर्मित यस शब्दको बिम्बात्मक स्वरूप परिवर्तन हुँदै गरेको अनुभूति हामीले गरेको हुनुपर्छ।

मानिस अनेक सपना बोकेर विश्वविद्यालयमा भर्ना हुन्छन्, बडो कष्टसाथ मिहिनेत गरेर पढ्छन्, अनि परीक्षा दिन्छन्। यसमा अभिभावकका पीडाको पाटो अर्कै छ। यसरी परीक्षा दिएपछि परीक्षाफल तयार हुने बेलाका अनेक तिगडम र खेलका कथाहरू पनि बेलाबखत अनौपचारिक रूपमा धेरैले सुनेकै हुनुपर्छ। बेला–बेला सुनिने यस्ता अनेक कथा ‘ओपन सेक्रेट’का रूपमा रहेका देखिन्छन्। विश्वविद्यालयको परीक्षामा हुने यस्ता ओपन सेक्रेट बाहेक प्रशस्तै अन्य खाले अपराध एवं नाटकहरू पनि विद्यार्थीले खुलेआम सुन्ने–भोग्ने गरेका छन् र ती सञ्चार माध्यममा समाचार पनि बन्ने गर्छन्। हरेक वर्षजस्तो कुनै न कुनै विषयका थुप्रै उत्तर–पुस्तिकाका पोका हराएको कुराले सञ्चार माध्यममा स्थान पाइरहेको हुन्छ। यसरी अनेक पटक उत्तर–पुस्तिकाको पोका हराउँछ 

कसरी र यस्ता पोका हराउनुमा जिम्मेवार को हुने ? मैले जाने–बुझेसम्म विश्वविद्यालय अन्तर्गतका परीक्षा समाप्त भइसकेपछि परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयले अधिकांश उत्तर–पुस्तिका सम्बन्धित विषयका शिक्षकको घरमै पठाउँछ। यसरी पठाउँदा पनिकाले आफ्नै गाडीमा जिम्मेवार चालक एवं कर्मचारीको साथ पठाउने गरेको मेरो जानकारीमा छ। शिक्षकको घरमा पुर्‍याइसकेपछि निजले उत्तर–पुस्तिका बुझेको भर्पाइसमेत गरिएको हुन्छ। केही समयपछि उत्तर–पुस्तिका परीक्षण गरिसकेको सूचना सम्बन्धित शिक्षकले पनिकालाई दिएपछि उही चालक तथा कर्मचारी उक्त पोको लिन शिक्षकको घरमा जान्छन्। पनिकाले यसरी जिम्मेवार व्यक्तिका साथ गाडीमा ओसार–पसार गर्दा हराउने स्थिति पटक्कै हुँदैन। अर्काेतिर भर्खर सेवामा प्रवेश गरेका कतिपय शिक्षकचाहिँ स्वयं पनिका गएर उत्तर–पुस्तिकाको पोको लिएर आउँछन्। यसरी लिन जाने शिक्षकहरू यति सजग हुन्छन् कि उनीहरूबाट यस्ता उत्तर–पुस्तिका हराउने सम्भावना पनि हुँदैन। 
उत्तर–पुस्तिका हराउने व्यक्तिमा अधिकांशत: बूढा–पुराना नै रहेको जानकारी पाइन्छ। 

गतवर्ष मेरा परिचित एक जनाका कोठाबाट उत्तर–पुस्तिका हराएको समाचार बाहिरिएको थियो। यसबारे उनीसँग जिज्ञासा राख्दा कापी परीक्षण गरेर प्राप्ताङ्कको सूचीसमेत तयार गरिएको अवस्थामा उनको कोठाको टेबुलमाथि राखिएको उत्तर–पुस्तिकाको पोको हराएको भन्ने मौखिक जानकारी पाइयो। सुन्दै हास्यास्पद लाग्ने कुरा, कोठामा चोर पसेको भए उसको नजर कापीको पोकोतिर नभएर अरू नै मूल्यवान वस्तुतिर जान्थ्यो होला। एक पोको कापी चोर्न त्यो चोर उनको कोठामा पसेन होला। ल, भैगो, उनलाई बदनाम गराउने अभिष्टले चोर कोठामा पसेर कापीको पोको लिएर हिँडेछ रे, तर त्यतिबेला कसैले पनि उनले परीक्षण गरेको कापीको पोको यसरी बेवारिसे अवस्थामा भेटियो भनेर उनलाई बदनाम गर्ने प्रयास गरेको समाचार पनि सार्वजनिक जानकारीमा आएन। यसैले यस्ता गैरजिम्मेवार एवं हास्यास्पद कुतर्क गरेर आफूलाई जोगाउने असफल प्रयास गर्ने व्यक्तिको नैतिक जिम्मेवारी हुन्छ कि हुँदैन? 

उत्तर–पुस्तिका हराएको समाचारका सन्दर्भमा कसै–कसैले सम्बन्धित व्यक्तिका परिवारले खाली सिसी पुराना कागज सङ्कलन गर्नेलाई दिएको हुनसक्छ भनेर अनुमान गरेको पनि पाइन्छ। तर त्यसमा पनि त्यति सत्यता देखिन्न। किनकि घरपरिवारका व्यक्ति शिक्षित भए यस्ता काम गर्दै गर्दैनन्, अनि परिवारका अशिक्षित सदस्य त झन् ‘जाने कागत, नजाने क्या गत?† भन्दै घरमा भएका कुनै पनि कागजपत्र कुनै पनि हालतमा चलाउँदैनन्। अझ ती शिक्षकको त परिवार नै पनिकामा जागिरे भएकाले यस्तो स्थिति सिर्जना हुने कुरै भएन। 

एउटा विद्यार्थीले कतिसम्म कष्ट बेहोरेर उच्चशिक्षा अध्ययन गरेको हुन्छ भन्ने कुरा सबैले भोगेकै हो। अर्काेतिर सन्तानलाई उच्चशिक्षा दिलाएर अनेक सपनाको पर्खाइमा रहेका अभिभावक कतिसम्म किचिएका र पिल्सिएका हुन्छन् भन्ने कुरा यहाँ दोहोर्‍याउनु पर्दैन। एक त हाम्रो विश्वविद्यालयको परीक्षा नै समयमा नहुने, परीक्षा भएपछि परीक्षाफल समयमा प्रकाशित नहुने अनि बल्ल–बल्ल प्रकाशित भएको परीक्षाफलको घडीमा उत्तर–पुस्तिका हराएको समाचार बाहिरिँदा विद्यार्थी एवं अभिभावकले भोग्नुपर्ने भौतिक एवं मानसिक पीडा पनि हामी सबैले अनुभूत गर्न सक्छौं। यस खाले संवेदनशीलतालाई सम्बन्धित शिक्षक तथा प्रशासनले अनुभूत गरेको भए यो स्थिति आउने थिएन। यसरी परीक्षाफल प्रकाशन हुने बेला उत्तर–पुस्तिका हराएको समाचार प्रकाशन गरी विद्यार्थी र अभिभावकको आशा र सपनामा आगो लाग्नेमात्र नभई कसैको प्राणै जानसक्ने सम्भावनालाई पनि नकार्न सकिन्न। यस्तो संवेदनशील पक्षमा पनि गम्भीर भएर आफ्नो कर्तव्य निर्वाह गर्न नसक्ने यस्ता गैरजिम्मेवारहरूलाई गुरु भनेर सम्मान गरिरहनु उचित हुन्छ कि हुँदैन? 

कुनै पनि नागरिकको अत्यन्त संवेदनशील पक्षसँग गाँसिएका यस्ता अनैतिक क्रियाकलापमा संलग्नलाई सम्बन्धित निकायले कारबाहीको दायरामा ल्याउनु आवश्यक पनि देखेको पाइँदैन। यस खालका करतुत एवं जघन्य अपराधलाई हल्काफुल्का लिनुले यस्ता अपराधप्रति सम्बन्धित प्रशासन गम्भीर नभएको पुष्टि हुँदैन र? होइन भने त्यस्ता अपराधीलाई सार्वजनिक गर्दै कानुनको दायरामा ल्याएर थोरैमात्र भए पनि सजाय दिए पटक–पटक यसरी उत्तर–पुस्तिका हराएको समाचार कसैले पनि पुन: पढ्नु पर्दैनथ्यो कि? उच्च शिक्षाको अभिलाषी एवं देशकै कर्णधार युवा वर्ग कहिलेसम्म यस्ता अपराधबाट पीडित हुनुपर्ने हो? 

प्रकाशित : श्रावण १२, २०७४ ०८:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT