प्रश्नलाई ‘इन्काउन्टर’ गर्ने अधिनायकवाद

पुलिस–राज वा त्यसलाई मलजल गर्ने अधिनायकवादी शासनका लागि गुन्डा–राजभन्दा खतरनाक छ, प्रश्नको सानो झिल्को ।
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — अचेल हाम्रो देशका जनप्रतिनिधि, मन्त्री, प्रधानमन्त्री र प्रशासक भारतीय हिन्दी फिल्म ‘नायक’का अनिल कपुरजस्तै देखिन्छन् । उनीहरूको मनोविज्ञानमा कपुरले भूमिका खेलेको ‘एक दिनको मुख्यमन्त्री’ शैलीप्रति भरपुर मायामोह देखिएको छ, त्यही मायामोह पोखिएको पाइन्छ, उनीहरूका अभिव्यक्ति र आचरणमा पनि ।

‘नायक’ फिल्ममा एक टिभी रिपोर्टरबाट एक दिनका लागि मुख्यमन्त्री बन्ने अवसर पाएका कपुर एक दिनको मिनेट–मिनेटको हिसाब गर्दै अपराध र भ्रष्टाचारको सफाया गर्नतिर लागिपर्छन् । परिकल्पनामा मात्रै एक अभिनेताबाट सम्भव हुने कामकारबाही देखाइएको फिल्मको छाप हाम्रा नेता र प्रशासकको मनोभाव रव्यवहारमा पनि परेको छ ।

Yamaha

यतिखेर कोही एसपीचाहिँ आफू आएकै दिनदेखि जिल्लालाई अपराधमुक्त बनाउने भन्दै गृहमन्त्रीको आदेश अनुसार अपराधीको ‘इन्काउन्टर’ गर्ने घोषणा गर्दैछन्, जसको कुनै काउन्टर हुँदैन । नीति–निर्माणको गाडी चलाउनुपर्ने मध्ये कोही मेयरचाहिँ आफै डोजर चलाएर अविकासको सफाया गर्नतिर लाग्दैछन् त कोही मन्त्री सवारी साधनको प्रदूषण जाँच गर्दै प्रदूषण विरुद्ध युद्ध छेड्न एकाबिहानै सडकमा निस्कँदैछन् । यसरी हाम्रा प्रतिनिधि, मन्त्री, प्रधानमन्त्री र प्रशासकलाई पनि अनिल कपुरकै शैलीमा नायक बन्दै अपराध र भ्रष्टाचार विरुद्ध ‘इन्काउन्टर’ गर्ने भूत सवार भएको छ ।

‘इन्काउन्टर’ को भूत
सिन्डिकेट हटाउने नाराका साथ गृहमन्त्रीको अगुवाइमा यातायात बन्द गर्ने यातायात व्यवसायीको धरपकड, सरकारी ठेक्कापट्टाको काम समयमा पुरा नगर्ने ठेकेदारको गिरफ्तारी तथा म्यानपावर कार्यालयमा छापा मार्ने कामसँगै म्यानपावर व्यवसायीलाई पक्रेर कारबाही गर्ने अभियानमा प्रत्यक्ष कारबाहीको मोह देखिन्छ ।

यस्ता प्रत्यक्ष कारबाहीको थालनी आफ्नै गाडीको प्रदूषण जाँचबाट गर्न सकिन्छ वा आफ्नो पार्टी निकटका भ्रष्ट व्यवसायीमाथि विधिवत् कारबाहीबाटपनि अगाडि बढ्न सकिन्छ वा आफ्नै दलबाट पालिएका गुन्डाहरूमाथि कानुनी उपचार पनि गर्न सम्भव छ ।

यसरी प्रत्यक्ष कारबाही थालेका भए कुनै पनि प्रत्यक्ष कारबाही पनि दीर्घकालीन उद्देश्य पूर्ति गर्ने तथा वैध र वैधानिक प्रक्रियाको पूर्वसर्त हुने सम्भावना हुनसक्थ्यो । विधि र प्रक्रियालाई मिच्ने अभ्यासलाई व्यक्तिगत करिश्मासँगै आउने अधिनायकवादलाई सघाउने हो, जसले लोकरिझ्याइँ मार्फत जनमत र विश्वास लिन खोज्छ ।

सही नीति निर्णय, उचित संरचनासँगै विधि–प्रक्रिया र सहभागितामूलक क्रियान्वयनको संयोजन गर्नुको सट्टा कुचो लिएर सफाइ गर्ने मन्त्री, दौरा–सुरुवालमा दौडने र पञ्जा लिएर नदी सफा गर्ने मन्त्री–प्रधानमन्त्रीको पाखण्ड त दैनिक देखिने दृश्य हो । अब त्यस दृश्यमा विकास, समृद्धि र स्थिरताको रङ भर्दै जनतालाई भ्रमित र मोहित पार्ने पाखण्ड–कर्मलाई अझ गाढा र व्यापक पारिएको छ । जनप्रतिनिधि र प्रशासकहरू प्रत्यक्ष कारबाहीबाट लोकप्रियता हासिल गर्ने सूत्रप्रति कति मोहित रहेछन्, मेयरले डोजर चलाएर दुर्घटना निम्त्याएको घटनामा नांगै देखिएको छ । अब प्रहरीबाट हुने इन्काउन्टर र हत्याको विस्तारसँगै प्रहरीलाई चलाउने सरकारबाट हुने हठात् कामकारबाहीले कति दुर्घटना र दुरवस्थालाई निम्तो दिने हो, कल्पना गर्दा कहाली लाग्छ ।

सबैजसो विधि–विज्ञलाई थाहा छ, प्रत्यक्ष कारबाही वा इन्काउन्टर शैलीको व्यवहारमा संरचना, विधि–विधान र प्रक्रिया ताकमा पर्छन् । फुटबल खेलको भाषामा भन्दा यो त आफै रेफ्री, आफै स्ट्राइकर, आफै डिफेन्डर र आफै किपर भएर दनादन गोल हान्ने शैली हो । यसमा सबै विधि–विधान, कानुनी प्रक्रिया, अपराध अनुसन्धान तथा कानुनी सजायको पद्धतिलाई बेवास्ता गरिन्छ वा आफ्नो नीति र नियत अनुकूल व्याख्या गरिन्छ ।

वैधानिक रूपमा अपराधी ठहरिन बाँकी अभियुक्त वा अभियुक्तजस्तो लागेका सबै व्यक्तिलाई हान्ने, मार्ने वा थुन्ने हदसम्मका काम ‘पुलिस–राज’मा हुनसक्छ । गुन्डा–राजको सट्टा पुलिस–राज स्थापना गर्न खोजिएको हो भने विधि–विधान–प्रक्रियासँगै ऐन–कानुनको अर्थ हुँदैन । पुलिस–राजमा नियमितजसो हुने सयौं केजीका सुनकाण्ड र निर्मम हत्यासँगै प्रहरीको स्वार्थी सञ्जालबारे एकपछि अर्काे तथ्य उजागर हुँदैछ । इन्काउन्टरबाटै गुन्डा–राज वा अपराध समाप्त पार्ने घोषणा सिसाको घरमा बसेर ढुंगा हान्ने काम बाहेक अरु हुने अवस्था छैन । गुन्डा–राज होस् या अन्य राज, भ्रष्टाचार होस् या ठेकेदारको मनपरी, तिनको पालन–पोषणमा पार्टी, सरकार र प्रशासनसँगै तिनका सञ्चालकहरूको संलग्नताबारे कोही अनभिज्ञ छैन । यस्तो अवस्थामा गृहमन्त्री वा प्रधानमन्त्रीसामु ठूलो चुनौती छ– यस्तो संलग्नतालाई सफाया गर्ने कि अनेक आकर्षक नाराले छोपछाप पार्ने ?

प्रत्यक्ष कारबाहीबाट लोकरिझ्याइँ
नेपाली समाजलाई कुशासन, भ्रष्टाचार र बेथितिले थिलथिलो पारेका छन् । यस्तो समाजमा कुशासन, भ्रष्टाचार र बेथिति विरुद्ध गरिने प्रत्यक्ष कारबाहीले धेरैलाई लोभ्याउँछ र केही समय आनन्द पनि दिलाउँछ । र गुन्डाराज अन्त्य गर्नेजस्ता हौवाले पनि मन हर्छ । सही नीति निर्णय, उचित संरचनासँगै विधि–प्रक्रिया र सहभागितामूलक क्रियान्वयनबिना यस्ता नीति एवं नारा लोभलाग्दो लोकरिझ्याइँ र सस्तो प्रचारबाजीमा सीमित हुन्छन् ।

अनेक लोकरिझ्याइँ वा मनोरञ्जक नाराबाजीका आधारमा शासन–प्रशासनको सञ्चालन गरिने प्रक्रियामा कहीं कतै लोकतन्त्रको बीउ पाउन मुस्किल हुन्छ । बरु लोकको हस्तक्षेप र लोकतन्त्र समाप्त पार्न वा कमजोर पार्न यस्ता चालबाजी र नाराबाजी गरिने तथ्य नेपाल लगायत विश्वको इतिहासमा छ्यापछ्याप्ती देख्न पाइन्छ । ‘विकासको मूल फुटाउने’ नाराका साथ थालिएको पञ्चायती राजले नेपालमा तीस वर्षसम्म लोक र लोकतन्त्र हत्या गरेको थियो, जसको नयाँ रूप पुनरावृत्ति हुँदैछ ।

पुलिस–राज वा त्यसलाई मलजल गर्ने अधिनायकवादी शासनका लागि गुन्डा–राजभन्दा खतरनाक छ, प्रश्नको सानो झिल्को । कुनै पनि शासन र राजविरुद्ध उठ्ने सानो प्रश्नले पनि उनीहरूका नीति, नारा र नियतको जंगल डढाउन सक्छ । जीवनका हरेक पक्षलाई जकड्दै आएको सत्ता–सम्बन्धलाई प्रश्नले खुकुलो पार्ने वा गाँठो फुकाउन मद्दत गरेको तथ्य देखिन्छ । त्यसैले सत्ता–सम्बन्धलाई आफ्नो अनुकूल प्रयोग गर्न माहिर शासक–प्रशासकलाई कहीं कतै पनि प्रश्न स्वीकार्य छैन ।

उदाहरणका लागि, ब्यारेकजस्तो बनाइएका स्कुल–कलेजमा सामान्यत: प्रश्न गर्ने आज्ञा हुँदैन । त्यस्तै शासन–प्रशासनमा आदेश–निर्देशमाथि सन्देह र आलोचना स्वीकार्य छैन । चाहे स्कुल–कलेज होस् या अन्य कुनै पनि सत्ता प्रतिष्ठान, सर्वत्र अरुका प्रश्नको उत्तरमात्रै दिने अधिकार हुनु आफैमा अधिनायकवादी शासन हो । त्यस्तो शासन, जुनअनुशासनको नाममा थोपरिन्छ, जुन शासन थोपरिएकालेपनि स्वीकारेकै हुन्छ ।

प्रश्नको संहार
नेपालमा विभिन्न नारा र रूपरंगका यस्तो अधिनायकवादी शासन वा अनुशासन प्रकट भइरहेको छ । यसका लागि ‘कम्युनिस्ट अधिनायकवादी शासन लादियो’ भनी हल्ला मच्चाउने विपक्षी दल, त्यस दलको पुरानो शासन र पार्टीको सञ्चालनमात्रै हेरे पनि पुग्छ, राज्यसत्ता र सत्तासीन दलको आचार–विचार त हेर्नै पर्दैन । सत्तासीन दलकै प्रतिनिधिहरूमाथि बजेटबारे नकारात्मक टिप्पणी नगर्न, नीति र कार्यक्रमबारे नबोल्न, अध्यक्षका कामबारे मुख नखोल्न फर्मान जारी हुनु त्यसैका संकेत हुन् ।

पत्रकारबाट सञ्चारमन्त्रीको कुर्सीमा पुगेका व्यक्तिको झुठ पक्रने खालका प्रश्न गरेकै कारण टेलिभिजन कार्यक्रम बन्द गरिनु त्यसको सानो नमुनामात्रै हो । पत्रकार आचारसंहिता, राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय गैससका लागि सदाचार नीति, संस्था/संगठन सञ्चालनका अनेक बाधा–अड्चन त केही उदाहरण न हुन् । दुई तिहाइको सरकार बनेपछि प्रश्नको संहार गर्ने अनेक खालका शासन–अनुशासनका कारबाहीले यतिखेर थप व्यापकता पाउने अवस्था छ । सरकारका कुनै पनि प्रत्यक्ष कारबाही होस् या नीति–निर्णय र त्यसको क्रियान्वयनमा सहमति वा स्वीकार्यतामात्रै खोज्ने शासकीय प्रवृत्ति झन् चर्काे रूपमा देखिने सम्भावना बढेको छ । संगठित खालको प्रतिपक्ष नभएको र संसदीय प्रतिपक्षको भावभूमि पनि एउटै भएको अवस्थामा सत्ताका शासन र अनुशासन व्यापक हुन्छ नै ।

सत्तासीनहरूका कुनै पनि भाष्य होस् वा नारा, तिनमाथि सन्देह, प्रश्न वा आलोचनात्मक विमर्शले उनीहरूको पारो तताउँदो रहेछ । कसैले विधि र विधानको कुरा उठाइदियो भने पुलिस–राजको इन्काउन्टरको हावा खुस्किने डर हुन्छ । कसैले मास्क लगाएर प्रदूषण जाँच गर्न गएका मन्त्रीकै गाडीकै पहिले जाँच किन नगर्ने भन्ने प्रश्न उठाइदियो भने प्रत्यक्ष कारबाहीको नाटक प्रहसनमा समाप्त हुने भय हुन्छ । कसैले मन्त्री वा प्रधानमन्त्रीले पाएको दाइजो वा पेवा वा कोसेलीबारे सोधिदियो भने सत्तासीनको सदाचार वा कम्युनिस्ट चरित्रमाथि आघात पुग्ला भन्ने त्रास हुन्छ ।

यस्ता सबै पाखण्ड–पर्वलाई छोपछाप गर्न सकेसम्म प्रश्नको मुहानै बन्द गर्न जरुरी हुन्छ, कुनै पनि सन्देश, अनास्था वा अविश्वासको बाटै छोप्नुपर्ने हुन्छ– विश्वास, आस्था र भक्तिको मार्ग फराकिलो पारेर, सत्ता–शक्ति–सम्पत्तिको सम्बन्ध प्रयोगबाट सेन्सरसिप वा सेल्फ सेन्सरसिपको अवस्था सिर्जना गरेर, सञ्चार र ज्ञानसँग सम्बन्धित संस्थाहरूमा कार्यकर्ता भर्तीमार्फत नियन्त्रण गरेर । शिक्षादेखि मिडिया, (अ) सामाजिक सञ्जाल र ज्ञान उत्पादनका संस्थाहरूमा समेत जारी यस अभियानले हामीलाई प्रश्न गर्न नै डराउने बनाएको छ । प्रश्न गरियो कि आफ्नो सत्यानाश हुन्छ भन्ने मनोविज्ञानले अधिनायकवादको भौतिक र आत्मिक शक्तिलाई मलजल गर्ने हो, त्यो लोकतन्त्रको आवरण आउने निरंकुशतन्त्र होस् या समाजवादको मुकुन्डो लगाएर आउने कुनै फासीवाद ।
ट्विटर : @rmaharjan72

प्रकाशित : असार ६, २०७५ ०८:१८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

क्रान्तिको स्वाङ र समृद्धिको चटक

जुनसुकै राजनीतिक परिवर्तन हुँदा पनि उत्पीडन कायम राख्ने खालको संरचनासमेत नफेर्ने नयाँ–पुराना शासकहरूको नीति–नियतमा कुनै फेरबदल आएको छैन ।
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — खड्गप्रसाद शर्मा ओली नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का प्रमुख अध्यक्ष र प्रधानमन्त्रीमात्रै होइनन्, गायक पनि हुन् । गितार र हार्माेनियम बजाएर गीत गाउन रुचाउने प्रम ओली पहिले जनवादी गीत गाउँथे, अहिले धनवादी । झापाली विद्रोही हुँदा उनी निराशा, आक्रोश र क्रान्तिका गीत गाउँथे । सत्तासीन शासक हुँदा खुसी, विकास, समृद्धि र समाजवादका श्लोक ।

गायक प्रम ओलीसँग गीत–संगीतबारे अनेक सैद्धान्तिक ज्ञान पनि रहेछ । उनले फिल्मको सिक्वेल बनेझैं गीतको पनि दोस्रो, तेस्रो भाग बनाउन सकिने उपाय सुझाएर गीत–संगीत फाँटमा नयाँ योगदान दिएको व्याख्या आउन सक्छ अब । जनताका गीत गाउने कलाकार रामेश दाइलाई सम्मान गर्ने क्रममा ओलीबाट व्यक्त भनाइ उल्लेखनीय छ । उनले गुरु–गम्भीर मुद्रामा भनेका छन्, ‘गाउँ–गाउँबाट उठ...२–३ बन्दै जाओस्, किनभने हामी सधैं उठ्नुपर्छ, जाग्नुपर्छ । हिजो बेग्लै कारणले, आज बेग्लै कारणले उठ्नुपर्छ । जोसँग जे छ, त्यही लिएर राष्ट्र निर्माणमा जुट्नुपर्छ । भोक र जाडोले अब कोही मर्ने छैन । तपाईंहरूले अब निराशाका गीत गाउनुपर्ने छैन ।’

यसरी उनले गीत–संगीतको उद्देश्यबारे पनि निर्देशित गरेका छन् : लेखक–कलाकारहरू, अब भोक र जाडोले कोही पनि नमर्ने खालको राष्ट्र निर्माण जुट † जनता जगाएर सत्तासीन भएपछि मोनोरेल र पानीजहाजको सपना बाँड्दै हिँडेका ओलीका बोली र नीतिमा शासकीय विरासत देखिन्छ । राष्ट्र निर्माणको भावावेशपूर्ण भाषण गर्ने शासकहरूका बोली र नीतिमा ‘राष्ट्र’भित्र भोका–नांगा पर्छन् कि पर्दैनन्, तीस वर्षसम्म विकास र समृद्धिको शाही घोषणा र राजकीय आचरण हेरे छर्लंग हुन्छ ।

‘खुसफहमीको गीत’
झाडाबान्ताले समेत महामारीको रूप लिएर भोकानांगाको ज्यान लिने देशमा जसरी मेडिकल माफियाको ‘रोगको व्यापार’ सहज रूपमा चलिरहन्छ, त्यस्तै जारी रहने रहेछ, त्यसबाट मोटाएका शासकहरूबाट भोक र जाडोले मान्छे नमर्ने राष्ट्र निर्माण सम्बन्धी ‘खुसफहमीको गीत’ गायन पनि । जुनसुकै राजनीतिक परिवर्तन हुँदा पनि उत्पीडन कायम राख्ने खालको संरचनासमेत नफेर्ने अनि पुरानो शक्ति–सम्बन्धलाई पनि यथावत राखिछाड्ने नयाँ–पुराना शासकहरूको नीति–नियतमा कुनै फेरबदल आएको छैन ।

त्यसैको परिणामस्वरूप भोक र जाडोले कोही पनि नमर्ने खालको नेपाल नबन्ने थाहा हुँदाहुँदै आम मान्छेबीच सार्वजनिक खपतका लागि ‘समृद्ध नेपाल : सुखी नेपाली’को खुसफहमीको गीत गायनबाट मज्जा दिलाइएको छ । ‘पेडागोजी अफ होप’का लेखक पाउलो फ्रेरेले भनेझैँ खुसफहमीको गीत गाएर मज्जा लिने–दिने काम त गर्न सकिन्छ, तर जनता (राष्ट्र) को जीवनमा सुख–समृद्धिका लागि त उत्पीडनकारी संरचना र शक्ति–सम्बन्धलाई फेर्ने आशाका गीत नै अत्यावश्यक हुन्छ । आशा, समृद्धि र सुखले भरिएको नेपाल निर्माणका लागि आशाका गीतको गायनसँगै कटु यथार्थलाई जरैदेखि फेर्ने आचरण चाहिन्छ ।

कुर्सीको मात नै कस्तो हुन्छ भने टुकुचा खोलो पार गर्दै सिंहदरबार बैठकमा जाँदै गर्दा पनि सात समुद्र पार गरेको भान हुन्छ, जुन खुसफहमी मनोदशा हो । त्यसैले शासकहरूलाई आफू सत्तामा आसिनमा भएपछि राष्ट्र धेरै फेरिएको वा फेर्न सकिने खुसफहमी हुनु अनौठो होइन । र उनीहरूले भ्रमको अवस्था कायमै राख्न सत्ता–स्वार्थका लागि खुसफहमी फैलाउनु पनि अचम्मको कुरा होइन । उनीहरू ससाना ज्यानमारा खाल्डो पुर्न नसके पनि, जीवन नै मास्ने धुलोसमेत बढार्न नसके पनि सोम शर्माको शैलीमा रेल र पानीजहाजका सपना देखाएर जनमानसलाई रनभुल्लमा पार्न वा सुखी र खुसी अनुभूत भएको भान पार्न खप्पिस हुन्छन् नै । एक चिन्तक र विश्लेषकको भाषामा विकास र समृद्धिको नारा पनि धर्मजस्तै नशा हो, जसले अमानवीय जीवनमा आनन्द, खुसी र सुखको भ्रान्त मनोदशा पैदा गरिरहन्छ । तर हिंसा र अमानवीयता उत्पादन– पुन: उत्पादन गर्ने उत्पीडनकारी संरचना तथा मालिक–दासको जस्तो सम्बन्ध सिर्जना गरिरहने शक्ति–सम्बन्ध विरुद्ध संघर्ष गरेका लेखक–कलाकारलाई पनि शासकीय खुसफहमीमा मज्जा आउनु भनेको स्वाभाविक पक्ष होइन ।

समृद्धिको वर्चस्वभित्र जनमानस
‘वाम’ गठबन्धनको चुनावी अभियान, दुई तिहाइ बहुमतको सरकार निर्माण र नेकपा (नेकपा) नामक बृहत् दलको निर्माण एवं प्रधानमन्त्री ओलीको अभ्युदयसँगै ‘समृद्ध नेपाल र सुखी नेपाली’को नाराले खुसफहमीको राष्ट्रिय वातावरण नै सिर्जना गरेको छ ।

यस्तो वातावरणमा खुसफहमीको भाङ खाएर समाजवादमा पुगेसरी रङ्मगिने अवस्थाको निरन्तरताका लागि शासकहरूले लेखक–कलाकारबाट पनि सत्ता–स्वार्थ र हित अनुकूल अनेक अपेक्षा राख्नु वा उनीहरूलाई नीति–निर्देशित गर्ने क्रम बढ्दै जान्छ । हिजोका जनवादीदेखि धनवादी साहित्यसम्मलाई एउटै तुलोले तौलिने, विगतदेखि ‘राष्ट्रकवि’का पुजिएका साहित्यकारदेखि ‘अराष्ट्रिय, असामाजिक, विखण्डकारी तत्त्व’ मानिएका लेखक–कलाकारलाई पनि एकसाथ सम्मान गर्ने क्रम त्यसकै निरन्तरता हो । इटालीका चिन्तक अन्तोनियो ग्राम्सी भन्छन्, कुनै राजनीतिज्ञले आफ्नो समयको कलामाथि एक विशिष्ट सांस्कृतिक लोकलाई व्यक्त गर्नका लागि दबाब दिन्छ भने उसको त्यस्तो व्यवहार राजनीतिक उद्देश्यबाट प्रेरित छ, त्यो सांस्कृतिक आलोचना होइन ।

हामीकहाँ लेखक–कलाकारको कार्यक्रममा अतिथिको आसन ग्रहण गर्नासाथ ‘सरकारी कम्युनिस्ट’ नेताका शरीरमा माक्र्सदेखि माओसम्मको भूत चढ्न थाल्छ । र उनीहरूले ‘येनान गोष्ठीमा साहित्य र कला सम्बन्धी भाषण’को शैलीमा कला–साहित्यसँगै विकासे सपना र र समृद्धिको खुसफहमी बाँड्न थालिहाल्छन् ।

ग्राम्सीकै अवधारणा सापटी लिएर भन्दा, यसरी अचेल उनीहरू आमजनताको मात्रै होइन, धेरैजसो लेखक–कलाकारका दिल–दिमागमा पनि ‘वर्चस्व’ (हेजिमोनी) कायम गर्न सफल देखिएका छन् । शासित हुने स्वीकार्यता–सम्मति मानिने वर्चस्वकै विस्तारको फलस्वरूप लेखक–कलाकारमा विकास र समृद्धिमाथि सन्देहको सट्टा विश्वास छ, पुँजीवादी लोकतन्त्रबारे प्रश्नको साटो अनेक तर्क र जवाफ छन्, समाजवादी सपनाबारे पनि आलोचना र विश्लेषणको सट्टा जिकिर र जिद्दी छन् । उनीहरू आफूलाई संसदीय मार्गबाट सत्तामा जाने विश्वकै नमुना कम्युनिस्ट पार्टी ठान्ने नेताहरूलाई युरोप र ल्याटिन अमेरिकाको उदाहरण देखाउन सक्दैनन् । उनीहरूमा सर्वहारा वर्गको मुक्तिका लागि ज्यान अर्पेर लागेका नेताहरू पहिले आफै समृद्ध बन्ने लक्ष्यमा कसरी पुगे भन्ने प्रश्नसमेत छैन । यसको अर्थ उनीहरूमा नेताहरूले जस्तै सबैभन्दा पहिले आफ्नै सुख, समृद्धि र विकासको धोको प्रबल छ, त्यही धोको पूरा नहुँदामात्रै रोइलो गर्छन् ।

विकास–समृद्धिको चटक हेर्दै
चाहे पार्टी होस् या सरकार, सबैजसो सत्ता–प्रतिष्ठानबाट फाइदा लिन सक्ने वा लिने आशा भएका लेखक–कलाकारमा खुसफहमी छाउनु स्वाभाविकै हो । त्यस्ता फाइदाकारी राजनीतिमा नलागेका संस्कृतिकर्मीमा पनि खुसफहमी जाग्नुले सुख, समृद्धि र समाजवादको ‘वर्चस्व’ विस्तार भएको संकेत गरेको छ ।

आफूलाई ‘युगगायक’को उपमा दिने सत्ताधीशसामु रामेश दाइ भन्दै थिए, ‘देशमा ठूलठूला क्रान्ति भए, राजनीतिक व्यवस्था फेरिए, तर देश स्वर्ग भएको हेर्न चाहने जनताको सपना ज्युँकात्युँ छ । २०६२/६३ पछि त धोकाहुँदैन होला भन्ने आशा थियो, तर कस्तो घाटा भयो हामीलाई । अबको सरकारले केही गरोस्, हामी साथ दिन तयार छौँ । मलेसिया, अरब, कतार बनाउन सक्ने हाम्रा हातले देश बनाउन सक्दैन होला र ?’ यति भन्दै ‘पूर्वबाट उदायो..’ गीत गाएका रामेश दाइको मन आशंकाबाट आशातिर फड्को मार्दै गएको अनुभूति हुन्छ ।

ओलीले राष्ट्रवादी अवतार ग्रहण गर्दै सुख र समृद्धिको सपना बाँडेपछि धेरैजसो लेखक–कलाकारमा खुसफहमीको मनस्थिति निर्माण भएको र उनी नै देशका तारणहारको रूपमा बुझ्ने–बुझाउने भाष्यको जगजगी भएकोमा कुनै शंका छैन । यस्तो भाष्य र मनस्थितिले कुन संरचना र सम्बन्धका कारण लाखौंलाख नेपाली युवा सयौँ वर्षदेखि स्वदेश छाड्न र अरूको देश स्याहार्न विवश भए भन्ने प्रश्न गर्दैन । कस्तो पुँजी, कसको तन्त्र, कस्तो नेतृत्व, कस्तो प्रक्रिया र पद्धति, कसको स्वार्थ र हितका लागि उनीहरूलाई स्वदेश फर्काउने अनि कस्तो विकास र समृद्धि निर्माण गर्ने भन्ने विश्लेषण पनि गर्दैन ।

राज्यसत्ताको संरचना र शक्ति–सम्बन्धसमेत फेर्न नपर्ने राजनीतिक क्रान्ति गरेका नेताहरूले सम्भ्रान्त वर्गसँग गर्दै आएको सम्झौता र तिनका हक–हित–स्वार्थको पक्षपोषणको विस्तारको रूपमा हुने विकास र समृद्धिले भोकानांगा उत्पीडितको हित गर्ने कुनै ग्यारेन्टी छैन ।

अनेक रक्तपात, बलिदान र नाराबाजीपछि पनि भोकानांगा उत्पीडितको हितमा एक पाइला नचाल्ने र राजनीतिशास्त्री टी. लुइस ब्राउनको भाषामा ‘क्रान्तिको स्वाङ’ देखाएपछि अब विकास र समृद्धिको चटक देखाउने राजनीतिक नेतृत्वसामु हाम्रा लेखक–कलाकारले एउटामात्रै प्रश्न सोध्ने हिम्मत गरे पनि पुग्छ : यहाँहरूको विकास र समृद्धियुक्त समाजवादको नाराले भोकाहरूको पेट कसरी भरिन्छ, कुन संरचनामा नांगाहरूको आङ ढाक्छ, कुन पद्धति र प्रक्रियामा रोगीहरूलाई निको पारिन्छ, विकासको मूल फुटाएको पञ्चायती नेपालभन्दा ‘समृद्ध समाजवादी नेपाल’ कुन अर्थमा न्यायपूर्ण हुन्छ ?

कवि विमल निभाको भाकामा भन्दा शब्दको खेल चलिरहेको बेला हिजोका प्रतिरोधी गीत राष्ट्रगानमा, विगतमा विरोधमा उठेका हात नाराबाजी र तालीमा रूपान्तरण हुने खतरा बढ्दो छ । त्यसैले रामेश दाइले निराशा र मोहभंगको अवस्थाबारे ‘पारिजात दिदीसँगका ती दिनहरू’मा उद्धृत विचार सम्झनलायक छ । पारिजातले २०४६ सालपछिको संसदीय प्रजातन्त्रसँग क्रुद्ध र रुष्ट हुँदै भनेकी थिइन्, ‘व्यर्थ भयो रामेश, तिमी–हामीले जीवन होमेर ल्याएको प्रजातन्त्र । ताईबाट उम्केको माछो भुंग्रोमा पर्‍यो । धिक्कार, देशको भाग्य । अब फेरि अर्काे आन्दोलन उठ्नुपर्छ, देशमा ।’

ट्विटर : @rmaharjan72

प्रकाशित : जेष्ठ २२, २०७५ ०८:१७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT