नङ–मासुजस्तै गणित र विज्ञान

स्तरीय शिक्षाका लागि गणित र विज्ञान साथसाथ जानुपर्छ । गणितबिनाको विज्ञान अथवा विज्ञानबिनाको गणितको कल्पनासम्म गर्न सकिँदैन ।
प्रा. टंकनाथ धमला

काठमाडौँ — अहिलेको समय विज्ञान तथा प्रविधिको समय हो । कुनै पनि मुलुकको उच्चतम आर्थिक वृद्धि या समुन्नत भौतिक प्रगति अथवा हामीले भन्दै, सुन्दै आएको समृद्धि मूलत: त्यहाँको विज्ञान तथा प्रविधिको जगमा अडिएको हुन्छ ।

त्यसका लागि विद्यालय शिक्षादेखि नै विज्ञान तथा प्रविधिमैत्री पाठ्यक्रम, त्यही अनुरूपका पाठ्य–पुस्तक तथा अध्ययन–अध्यापन, सरोकारवालाहरूमा उच्च इच्छाशक्ति र तत्परता हुनु नितान्त आवश्यक छ । जग बलियो बनायौं भने भोलि घरको गाह्रो, तला या छानो आफूखुसी विभिन्न स्वरूप र शैलीमा राख्न सकिएला । तर कमजोर जगमा बलियो र सुरक्षित घर, योचाहिँं पटक्कै सम्भव छैन । तपाईं पत्याउनुस् या नपत्याउनुस्, विज्ञान तथा प्रविधिको कमजोर जगमा उभिएको शैक्षिक जनशक्तिले कुनै न कुनै दिन दुर्घटना निम्त्याउँछ । जानाजान त्यस्तो दुर्घटनाको बाटो कमजोरी सिवाय अरू केही हुन सक्दैन ।

केही दिनयता पाठ्यक्रम विकास केन्द्रबाट व्यापक छलफल एवं सान्दर्भिक सुझावका लागि प्रस्ताव गरिएको अनिवार्य विषयहरू नेपाली, अंग्रेजी, सामाजिक शिक्षा, विज्ञान र प्रायोगिक गणितसहित थप ३ वटा ऐच्छिक विषयको प्रारूपलाई पुन: शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयबाट संशोधन भई नेपाली, अंग्रेजी, सामाजिक शिक्षा एवं जीवनोपयोगी शिक्षासहित थप ३ वटा ऐच्छिक विषयसहित ७ वटा विषय पठन–पाठन गराइने भन्ने समाचार प्रसारणमा आएपछि त्योसँंग सरोकार राख्ने विभिन्न संस्था तथा निकायहरू जस्तो कि नेपाल गणित समाज, गणित केन्द्रीय विभाग, नेपाल भौतिक विज्ञान समाज, नेपाल केमिकल सोसाइटी, नेपाल प्राध्यापक संघ, वैज्ञानिक समाज संघ नेपाल लगायत अन्य विभिन्न विश्वविद्यालय तथा क्याम्पसका गणित तथा विज्ञानका विभागहरू तथा प्रबुद्ध आम समुदाय, विषयविज्ञ र सरोकारवाला विद्यार्थी, अभिभावक तथा समग्र सञ्चार जगत तरंगित भएको थियो । जतिबेला यो एक वर्षसम्मका लागि स्थगित भएको थिएन ।

Yamaha

यसैबीच गणित असजिलो, अप्रिय तथा बोधगम्य नभएको र धेरै विद्यार्थी अनुत्तीर्ण हुने गरेकोले ११ र १२ मा अनिवार्य गर्न नहुनेदेखि भाषा, साहित्य, संस्कृति, इतिहास, राजनीतिशास्त्र, कानुनजस्ता विषयमा उच्च अध्ययन गर्न चाहनेका लागि कक्षा १० सम्मकै गणित पर्याप्त भएको भन्ने चर्चा पनि सुनिन्छ । आवरणमा मात्रै हेर्दा यसमा केही सत्य होला र पनि जीवनका हरेक क्षणमा कुनै न कुनै रूपमा उपयोगमा आइरहने गणित र योसंँगै जोडिएको यसको तार्किकता, दर्शन, चिन्तन र त्यसले समग्र पठन–पाठनमा पार्ने प्रभावलाई नजरअन्दाज गर्नु अत्यन्त दु:खद र प्रत्युत्पादक सावित हुनेछ भन्ने हाम्रो ठम्याइ छ ।

गणितलाई कसरी सरल, सहज, जीवनोपयोगी तथा थप व्यावहारिक बनाउन सकिन्छ, त्यो आफैंमा महत्त्वपूर्ण पाटो हो । कुनै पनि वस्तु प्रिय हुँदैमा सुन्दर र सरल हुँदैमा प्रिय हुँदैन । फेरि कोही कसैलाई कुनै सन्दर्भमा अप्रिय, जटिल या अबोधगम्य नै भयो भन्दैमा त्यो सधैं असुन्दर, असान्दर्भिक, जटिल तथा अनावश्यक पनि हुँदैन । बरु त्यसलाई कसरी सुन्दर, सरल, प्रभावकारी र बोधगम्य बनाउने भन्नेतर्फ सोच्नु आवश्यक हुन्छ । गणितलाई जीवनको साथी बनाऊँ, सहयात्री बनाऊँ, यसबाट टाढा भाग्ने सोचको अन्त्य गरौं ।

हाल प्रचारमा आएको र यसै वर्ष परीक्षणका रूपमा केही विद्यालयमा आंशिक रूपमा लागू गर्ने र अर्को वर्षबाट थप छलफल गरी लागू गर्ने भनिएको माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम स्वाभाविक रूपमा प्रगतिशील नै हुनुपर्छ । कार्यान्वयनको क्रममै रहेको गणतान्त्रिक नेपालको संविधान, संघीय संरचना तदनुरूप विकासको क्रममा रहेका गाउँ, नगर तथा प्रदेशहरू, तिनीहरूका स्थानीय स्रोतसाधन, प्रविधि, दक्षता तथा आवश्यकतालाई मध्यनजर गर्दै उपलब्ध स्थानीय स्रोत र साधनको अधिकतम उपयोग गर्दै समृद्ध राष्ट्र निर्माणको निम्ति दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने एकमात्र अभिष्टसाथ वर्तमान शिक्षा नीति आउन लागेको हुनुपर्छ ।

वैदेशिक रोजगारी र त्यसबाट प्राप्त रेमिटेन्सको भरमा कमजोर जमिनमा उभिएको घरजस्तो परनिर्भर अर्थतन्त्र, झट्ट हेर्दा बेरोजगार उत्पादन गर्ने शैक्षिक कारखानाजस्ता हाम्रा स्कुल–कलेजहरू, युवाशक्तिको बहिर्गमन या पलायनले क्रमैसंँग बिग्रँदै गइरहेको आर्थिक–सामाजिक तथा पारिवारिक संरचना, शून्य र निर्जनप्राय: दूरदराजका गाउँहरू र त्यहीं उज्यालो कुरिबसेका बुढाबुढीहरू, सम्झंँदै कहालिलाग्दो छ, हाम्रो परिवेश । यस्तो विकराल अवस्थामा जीवनोपयोगी शिक्षाका रूपमा विद्यालय शिक्षामा थप व्यवस्था गर्न खोजिएको शिक्षाको आफ्नै महत्ता र गुरुत्व छ । यसले केही हदसम्म भने पनि स्वरोजगारीमूलक शिक्षा दिनसक्यो भने र युवाशक्ति तथा जोशलाई विदेशिनबाट मात्रै रोक्यो भने पनि साँचो अर्थमा जीवनोपयोगी हुनेछ, हाम्रो शिक्षा । आशा गरौं, यसको अन्तरवस्तु पनि तदनुरूप विकास होस् ।

भाषा, साहित्य र संस्कृति हाम्रा पहिचान हुन् । तिनीहरूको विकासबिना सभ्यता, समाज र संस्कृतिको कल्पना गर्न सकिन्न । सूचना, सञ्चार तथा विज्ञान र प्रविधिमा अडेको वर्तमान विश्वमा अंग्रेजीको आवश्यकता हिजोभन्दा आज बढी र आजभन्दा भोलि झन् बढ्दै गएको छ । विशिष्ट भाषा, गहन राष्ट्रप्रेम, उच्च सामाजिक संस्कार, विज्ञान तथा प्रविधिको बलियो जग तथा उत्कृष्ट व्यवस्थापन नै सफल राष्ट्रका परिचायक हुन् ।

कुनै एक विषय अर्को कुनै विषयभन्दा कम या बढी महत्त्वको हुन्न भन्ने कुरामा हामी विश्वस्त छौं र हो पनि । तथापि सबै एकैसाथ बराबरी ग्रहण गर्न र गराउन सकिन्न । यहाँनेर सोच्नुपर्ने मूलभूत कुरा भनेको तिनीहरूको समुचित व्यवस्थापन के, कसरी र कुन रूपमा गर्ने भन्नेमात्रै हो । यस विषयमा गणित–विज्ञान विषयक सरोकारवाला सचेत नागरिक र गणितकै सेरोफेरोमा यसकै उन्नयनमा झन्डै ३ दशक लागिपरेको गणितको एक जिम्मेवार विद्यार्थीको हैसियतले अहिले उब्जेका केही भ्रम, त्यसको वास्तविकता अनि यसले निम्त्याउन सक्ने समस्याबारे आफ्ना केही धारणा प्रस्तुत गर्नु यो आलेखको मुख्य ध्येय हो । राम्रो त जे छ, त्यो छँदैछ, त्यो कुरामा थप प्रकाश पार्नु यो लेखनको अभिप्राय: होइन, मेरो अभिष्ट त विद्यमान संरचनामा देखिएका केही मूलभूत समस्यातर्फ संकेत गर्नु हो । जसलाई समयमा सच्याइएन भने या त्यसको उचित सम्बोधन गरिएन भने अनिष्ट हुनेछ र हामीसित भोलि त्यसको पछुतो गर्ने बाहेक कुनै विकल्प बाँकी रहन्न । त्यसैले निम्न बुँदाहरूमा सरोकारवालाहरूको ध्यानाकृष्ट गर्न चाहन्छु ।

१. मुलुकको विकास तथा उन्नति–प्रगति विज्ञान तथा प्रविधिको जगमा उभिएर हुने हो । कुनै पनि राष्ट्रमा विज्ञान र प्रविधिको विकासबिना नत औद्योगीकरण सम्भव छ, न आर्थिक–सामाजिक क्रान्ति नै । स्पस्ट छ कि बिना औद्योगीकरण दोहोरो अंकको आर्थिक वृद्धि पनि सम्भव छैन । साँच्चै, हामीले चाहेको समृद्धि कुरामा हो कि काममा ? काममा नै हो यदि भने यो विज्ञान र प्रविधिको उच्चतम उपयोगबाट मात्रै सम्भव छ । संसारमा कुनै पनि विकसित राष्ट्र र अन्य राष्ट्रबीच मूलभूत रूपमा के फरक छ ? विकास र समृद्धिको मापन केमा निर्भर गर्छ ? जस्तो कि कोरिया, जापान, सिंगापुर, जर्मनी, चीन, नर्वे, क्यानाडा, अमेरिका, बेलायत आदि मुलुक सापेक्षमा अन्य राष्ट्रहरूभन्दा किन विकसित भनिएको ? उत्तर स्पष्ट छ, त्यो सब उनीहरूले विज्ञान र प्रविधिको दिशामा मारेको फड्कोको उपज हो, समृद्धिको जग भन्नु नै प्रविधि हो ।

२. विज्ञान तथा प्रविधिको विकास स्तरीय तथा गुणात्मक गणितको अध्ययनबिना सम्भव छैन । विज्ञानको भाषा भनेको गणित हो । कुनै एक वैज्ञानिक या प्राविधिकले आफ्ना केही कुरा सोच्दा, बोल्दा, लेख्दा या खोज अनुसन्धानको सामल भनेको नै गणित हो ।

फिजिक्स, केमिस्ट्री, बायोलोजी, कम्प्युटर, इञ्जिनियरिङ, व्यवस्थापन, अर्थशास्त्र जस्ता कैयन विषय र तिनीहरूसंँग जोडिएर आउने गणितको अन्तरसम्बन्ध गणित नै कमजोर भएपछि स्वत: कमजोर हुन्छ र उक्त अध्ययन आफैंमा अधुरो, अपुरो रहन्छ । प्राण बिनाको शरीरजस्तो । नबुझ्नेले त बायोलोजीमा गणितको के काम पनि भन्दिन सक्छ । तर बायोम्याथम्याटिक्स, बायोइन्फर्मेटिक्स, बायोइञ्जिनियरिङ, बायोमेडिकल साइन्सजस्ता विज्ञान र प्रविधिका अहिलेका जल्दाबल्दा विषयहरूबाट गणित निकाल्दा त्यहाँ पनि खासै बाँकी केही रहन्न । त्यसैले जीवविज्ञानमा गणितको अन्तरनिहित सम्बन्ध हुन्छ ।

बायोलोजी पढ्ने विद्यार्थीले चाहेर पनि गणित पढ्न नपाउने अवस्था सिर्जना भयो भने त्यो अत्यन्त प्रत्युत्पादक हुनेछ । अझै दैनिक जीवनका कतिपय समस्याको गणितीयकरण र तिनीहरूलाई मानवीय समवेदनासँग जोडेर खोजिने अनुसन्धानात्मक नतिजा वर्तमान समयमा निकै महत्त्व राख्छ । औषधी तथा मानव विज्ञानसँंग जोडिएर आएका गणितीय अनुसन्धानहरू पछिल्लो समय बढी चर्चित छन्, पुरस्कृत छन् । तसर्थ स्तरीय शिक्षाका लागि गणित र विज्ञान साथसाथ जानुपर्छ, गणित बिनाको विज्ञान अथवा विज्ञान बिनाको गणितको कल्पनासम्म पनि गर्न सकिँदैन ।

३. विश्वविद्यालयमा अर्थशास्त्र, जनसंख्या शिक्षा, पाठ्यक्रम मूल्यांकन, सूचना प्रविधि तथा व्यवस्थापनका विभिन्न विषय पढ्न चाहने विद्यार्थीहरूलाई अहिलेको कक्षा १० सम्मको अनिवार्य गणितको जग पर्याप्त हुँदैन । त्यसका लागि कक्षा ११ र १२ मा नै उपरोक्त क्षेत्रलाई थप टेवा पुग्नेगरी प्रायोगिक तथा व्यावहारिक गणित पढ्न पाउनुपर्ने उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

आशा छ, यो एक वर्ष यस विषयमा घनिभूत रूपमा थप छलफल हुनेछ र आगामी वर्षबाट लागू हुने पाठ्यक्रममा यसको सम्बोधन हुनेछ । गणितको व्यावहारिक प्रयोग र दैनिक जीवनसंँगको यसको अन्तरसम्बन्धको महत्त्वलाई न्यूनीकरण गरिए यो वास्तवमै दु:खदायी हुनेछ । यहाँसम्म कि ट्राफिक व्यवस्थापन, विपद् न्यूनीकरण तथा पुन:स्थापन, वस्तुहरूको उत्पादन तथा प्रभावकारी वितरण, विभिन्न योजनाको तर्जुमा तथा त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन जस्ता थुप्रै सामाजिक गतिविधिमा गणितको आवश्यकता पर्छ ।

४. गणित, विज्ञानजस्ता विश्वब्यापी विषयहरू अध्ययन–अध्यापनमा छिमेकी तथा तेस्रो विश्वको शैक्षिक संरचना तथा पाठ्यक्रमलाई पुरै नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन । चाहेर वा नचाहेर भोलि उनीहरू विश्वका अन्य विश्वविद्यालयमा जाँदा उनीहरूको उच्च अध्ययन तथा समकक्षताबारे आँखा चिम्लन हुन्न । गणित बिनाका ती विज्ञानका विद्यार्थी विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नसक्ने हुन्नन् ।

अझ विभिन्न प्रतिस्पर्धाका परीक्षामा पनि तार्किक गणितकै आवश्यकता रहन्छ । अनि अझै आफ्नै मुलुकभित्रका विभिन्न विश्वविद्यालयले अपेक्षा गरेको विद्यार्थीको मापदण्ड पूरा हुन्छ त गणितबिना ? विज्ञान विषयलाई अलि फराकिलो ढंगले बुझ्नु पनि पर्छ, यस सन्दर्भमा । यी सबै विषयलाई मध्यनजर गर्दै विद्यालय तथा विश्वविद्यालय शिक्षामा विज्ञान तथा प्रविधि पढ्ने विद्यार्थीहरूलाई गणितमा थप प्रोत्साहन दिनुपर्ने प्रस्ट छ । मुलुकले गरेको समृद्धिको अपेक्षालाई सम्बोधन हुनेगरी आवश्यक परिमार्जनसहित नयाँ पाठ्यक्रम लागू हुनुपर्छ ।

५. गणित–विज्ञान पढ्ने विद्यार्थीहरूलाई तत्सम्बन्धी विषयहरूमा कम र अन्य विषयहरूमा बढी महत्त्व दिनु अनुत्पादक सावित हुन्छ । त्यसैले पनि विज्ञान–प्रविधि, व्यवस्थापन, समाजशास्त्र, भाषा तथा अन्य भिन्न–भिन्न क्षेत्रमा जान चाहने विद्यार्थीका लागि जीवनोपयोगी शिक्षालाई फरक ढंगले विकास गर्नेतर्फ सोच्नु श्रेयस्कर छ । जसले जे विषय बढ्ने हो, उसलाई त्यही क्षेत्रमा बढी ज्ञान प्राप्त गर्नु नै जीवनोपयोगी ठहर्छ ।

विद्यमान ५ विषयको ठाउँमा अहिले थप गरिएको पाठ्यभारले पार्ने प्रभावको पूर्वानुमान गरिएको छ कि छैन ? यसले अनावश्यक बोझ त बढाउँदैन र के यो साँचो अर्थमा फलदायी होला ? भाषाको अध्ययन–अध्यापनमा सामाजिक, भूगोल, इतिहास, संस्कृतिजस्ता विषयलाई सिकाउन पनि त सकिन्छ, वर्तमान समयको अन्तरविषयक शिक्षा प्रणालीमा । यसको सट्टा सीमित विषयहरूमात्रै अनिवार्य गरी विद्यार्थीहरूलाई उनीहरूको रुचि र क्षमता तथा त्यस क्षेत्रको स्थानीय आवश्यकता तथा पहुँचका आधारमा पर्याप्त रोजाइ दिनु आजको लोकतान्त्रिक समयको आवश्यकता पनि हो । त्यसका लागि पाठ्य–वस्तु, पाठ्य–सामग्री, शिक्षक, विद्यालय सबैको आआफ्नो महत्त्व छ ।

गणितको महत्ता, उपयोगिता, विस्तार र प्रभावकारिता तथा यसलाई अझ बढी सरल, सहज र व्यावहारिक बनाउने मुख्य दायित्व गणित विषयका अध्येता, विद्यार्थी तथा सम्बन्धित शिक्षकहरूको पनि हो ।

त्रिवि, गणित केन्द्रीय विभागमा कार्यरत डा. धमला नेपाल गणित समाजका सभापति हुन्।

Esewa Pasal

प्रकाशित : असार १२, २०७५ ०७:४६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ओली भ्रमणको सन्देश

हिमाललाई पर्खालको रूपमा प्रयोग गर्ने भारत र पश्चिमाहरूको सोचमा जबसम्म परिवर्तन आउँदैन, तबसम्म नेपालले खोजेको विकास सहज छैन ।
अानन्दप्रसाद पाेखरेल

काठमाडौँ — दुई ठूला छिमेकीको बीचमा अवस्थित सार्वभौम नेपालको सरकार प्रमुख छिमेकीको भ्रमण निस्कँदा प्राय: त्रिपक्षीय चासो अभिव्यक्त हुने गर्छ । तर प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको चीन भ्रमणमा केवल नेपाल र नेपालीको चासो र दुईपक्षीय हितमा मात्र केन्द्रित भएको छ । अन्य छिमेकीको चासो यसले समेटेको छैन ।

नेपाललाई कसैले ‘बफरजोन’ र कसैले चीन र भारतको पुल हो भनेर अभिव्यक्त गर्छन् । यो किमार्थ होइन । नेपाल आपैंm स्वतन्त्र, सार्वभौम र स्वाभिमान मुलुक हो । हाम्रो आफ्नै मौलिक धर्म, संस्कृति र परम्परा छ । अथाह प्राकृतिक स्रोतसाधनको भण्डार छ । नेपालको समृद्धिका आधारभूत स्रोत पनि यिनै हुन् । यिनै स्रोतको भरपुर उपयोग गर्ने योजनाका साथ प्रधानमन्त्री ओलीको ६ दिने चीन भ्रमण भएको हो ।

प्रधानमन्त्री ओलीले सरकारको नेतृत्व गरेको ४ महिनायता दुबै छिमेकी मुलुकको भ्रमणले गरेका छन् । विगतमा नेपाली राजनीतिज्ञहरूमा छिमेकीसँगको राजनीतिक र कूटनीतिक सम्बन्धलाई चीन र भारतको कार्डको रूपमा प्रयोग गर्ने परम्परा थियो । एक–अर्कालाई देखाएर कहिले भारत र कहिले चीन नजिक हुने संस्कृति यस पटकको भ्रमणबाट अन्त्य भएको छ । अहिले भारत–चीन रणनीतिक रूपले एकआपसमा नजिक छन् । विगतका सबै तिक्तता अन्त्य गर्न दुबै देशको नेतृत्व लागिपरेका छन् ।

यस पटकको चीन भ्रमण भारत भ्रमण लगत्तै भएकाले ओलीले सन् २०१६ मार्चको नेपाल–चीन बीचको १० बुँदे सम्झौता बिर्सने हुन् कि भन्ने बहस नेपाली राजनीति र कूटनीतिक क्षेत्रमा चलेको थियो । स्वाभाविक रूपमा भारतीय सरकार र विज्ञहरूको चासो रहने नै भयो । ओलीमाथि शंका गर्ने पूर्वाग्रहीहरूको जमात थियो । उनीमाथि आरोप थियो– अघिल्लो भ्रमणकै बेला गरिएको व्यापार तथा पारवहन सन्धि गर्न उनीमा रुचि छैन ? रेलवे निर्माण प्रचारको विषय मात्र हो ? यसमा चीनले चासो राख्दैन । केपी ओलीसँग चीन रिसाएको छ ? ओलीको अहिलेको व्यवहार भारतसँग आत्मसमर्पण गरेको देखिएको छ । तर यो जमातले चीन–नेपाल सम्बन्धको ऐतिहासिकतालाई बिर्सेको थियो ।

चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ उच्चस्तरीय दुईपक्षीय र एक्ला–एक्लै वार्ता भयो । ओलीले आफ्ना एजेन्डामा चिनियाँ नेतृत्वलाई विश्वासमा लिनसकेको देखियो । त्यसपछि साराको दिमागमा रहेको भ्रमको पर्दा एकैपटक च्यातियो । ओली र सी बीचका वार्तामा अभिव्यक्त विचारहरूलाई यहाँ मनन गर्नुपर्छ । नेपालको सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डताको सम्मान गर्दै चीनको तर्फबाट नेपालको समृद्धिको लागि आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने सीको भनाइ छ ।

नेपालीको समृद्धि सपना पूरा गर्न नेपालले निर्धारण गरेको प्राथमिकतालाई निसर्त सहयोग गर्ने चिनियाँ राष्ट्रपतिको स्पष्ट अभिव्यक्तिपछि दुई देशको सम्बन्धको नयाँ कोर्स सुरु भएको छ । ‘नेपाल स्वतन्त्र सार्वभौम राष्ट्र भएकाले आफ्ना दुबै छिमेकी लगायत अन्य राष्ट्रसँग घनिष्ठ सम्बन्ध राख्दा चीनलाई कुनै आपत्ति छैन र नेपाल–चीनसँगको घनिष्ठ सम्बन्धमा कोही चिन्तित हुनुपर्दैन । यो नेपाल र नेपालीको स्वतन्त्र छनोट हो । यसलाई सबैले स्वाभाविक रूपमा लिनुपर्छ’ भन्ने चिनियाँ राष्ट्रपतिको भनाइलाई नेपालीहरूले स्वागत गरेका छन् । प्रधानमन्त्री ओलीले पनि चीनको खुलेर प्रशंसा गरेका छन्, ‘चीन जस्तो छिमेकी जोसँग सकारात्मक मन छ, सामथ्र्य छ, सहयोगी भावना छ, तत्परता छ, सहयोग र सहकार्य गर्ने क्षमता छ । विश्व अर्थतन्त्रको नेतृत्व गरिरहेको छ । ऊसँगको सहकार्यमा नेपाली स्रोतसाधन र सम्भावनालाई साथ लिएर नेपाल र नेपालीको सपना यो सरकारले पूरा गर्नेछ । यो नेपाल–चीन सम्बन्धको ऐतिहासिक उपलब्धि हो ।’ ओलीका यी अभिव्यक्तिले सरकारी प्राथमिकता प्रस्ट पारेको छ ।

ओली भ्रमणको दौरान चीनसँग १४ बुँदे सहमति, ३ बुँदे सम्झौता, ७ समझदारी र ४ लेटर अफ एक्सचेन्ज भए । चिनियाँ प्रधानमन्त्री ली खछियाङले नेपालका प्रधानमन्त्रीको समृद्धिको चाहनालाई चीनको साथ रहने विश्वास दिलाए । ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसियटिभ’मार्फत नेपाललाई ‘ट्रान्स हिमालयन मल्टी डाइमनसनल कनेक्टिभिटी नेटवर्क फ्रेमवर्क’मा राखी नेपालको यातायात, जलस्रोत, कृषि र पर्यटनको विकास एकसाथ बढाउने विश्वास व्यक्त गरे । चिनियाँ निजी क्षेत्रसँग भएका नौबुँदे सहमति र समझदारीलाई स्मरण गर्दै अब नेपालको विकासमा सरकार र निजी क्षेत्र एकसाथ अगाडि बढ्ने विश्वास व्यक्त गरेबाट चीन सरकार नेपालको विकास र समृद्धिको प्रतिबद्ध छ भन्ने स्पष्ट पारेको छ ।

यी सम्झौता सन् २०१६ मार्चमा सम्पन्न नेपाल–चीन व्यापार तथा पारवहन सम्झौताकै जगमा छन् । चीनसँग केरुङ–काठमाडौं रेलवे निर्माणको सम्झौता, रेलमार्फत कार्गाे ट्रान्सपोर्ट, भौतिक पूर्वाधार र ऊर्जामा लगानी, तिब्बतको राजमार्ग प्रयोग, विभिन्न स्थानमा सुक्खा बन्दरगाह निर्माण, क्रस बोर्डर विद्युत लाइन विस्तार, नागरिक सम्बन्ध विस्तार गर्न पर्यटन र कृषि विकासमा समझदारी, सामाजिक सांस्कृतिक आदान–प्रदान, भूकम्प पुनर्निर्माण, जलस्रोतको विकास, सिमेन्ट उद्योग स्थापनाजस्ता २३ बुँदे सम्झौता, समझदारी भएका छन् । यस पटकको भ्रमणमा चीनको वित्तीय क्षेत्र सरकारी र निजी क्षेत्र समान ढंगबाट परिचालित भएको छ । दीर्घकालीन र ऐतिहासिक महत्त्वको यो भ्रमण नेपालको आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रका लागि कोशेढुङ्गा सावित हुनेछ । तथापि व्यापार पारवहन सन्धि नभएका बारेमा सञ्चार माध्यमले प्रश्न उठाएका छन्, जसबारे पराष्ट्रमन्त्री प्रदिप ज्ञवालीले आगामी एकदेखि डेढ महिनाभित्रमा आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी सन्धि हुने स्पष्ट पारिसकेका छन् ।

पुँजी प्रविधिको अधिकतम प्रयोगबाट विश्व अर्थतन्त्रमा बलियो पकड बनाउने घोषित उद्देश्यका साथ अगाडि बढेको चीनसँग छिमेकीको हैसियतले विकासमा साझेदारी बन्नु नेपालको लागि सुखद कुरा हो । आफ्नो दक्षिणको असल छिमेकीको विकास र समृद्धिको यात्रा अधुरो हुनु र सिमानाका जनता गरिब र विपन्न रहनुले चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतको समृद्धि, शान्ति स्थायित्व कायम हुन नसक्ने बुझेको चीनले खुला दिलले सहयोगको हात बढाएको छ । विगतमा भएका सम्झौताको अनुगमनका लागि अर्काे भ्रमणमा मात्र चर्चा हुने प्रचलनको अन्त्यका लागि दुईपक्षीय संयन्त्र बनाएर विगतको सन्धि–सम्झौताको अनुगमन गरी कार्यान्वयन गर्न संरचना बन्नु यो भ्रमणको अर्काे उपलब्धि हो ।

१४ बँदे संयुक्त वक्तव्यमा दुबै देशको सुरक्षा चिन्ताको सम्बोधन, स्वतन्त्रताको सम्मान, सुपुर्दगी सन्धि र सीमा सुरक्षामा सहकार्य गर्ने कुरालाई समेटेको छ । संयुक्त आर्थिक तथा व्यापार समितिको बैठक, द्विपक्षीय संयन्त्र निर्माण, बीआरआईको समझदारी कार्यान्वयन गर्ने प्रतिबद्धता छ । सार्क, सांघाई, बोआओ फोरम, सांघाई कोअपरेसनजस्ता क्षेत्रीय मञ्च र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा कतिपय विषयमा साझा धारणा बनाउने सहमति पनि भएको छ ।

चीन भ्रमण सफल नहोस् र नेपालको विकास र समृद्धिको गति अवरुद्ध होस् भन्ने चाहना राख्ने शक्तिलाई समेत निरुत्साहित गर्दै नेपाल, चीन र भारत त्रिदेशीय सम्बन्ध अगाडि बढ्ने सम्भावनाले समेत अबका दिनमा स्थान पाउन सक्छ । नेपालको सर्वाङगिण विकासका लागि नाका खोल्नु अनिवार्य छ । यसको सुरुवात भएको छ । तर हिमाललाई पर्खालको रूपमा प्रयोग गर्ने भारत र पश्चिमाहरूको सोचमा जबसम्म परिवर्तन आउँदैन र नेपाल र नेपालको हिमाली क्षेत्रलाई चीन र भारतको बफरजोनका रूपमा सोचिरहन्छन्, तबसम्म नेपालले खोजेको विकास सहज छैन । त्यसैले एउटा छुट्टै पहिचान बोकेको हिमालयको काखमा अथाह सम्भावना लुकेको सार्वभौम अखण्ड नेपाललाई मौलिक राजनीतिक, आर्थिक क्षेत्रको रूपमा विकास गर्ने सम्भावना यो भ्रमणले लिएको छ । समृद्ध नेपाल र सुखी नेपालीको नारालाई सार्थक बनाउन यो भ्रमणले बाटो खोलेको छ ।

पोखरेल नेकपाका केन्द्रीय सदस्य एवं पूर्व पर्यटनमन्त्री हुन् ।

प्रकाशित : असार १२, २०७५ ०७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT