नेकपामा ‘पजनी’ र अधिनायकवाद

‘प्राइभेटाइजेसन अफ पोलिटिक्स’ तीव्र र व्यापक भएको राजमा अध्यक्ष–द्वयको सकस शासक वा पुँजीपतिको दु:खभन्दा भिन्न छैन ।
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — साँच्चै पार्टी एकता गर्न कठिन छ कि पार्टीको केन्द्रीय समिति बनाउन ? अहिले यस्तो प्रश्न सोधियो भने पार्टीको केन्द्रीय समिति बनाउन नै गाह्रो भएको उत्तर आउन बेर छैन । किनभने पार्टी एकता गर्नुभन्दा सकसपूर्ण भइरहेको देखिन्छ, पार्टीको केन्द्रमा कुन–कुन नेतालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने काम ।

त्यसैले निर्माणाधीन पार्टी ‘नेकपा’ (अन्डरलाइन) का अध्यक्ष–द्वय खड्गप्रसाद शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डका ‘दु:ख’ देखेर दया नै जाग्छ ।

नेकपाका अध्यक्ष–द्वय ओली र दाहालको सकस हेर्दा अरूलाई त भाउन्न नै हुनसक्छ : कसलाई केन्द्रीय समितिमा राख्ने, कसलाई नराख्ने ? हजारौं पदाकांक्षीबीच कसलाई छनोट गर्ने ? कसलाई काखा गर्ने, कसलाई पाखा गर्ने ? आफ्ना र पराया छुट्याउने कसरी ? आफ्नो स्वार्थ र हित अनुकूल हुनेगरी ‘सेलेक्टेड प्याट्रोनाइजिङ’ (छनोटकारी कृपा) गर्न कति कठिन रहेछ, आफ्नो हात जगन्नाथ गर्न पाएका अध्यक्ष–द्वय र केही शक्तिशाली वरिष्ठ नेताहरूले मात्रै अनुभूत गर्न पाएको दिव्य–ज्ञान निकै अर्थपूर्ण छ । ‘सेलेक्टेड प्याट्रोनाइजिङ’ कुनै माक्र्सवादी अभ्यास होइन, नत पुँजीवादी लोकतान्त्रिक शैली नै हो, यो वास्तविकताको बोध उनीहरूलाई राम्ररी छ । तर उनीहरूले पनि के गरुन्, उनीहरू आफै पनि आफ्ना स्वार्थ, प्रवृत्ति र मनोवृत्तिसामु मजबुर छन् !

Yamaha

शक्तिशाली पार्टीका महाशक्तिशाली अध्यक्ष–द्वयलाई राम्ररी थाहा छ, नेपालका दुई ठूला पार्टीबीच एकता गर्न त आफू दुई जनाबीच मिलेमतो भए पुग्छ, सिंगो पार्टी–पंक्तिको अनुमोदन जरुरी छैन । आफू दुईबीच अध्यक्ष पदको लेनदेन पनि दुईजना अध्यक्षबीच एकबुँदे सहमति भए पुग्छ, अरू नेता–कार्यकर्ताले त ताली ठोक्ने न हो । सचिवालयमा ७ बाहुन, १ नेवार र १ मगर नेताहरूको आरक्षण गर्न पनि पार्टीभित्रका शक्तिशाली व्यक्ति र गुटको समर्थन एवं सहमति भए पुगिहाल्छ, पदाधिकारीहरू र उनीहरूका सेनामेनाले जोडदार समर्थन गरिहाल्छन् ।

उनीहरूलाई सकस त दोस्रो तहका हजारौं नेताबीच ४ सय ४१ केन्द्रीय सदस्य छान्ने हदसम्मको छनोटकारी कृपा गर्नुमा पो रहेछ । अरूका अनेक योग्यता, क्षमता, कला र सीपसँगै अनुभव थाहा पाएर ‘आफू अनुकूल’को टिम बनाउनु पो महाभारत रहेछ । कति कठिन दायित्व रहेछ, पार्टीका अध्यक्ष भएर ‘आफ्नो मान्छे’ छनोट गर्नु र कृपा प्रदान गर्नु † कति गहन काम रहेछ, पुराना शासकहरूले जस्तो आफ्नै नेता–कार्यकर्तालाई शासन गर्नु वा नेता–कार्यकर्ताहरूलाई कज्याउनु । कति ठूलो जिम्मेवारी रहेछ, पुँजीवादी कर्पाेरेसन चलाए जस्तै अनुकूल टिम बनाएर नाफादायी राजनीति गर्नु ! ‘प्राइभेटाइजेसन अफ पोलिटिक्स’ (राजनीतिको निजीकरण) तीव्र र व्यापक भएको राजमा अध्यक्ष–द्वयको सकस शासक वा पुँजीपतिको दु:खभन्दा भिन्न छैन ।

‘चाकडी प्रथा’ र ‘आफ्नो मान्छे’
दुईवटा कम्पनी विलय हुँदाजस्तै होस् या विलय र अधिग्रहण हुँदाजस्तै, नेकपा माओवादीको एमालेकरण हुने क्रममा अध्यक्ष–द्वयको सबैभन्दा ठूलो दु:ख छनोटकारी कृपामै देखिएको छ, जुन अब लगभग समाप्त हुँदैछ । उनीहरूबाट छनोटकारी कृपा पाउनेहरूले केक बाँड्दै फेसबुकमा नियुक्ति–पत्र पोस्ट्याउँदै खुसी मनाउनु अनौठो होइन, तर छनोटकारी कृपा नपाउनेहरूले रुन पनि राम्ररी पाउने अवस्था छैन । गाउँघरमा भन्ने गरिन्छ, हात्तीहरू मिले पनि घाँसकै सत्यानाश, नमिले पनि घाँसकै सत्यानाश † पार्टी विभाजन हुँदा पो ठूलो भाग पाइन्छ, जुट्दा त खाइपाइ आएको भाग पनि खोसिने रहेछ त ।

कोही कसरी एकाएक महासचिवमा नियुक्त हुन्छन्, कोही कसरी वरिष्ठताको वरियतामा पुछारमा पारिन्छन्, मनोनयनमा निमग्न शक्तिशाली अध्यक्ष–द्वय र उदीयमान शक्तिकेन्द्रका रूपमा प्रचारित महासचिवलाई कुनै पत्रकारले सोधेको थाहा छैन । कसैलाई सडकबाट टिपेर कसरी केन्द्रीय सदस्य बनाइन्छन्, कसैलाई केन्द्रीय पदाधिकारी र सदस्यबाट सडकमा पुर्‍याइन्छन्, मनोनीत भएका र नभएका नेताहरूले कत्ति बुझेका होलान्, स्पष्ट छैन । आफू वरियतामा तल पारिएपछि मिडियामा गुनासो गर्ने र धम्क्याउनेहरूले पनि मनोनयनकर्ताहरूका अधिकार तथा छनोटको प्रक्रिया र संस्कृतिबारे सवाल उठाएका छन् कि छैनन्, जानकारी छैन । जे होस्, अज्ञात प्रावधान वा आन्तरिक लेनादेनाकै आधारमा मनोनीतहरूका खुसीको ग्राफ, विज्ञापनबाजीको लहर र आसेपासेका बधाई–शुभकामनाको कार्यव्यापार चुलिएको देखिन्छ । यस्तो दृश्य देख्दा मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टका शब्दमा ‘चाकडी प्रथा’ र ‘आफ्नो मान्छे’को भावनाभन्दा अरू केही मूल्य–मान्यता क्रियाशील रहेको भेउ पाउन कठिन छ ।

शक्ति–पूजकहरूलाई थाहा छ, नेकपाका अध्यक्ष–द्वयको बसाइकै कारण बालुवाटार र खुमलटार नयाँ शक्ति–केन्द्र भएका छन् भने पार्टीचाहिँ उनीहरूको हत्केलामा कैद रहेको सत्ता–शक्ति अभ्यास गरिने ‘तिनिख्य:’ (टँुडिखेल) । भोजभतेर खान वा पार्टी र सरकारमा पद–शक्ति माग्न धाउनुपर्ने शक्तिकेन्द्रको महत्त्व र महिमाबारे पदाकांक्षीहरूभन्दा बेसी अरूलाई कहाँ थाहा होला र † यस्ता शक्तिकेन्द्रमा धाउँदै केन्द्रीय समितिमा सदस्यका लागि दबाब दिन जाने र चाकडी गर्न जानेहरूको लर्काे हेर्नलायकको छ । उनीहरूबीच भएका लेनादेना र मनोनयनकर्ताहरूबीच भएका गोप्य मन्त्रणालाई दस्तावेजीकरण गरिएमा नयाँ शक्तिकेन्द्रहरूले शक्तिको अभ्यास कसरी गर्छन्, वास्तविकता उजागर हुनसक्छ । शक्तिकेन्द्रका कुनै राजनीतिक खेलाडीले संस्मरण लेखे भने ‘नयाँ राजा’हरूले कसरी ‘पजनी’ गर्छन् र ‘आफ्नो मान्छे’ बनाउँछन् भन्ने अधोगति देख्न सकिने अवस्था हुन्छ ।

पजनीको परम्परागत अभ्यास
पार्टीका विधि–विधानमा वा वैधानिक रूपमा ‘पजनी’ शब्द प्रयोग र स्वीकार्य नहोला, तर यसले नै अनेक पार्टीका पदमा छनोट, नियुक्ति, सरुवा–बढुवा, खारेजी र थमौतीको अभ्यासलाई सटिक रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्छ । कुनै जमानामा कर्मचारीहरूको काम दिने वा हटाउने मामिलामा शाह र राणा शासनमा सामन्तवादी अभ्यासका रूपमा गरिने पजनीलाई अब मालिक–दास प्रथा कालको अन्तर–सम्बन्ध र आचरणमात्रै भन्नु उपयुक्त हुँदैन । कुनै शंका छैन, यस्तो ‘प्याट्रोन–क्लाइन्ट रिलेसनसिप’ (संरक्षक–संरक्षित बीचको सम्बन्ध) पुँजीवादी कम्पनी र कर्पाेरेसनमा कायम छ ।

यस्तै सम्बन्ध आफूलाई समाजवाद र साम्यवादको अग्रदस्ता मान्ने कम्युनिस्ट पार्टी र त्यसका अगुवा मान्ने कम्युनिस्ट नेताहरूका आचरणमा पनि व्याप्त छ । अनेक गुटबन्दी र टिकडमबाजीको आधारमा पार्टीको अध्यक्ष हुने, त्यसलाई सत्ता–शक्तिको केन्द्र बनाउने अनि त्यही पार्टी र अध्यक्ष पदको आधारमा लेनदेनको प्रक्रिया चलाउने आचरण सबैतिर देखिएकै छ । यस्ता आचरण र संस्कृतिबाट कमैमात्र पार्टीका अध्यक्ष वा अन्य पदका आकांक्षी नेता मुक्त छन् ।

यस्ता मूल्य–मान्यता र आचरण मनोनयन प्रक्रियासँग जोडिएको वैधानिक र विधिवत प्रश्नमात्रै होइन, यो अध्यक्ष वा नेता वा कार्यकर्ता वा समग्र व्यक्तिको ‘आइडियोलोजी’ (वैचारिकी) को सवाल हो । विचार, संस्कृति, आचरण, मूल्य–मान्यताको समष्टिका रूपमा व्यक्त हुने वैचारिकीको नजरले हेर्दा एरिक फमले भनेझैँ अधिकांश पार्टी नेतृत्व ‘अथोरिटोरियन क्यारेक्टर’ (अधिनायकवादी चरित्र) बाट ग्रस्त भएको पाइन्छ । चाहे परिवारमा होस् या पार्टीमा, चाहे समाजमा होस् या सरकारमा, मालिक वा स्वामीको रूपमा सत्ता–शक्तिको भोक र अभ्यासले यही चरित्रलाई उजागर गरेको देखिन्छ ।

अधिनायकवादी चरित्र
‘अरूमाथि शासन गर या शासित हुन तयार होऊ, अरूलाई अनुशासित गर या अरूबाट अनुशासित हुन तयार होऊ, अरूलाई मान्छे नगन या अरूबाट पनि आफू मान्छे नगनिन तयार होऊ, अरूलाई समर्पण गराऊ या अरूप्रति समर्पित हुन तयार होऊ, अरूलाई अधीनस्थ बनाऊ या अरूबाट अधीनस्थ हुन तयार होऊ †’ मनो–विश्लेषक एरिक फ्रमका शब्दमा यस्तै मूल्य–मान्यता र अभ्यास अधिनायकवादी चरित्रका परिचायक हुन्, जुन वास्तवमा माक्र्सवादी वा लोकतन्त्रवादी होइन, फासीवादी संस्कृति र मनस्थितिका संकेत हुन् । फ्रमका अनुसार परिवार, पार्टी वा ‘प्याट्रोयाटिजम’ (देशभक्ति) को नाममा आफूलाई सम्पूर्णत: होम्नुपर्ने वा आफ्नो व्यक्तित्वको विघटन गर्नुपर्ने हदसम्म समर्पण गर्नुपर्ने वा अधीनस्थ हुनुपर्ने राष्ट्रवादी सिद्धान्त र संस्कृतिमा रहेको छ, फासीवाद । यस्तै फासीवादका अनेक रूपरंग हामीले पनि ब्यहोरिरहेको र बाँचिरहेको अवस्थामा कम्युनिस्ट पार्टीका झिलिमिली साइनबोर्डबारे, तिनका आकर्षक मार्गनिर्देशक सिद्धान्तबारे, तिनका अध्यक्ष र नेताहरूका आचरणबारे मसिनोसँग आलोचनात्मक अध्ययन गर्नु जरुरी छ ।

नेकपा या अन्य कम्युनिस्ट पार्टीका मार्गनिर्देशक सिद्धान्त र विधानमा माक्र्सवाद–लेनिनवादको पूजा गरिएको होला, माओवादको अर्चना पनि गरिएको होला, तर अधिकांश कम्युनिस्ट पार्टीको वैचारिकीमा माक्र्सवाद–लेनिनवाद–माओवाद वा द्वन्द्ववादी विचार होइनन्, अधिनायकवाद र त्यसको चरित्र प्रकट भइरहेको देख्न पाइन्छ । अध्यक्ष एक वा दुई वा तीनको अधीनमा पार्टी र नेता हुने संरचना र सम्बन्ध हुने पार्टी र नेतासँग माक्र्सवादको साइनो घोडा बेचेको जति पनि हुँदैन । अध्यक्षहरूको सिन्डिकेट (गुट) वा अध्यक्षहरूसँग मोलमोलाइ गर्नसक्ने गुटसँग अधीनस्थ सम्बन्ध वा चाकडीको साइनो नभएकाले पद नपाउने दासत्वपूर्ण संस्कृतिसँग समाजवादी लोकतन्त्रको त के, पुँजीवादी लोकतन्त्रको नाता खोज्न कठिन छ ।

पार्टीका मालिकहरूको छनोटकारी कृपा प्राप्त गर्न एकले अर्काको खुट्टा तान्ने भ्यागुते–दौडबीच आपसी माया–ममता र कमरेडपना (मित्रता) भएका कम्युनिस्ट पार्टीहरूबीच एकता भएको गफ पचाउन कठिन नै छ । समृद्धिको बाढी र अधिनायकवादको लहरबीच छनोटकारी कृपाका लागि कुदाइ जारी रहेको बेला पार्टीकै नेता–कार्यकर्ताहरूमा बचेखुचेका नैतिकता, सिद्धान्तनिष्ठता र आलोचनात्मक विवेक सबैभन्दा बेसी खतरामा छ ।

ट्विटर : @rmaharjan72

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७५ ०८:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

भाषामाथि प्रहार किन ?

नेपाली भाषामाथि बेला–बेला हुने प्रहार, विवाद, पाठ्यक्रमबाट यसलाई हटाउने वा छोट्याउने हल्ला कुनै निश्चित जाति, समुदाय तथा क्षेत्रका नेपालीका लागि मात्र नभएर समग्र नेपालीकै स्वाभिमानको प्रश्न हो ।
डा. साधना प्रतीक्षा

काठमाडौँ — केही दिनअघि विश्वविद्यालयको परिसरमा केही विद्यार्थी हस्याङ–फस्याङ गर्दैको अवस्थामा भेटिए । नेपाली भाषा बचाउ अभियान चलाइरहेका उनीहरू प्रचार–प्रसारका लागि सञ्चार माध्यमको खोजी गर्दै थिए ।

उनीहरूलाई सम्भावित सञ्चार माध्यमबारे बताई पठाएपछि शून्य चौरमाझ उभिएर आफैसँग प्रश्न गरेँ, ‘के नेपाली भाषा ती नेपाली विषय पढेका विद्यार्थीको मात्र हो, जसलाई जोगाउन उनीहरू लागिपरेका छन् ? या यो भाषा हामी नेपाली विषयका शिक्षकहरूको मात्र हो, जुन संकटमा पर्नलागेको देखेर हामी आकुल–व्याकुल भैरहेका छौं ? आखिर यो नेपाली भाषा कसको हो ?

अनि कसले र किन यसलाई मास्ने प्रपञ्च रचिरहेको छ ? अन्यथा बेला–बेला यसलाई जोगाउन किन कसरत गरिरहनुपर्छ ? कहिले यसको खुट्टा काट्ने र नकाट्नेका बीच मारामार पर्छ भने कहिले ह्रस्व–दीर्घ तथा जोड्ने र छुट्याउनेका बीच प्रतिस्पर्धा चल्छ । अहिले भने कक्षा एघार–बाह्रमा रहेको एक सय पूर्णाङ्कको अनिवार्य नेपाली विषयलाई पचास पूर्णाङ्कमा झार्ने कुरा सुनिँदै छ । त्यसैका विरुद्ध सञ्चालित छ, नेपाली भाषा बचाउ अभियान । नेपाली भाषामाथि यी र यस्तै अभ्यास गरिरहन चाहनेहरूलाई सायद थाहा नहोला, यसले सिर्जना गरेको अन्योल नेपाली भाषाप्रति वितृष्णा फैलाउने एउटा माध्यम बन्ने गर्छ । त्यसैले हाम्रो आफ्नो भाषालाई कसैको स्वार्थ सिद्धिको साधन बनाउने दुस्साहस यदि कहीं कतैबाट भैरहेको छ भने त्यस विरुद्ध आवाज उठाउनु हामी सबैको कर्तव्य हो । हामीले निर्माणको नभएर विनिर्माणको संस्कृतिलाई आत्मसात् गर्दै आएका हुनाले केवल भत्काउँदै गयांै, गुमाउँदै गयौं, तर केही पनि बनाउन जानेनौं । प्राप्त गर्न सकेनौं । आफ्ना पहिचानहरू एक–एक गरी छाड्दै गएका हामी अहिले भाषिक पहिचान गुमाउने तरखर गर्दै छौं । सायद भोलि आफ्नो साहित्य–कला–संस्कृति पनि हामीलाई अनावश्यक लाग्नेछ ।

कुनै पनि राष्ट्रलाई कमजोर पार्नुछ भने सबैभन्दा पहिला त्यहाँको भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति आदिमाथि प्रहार गर्ने गरिन्छ । फुटाऊ र शासन गर भन्ने रणनीति लिएकाहरूले कुनै पनि राष्ट्रका बहुभाषी तथा बहुसांस्कृतिक पक्षहरूबीच फाटो पारेर एकका विरुद्ध अर्कोलाई प्रयोग गर्ने गर्छन् । तिनीहरू आपसमा लडेर एकले अर्काको अस्तित्व स्वीकार गर्न नचाहने अवस्थामा पुगेपछि त्यहाँ आफ्नो संस्कृति स्थापना गर्न उनीहरू सफल हुने गर्छन् । केही समययता हामीकहाँ पनि यस्तै प्रयास भैरहेको प्रतीत हुन्छ ।

नेपाली भाषालाई कुनै जाति–वर्ग विशेषको भाषा हो भन्ने भ्रम फैलाएर यसप्रति आम नेपालीमा वितृष्णा जगाउने षडयन्त्र भैरहेको छ । हामी नेपाली, हाम्रो साझा घर नेपाल हो भने हाम्रो साझा भाषा नेपाली नभएर अरू के हुने ? या हामीलाई साझा तथा जनसम्पर्कको भाषा नै नचाहिने भएको हो त ? हामीकहाँ मातृभाषामा पठनपाठन हुनुपर्ने आवाज पनि नउठेको होइन ।

यसलाई अस्वाभाविक रूपमा लिन पनि सकिँदैन । तर अंग्रेजी स्कुलहरूले बालबालिकालाई नेपाली बोल्न प्रतिबन्ध लगाएर उनीहरूलाई न नेपाली भाषामा पोख्त हुन दिएको अवस्था छ, नत अंग्रेजी भाषामै उनीहरू दक्ष हुनसकेका देखिन्छन् । सामान्य नेपालीको पहुँच नपुग्ने, अत्यन्त महङ्गा केही निजी विद्यालय बाहेक सामान्य निजी विद्यालयमा पढ्ने बालबालिकाको संवाद सुन्दा हास्य कलाकार मनोज गजुरेलको ‘नेपाङ्ग्रेजी’ शब्दको सम्झना हुन्छ । भाषाप्रतिको पूर्वाग्रही दृष्टिकोणका कारण आज हामी एकातिर आफ्नै भाषालाई उपेक्षा गरिरहेका छौं भने अर्कातिर आफ्नै भाषाप्रति अदक्ष जनशक्ति उत्पादन गरिरहेका छौं । अझै विचारणीय प्रश्न त यो छ कि कुन आग्रहले प्रेरित भएर हामी आफ्फ्नो भाषालाई काउछो ठानी बारम्बार यसलाई मिल्काउने प्रयास गरिरहन्छौं ? मलाई सम्झना छ, बीस वर्षअघि नेपाली भाषा–साहित्य अध्ययन गर्न नेपाली केन्द्रीय विभाग कीर्तिपुर आउँदा त्यहाँ प्रवेश पाउनका लागि प्रवेश परीक्षाको भव्य तयारी गरेको, परीक्षा दिइसकेपछि पनि उत्तीर्ण नभइएला भनेर अत्तालिएको, आफ्नो नाम निस्केपछि खुसियाली मनाएर गर्वले छाती फुलाउँदै झोलाझाम्टा बोकेर कीर्तिपुर आएको । आफ्नो भाषा–साहित्यको विशिष्ट अध्ययनको अवसर आफैमा महत्त्वपूर्ण थियो, साथमा नेपाली भाषा–साहित्यका विशिष्ट व्यक्तिहरूलाई गुरुका रूपमा पाउँदाको गर्व नै बेग्लै ।

कक्षाकोठामा टनाटन विद्यार्थी हुनाले अलि ढिला पुगियो भने त पछाडि उभिएरै पढ्नुपर्ने । कति पटक त हामीले पल्लोपट्टिको अंग्रेजी विषयको कक्षाको पछिल्लो ढोकाबाट छिरेर सुटुक्क कुर्सी बोकेर ल्याएर बस्थ्यौं । चार–पाँच वर्ष अघिसम्म त आफूले पढाउने क्रममा पनि विद्यार्थी संख्या अत्यधिक भएका कारण आवाज सबैतिर पुर्‍याउन पिन माइक भिर्नुपथ्र्याे । तर आज जब म यसै विषयमा विशिष्टता हासिल गरेर पढाउन विश्वविद्यालयको कक्षाकोठामा उभिन्छु, औंलामा गन्न सकिने विद्यार्थीको मात्र उपस्थिति पाउँछु ।

आफूले वर्षौं लगाएर आर्जन गरेको बौद्धिकतालाई धिक्कार्दै म प्रश्न गर्छु, आफैसँग– आखिर कहाँ गए ती नेपाली विषय पढ्न चाहने विद्यार्थी ? विश्वविद्यालयले लागू गरेको सत्र प्रणालीमात्र यसरी विद्यार्थी घट्नुको कारण हो वा यसका पछाडि अन्य कारण पनि छन् ? के साँच्चै हामीलाई नेपाली विषयप्रति वितृष्णा जागेको हो त ? वितिष्णा नै हो भने पनि त यसको कारण पक्कै होला । यस्ता कारणको खोजी गर्नु कसको जिम्मेवारी हो ? यस्ता प्रश्न असंख्य छन्, जसले आज प्रतिउत्तर मागिरहेका छन् ।

नेपाली विषय पढेका अधिकांश विद्यार्थीको प्रश्न हुन्छ, ‘नेपाली पढेर के गर्ने ?’ यस्तै प्रश्न गर्दै आफू पत्रकारिता पढेको बताउने एक विद्यार्थीलाई सोधेकी थिएँ, ‘तिमीले गर्ने पत्रकारिताको माध्यम कुन हो ?’ उसले अलि अप्ठ्यारो मानेर भनेको थियो, ‘नेपाली’ । मैले पुन: प्रश्न गरेकी थिएँ, ‘हामीकहाँ प्रकाशित हुने समाचारपत्र, अन्य पत्रपत्रिका तथा पुस्तक प्राय: कुन भाषामा प्रकाशित हुन्छन् ?’ त्यतिबेला उसको लज्जाबोध सहितको उत्तर म अझै सम्झँदैछु । साँच्ची † यति धेरै अवसर भएर पनि विद्यार्थी नेपाली भाषाप्रति आकर्षित हुन नसक्नु आफैमा विडम्बना हो भने आमसञ्चार क्षेत्रमा देखिने भाषिक त्रुटि तथा लापरबाही यसैको परिणति पनि हो । अत: यसतर्फ पनि सम्बन्धित निकायको ध्यान जानु आवश्यक देखिन्छ ।

नेपाली विषयलाई अनावश्यक ठानेर यसबाट छुटकारा खोज्नुको दुष्परिणाम खोज्न टाढा जानु पर्दैन, सरकारी कार्यालयमा सेवाग्राही भएर पुगेका स्नातकोत्तर युवा पनि सामान्य फारम भर्न र निवेदन लेख्न नजानेर ङिच्च मुख लगाएर बसेको हेरेमात्र पुग्छ । त्यसैले भाषामाथि प्रहार गर्न खोज्ने तत्त्वविरुद्ध आम नेपाली सचेत हुनैपर्छ । जब हामी नेपाली विषयको पठनपाठनलाई अनिवार्य गर्नुपर्ने आवाज उठाउँछौं, तब दक्षिणतर्फ संकेत गर्दै हिन्दी भाषा ऐच्छिक भएको मुलुकले गरेको प्रगतिको बखान पनि सुनाइन्छ । तर उत्तरतर्फ देखाइँदैन, किनकि चिनियाँहरू अंग्रेजी जान्दैनन् र पनि चीन त्यति विकसित छ । यस्तै जापान लगायत अन्य मुलुक छन्, जसले आफ्नै भाषालाई महत्त्व दिएर पनि प्रगति गरेका छन् । विश्वविद्यालयमा नेपाली पढ्न आउने विदेशीमध्ये चिनियाँ र जापानीलाई नेपाली सिकाउन कठिनाइ पर्दाको अनुभव अझै ताजा छ, किनकि उनीहरू अंग्रेजी नबुझ्ने, हामी उनीहरूको भाषा नबुझ्ने । त्यसैले नेपाली भाषालाई प्रगतिको बाधक ठान्नु स्यालले अंगुर अमिलो छ भनेको उखान बाहेक केही हुन सक्दैन ।

केही समययता नेपाली भाषामाथि बेला–बेला हुने प्रहार, यस सम्बन्धी प्रकाशमा आउने अनेक विवाद, पाठ्यक्रमबाट यसलाई हटाउने वा छोट्याउने हल्ला यथार्थमा कुनै निश्चित जाति, वर्ग, समुदाय तथा क्षेत्रका नेपालीका लागिमात्र नभएर समग्र नेपालीकै स्वाभिमानको प्रश्न हो । नेपाली भाषा सिङ्गो नेपालको पहिचान हो । नेपाली साहित्य, कला, संस्कृति र सम्पदालाई चिनाउने माध्यम हो । त्यसैले यसलाई माध्यम बनाएर आफ्नो स्वार्थसिद्धि गर्ने नेपथ्यका नायकहरूदेखि बेलैमा सचेत हुनु आम नेपालीको दायित्व हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७५ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT