भुत्ते पत्रकारिता

भवानी बराल

काठमाडौँ — ‘हाम्रो पत्रकारिता भुत्ते भएको छ । भुत्ते चक्कुले घाउ बनाउँदैन ।’ चिनियाँ क्रान्तिको दौरानमा माओ त्सेतुङले चिनियाँ पत्रकारिताबारे भनेका थिए । यस्तै आशय गत असार ३० गते कान्तिपुर दैनिकमा ज्येष्ठ पत्रकार भैरव रिसालले नेपाली पत्रकारिताबारे ‘प्रतिप्रश्न : पत्रकारिता तिखार्ने औजार’ शीर्षकमा बकेका छन् । हुन त प्रतिप्रश्न गर्नुले मात्र पत्रकारितालाई गुणस्तरीय बनाउने होइन ।

प्रतिप्रश्न पत्रकारितालाई गुणग्राही बनाउने एउटा औजार भने अवश्य हो । अर्थात प्रतिप्रश्न, दरोखरो पत्रकारिता गर्ने मेलोमेसो जुराउने हतियारसम्म हो । उनले लेखेका छन्, ‘नेपालको पत्रकारिता नतिखारिनुमा वा भुत्ते हुनुमा राजनीतिक, प्रशासनिक र प्राज्ञिक नेतृत्व हो । पत्रकारितासंँग यी नेतृत्व नतर्सने, भयभीत नहुने र नआत्तिने हो भने साँच्चै पत्रकारिता तिखारिन्छ, भुत्ते हुँदैन ।’ रिसालले उदाहरण दिएर उठाएका ‘प्रतिप्रश्नको सूत्र’ले समसामयिक पत्रकारितालाई उजिल्याउने कामसम्म गर्ला, तर पत्रकारितालाई पूर्णतामा पुर्‍याउन भने सक्दैन । राजनीतिक, प्रशासनिक र प्राज्ञिक नेतृत्व पत्रकारितासंँग तर्सिएकाले मात्र पत्रकारिता भुत्ते भएको होइन । स्वयम् पत्रकार नै भुत्ते भएकाले पत्रकारिता नतिखारिएको हो । प्रतिप्रश्न गर्ने ज्ञान, सीप र साहसको अभावमा नेपाली पत्रकारिता भुत्ते भएको हो । यस्तो भुत्ते (चक्कु) पत्रकारिताले घाउ बनाउने प्रश्नै छैन । यस मानेमा माओको भनाइ अर्थपूर्ण छ ।

पार्टीकरण पत्रकारिता
केही समयदेखि नेपाली पत्रकारितामा व्यापक पार्टीकरण छाएको छ । यसलाई चलनचल्तीको भाषामा राजनीतिक (लक्ष्यमुखी) पत्रकारिता पनि भनिन्छ । तर आजको नेपाली पत्रकारिता राजनीतिक लक्ष्यमुखी पत्रकारिता होइन । राजनीतिक पत्रकारिताको जगमात्र बसेको थियो ।

Yamaha

लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनाका भीषण संघर्षहरूमा राजनीतिक लक्ष्यमुखी पत्रकारिता भएको थियो । त्यसयता यस्तो पत्रकारिताको विकास हुनसकेको छैन । दुई विश्व दृष्टिकोण (लोकतन्त्रवादी र साम्यवादी) अनुसार पत्रकारिताको विकास नभएकाले पार्टीकरण पत्रकारिता फस्टाएको हो । अझ नेपालमा व्यक्ति, गुट र समूहकृत पत्रकारितामा भ्रष्टीकरण भएको छ । यस्तो पत्रकारितालाई ‘पार्टीसन’ भन्ने गरिएको छ ।

पत्रकार पनि पार्टीसन छन् र तिनले गर्ने पत्रकारिता स्वत: त्यही बमोजिम हुने नै भयो । व्यक्तिमुखी, गुटमुखी पत्रकारिताको बोलवाला छ । एउटा गुट वा व्यक्तिको भजन गाउने वा तिनको तेजोवध गर्ने पत्रकारिताको विकास भएको तथ्य हामीसामु छर्लङ्ग छ । विचार सिद्धान्तका आधारमा व्यक्ति, पार्टी चलेको छ, छैन ? तिनले जनतामा कुन विचार निर्यात गरिरहेका छन् ? यस्तो विचार शृङ्खलामा नेपाली पत्रकारिता कित्ताबन्दी हुनसकेको होइन । पार्टीभित्र विचार समूहहरू छैनन्, वैचारिक आधारमा पत्रकारिता छैन । जस्तो आफू त्यस्तै च्यापु भनेको सायद यही हो ।

सेल्फ सेन्सरसिप
नेपाली पत्रकारितामा देखिएको अर्को रोग सेल्फ सेन्सरसिप हो । माओवादी र मधेसवादी आन्दोलनताका सेल्फ सेन्सरसिपमा पत्रकारिता परेको विषय खुब उठ्यो । गोष्ठी, सेमिनार भए । पञ्चायतकालमा प्रत्यक्ष सेन्सरसिप थियो । त्योभन्दा खतरनाक सेल्फ सेन्सरसिपलाई लिइयो । नेपाल पत्रकार महासंघले राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय अभियान चलायो । यी आन्दोलनको समापनसँंगै सेल्फ सेन्सरसिपको मुद्दा गायब भयो । तर सेल्फ सेन्सरसिप राजनीतिको हाटमा मात्र थिएन ।

तर्क बढी तथ्य कम
जनमत निर्माण पत्रकारिताको धर्म हो । विचार पृष्ठमा प्रकाशित आलेखमार्फत विचार निर्माण हुन्छन् । तर मुख्य पत्रिकाहरूका विचार पृष्ठमा प्रकाशित आलेख विचार निर्माण उन्मुख देखिन छाडेका छन् । यस्ता आलेखमा तर्क बढी तथ्य कम हुने गरेका छन् । कुनै घटना विशेषको टिप्पणी, पृष्ठपोषण र एकहोरो आलोचना बढी पाइन्छ । यस्ता आलेखले जनमत निर्माण गर्ने नभई पाठकमाझ भ्रम छर्छन् । सम्पादकीय स्वतन्त्रताको अभावमा विचार निर्माणको प्रश्न ओझेलमा पर्ने हो । अहिलेको भुत्ते पत्रकारिताको प्रस्थानविन्दु यहींबाट सुरु भएको छ ।

रहलपहल
राज्यका तीन अङ्ग व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिकाको निगरानी गर्ने चौथो अङ्ग प्रेस जगत यतिखेर निस्सासिएको छ । जनपक्षीय, जनउत्तरदायी प्रेसको अभाव खड्कँदो विषय भैसकेको छ । पार्टीकरण (पार्टीसन), सेल्फ सेन्सरसिपले स्वतन्त्र र निष्पक्ष पत्रकारिता तेजोवध हुने क्रममा छ । यस्तो परिदृश्यबाट पत्रकारितालाई जोगाउनु, चौथो अङ्गलाई पुन:स्थापित गर्नु अपरिहार्य भैसकेको छ ।

मिडियाको हाट लगाएर मात्र हुन्न । प्रेसको आलोचनात्मक छविको अभाव खड्कँदो विषय हो । मिडिया उपभोक्ताले स्तरीय उत्पादन उपभोग गर्ने नैसर्गिक अधिकार पनि स्थापित हुनुपर्छ । प्रेस अन्यायमा काँडाभन्दा तिखा, जनपक्षधरता निम्ति फूलभन्दा नरम हुनुपर्छ ।

bhawanibaral@gmail.com

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण १, २०७५ ०७:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

महिला विश्वकप फुटबल

हरेक चार वर्षमा महिला विश्वकप फुटबल हुन्छ, चर्चा हुँदैन । अर्काे वर्ष क्यानडामा हुँदै छ, त्यतिबेला पनि हेर्नुहोला, त्यसको चर्चा हुनेछैन ।
रेखा शाह

काठमाडौँ — विश्वकप फुटबलको प्रभाव जताततै छ । जुनसुकै मुलुकका जुनसुकै सहरका मानिसमा यसको असर छ । आकर्षण छ । हेर्ने र आनन्द लिने क्रम छ । धर्म, वर्ग, राज्य र रङलाई भुलेर सबै देशका मानिस फुटबलको मोह र नशामा छन् । सबै उमेरका मानिसलाई फुटबलको मजाले तानेको छ ।

पत्रिकाका समाचार, विज्ञापन, बहस, पक्ष/विपक्षको चर्चाले कोही पनि विमुख नभएझैं लाग्छ । खेल खेल्ने खेलाडीको प्रशंसामा मात्रै होइन, राज्यको झन्डा र खेलाडीको नाम अंकित टि–सर्ट धारण गरी फुटबलप्रतिको नजानिँदो मोह प्रदर्शन सहर–सहरमा भइरहेको छ ।

सायद फाइनल खेलको नतिजा घोषणापछि पनि विश्वकप फुटबलको बहस रोकिन केही हप्ता कुर्नुपर्नेछ । फुटबल खेलसँगै मानव मनमा उमङ्ग ल्याउने विभिन्न प्रयास भएका छन् । बाजी थाप्ने, नशामा उन्मत्त हुने र अनावश्यक हल्ला र बहस चर्काएर समाजमा विकृति र कुसंस्कृति ल्याउन खोज्ने पनि प्रशस्त छन् । जोसमा होस गुमाई मानव अस्तित्व बिर्सेर हिंडेका युवाशक्ति सहरका गल्ली, चोक जताततै भेटिन्छन् ।

सभ्यता र प्रजातन्त्रको जननी ठान्ने विकसित देशहरूमा पनि फुटबलको मज्जाका नाममा
विसङ्गति र विकृति भित्रिएको तथ्यले स्पष्ट पार्छ । विश्वकप आयोजनाले धनी र सामथ्र्यवान् राज्यले आफ्नो व्यापारिक प्रभाव बढाएर नाफा आर्जन गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर बन्दै छ ।

मानव समाजमा अत्यन्तै प्यारो, प्रभावशाली र आकर्षणको केन्द्र बनेका पुरुषहरूको फुटबल प्रतियोगिताले जताततै प्रभाव र दबाब छोड्दा महिला सहभागी फुटबलको चर्चा किन हुँदैन ? १९९१ नोभेम्बर १९ मा चीनबाट आरम्भ भएको महिला विश्वकप फुटबलमा २६ वर्षअघि अमेरिकी महिला फुटबल खेलाडीहरूले प्रथम भई विश्वकपको ट्रफी उचालेका थिए ।

१९९५ मा नर्वे, १९९९ मा अमेरिका, २००३ र २००७ मा जर्मनी, २०११ मा जापानले महिला विश्वकपको सिल्ड चुम्ने अवसर पाएको थियो । २०१५ मा क्यानडामा आयोजित महिला विश्वकप फुटबलमा अमेरिका र जापानबीचको फाइनल खेलमा अमेरिकाले प्रथम भई विश्वकपको उपाधि प्राप्त गर्‍यो । तर यसरी विभिन्न मितिमा विभिन्न देशमा आयोजना गरिएका महिला फुटबल प्रतियोगिताको प्रभाव किन पर्दैन समाज र सहरमा ? पुरुष सहभागी भएको विश्वकप फुटबल खेलमा शोभा बढाउन महिला आवश्यक पर्ने, बियरको मातमा मातिएका पुरुषलाई महिलाको अँगालो जरुरी छ, आफ्नो इच्छा/तिर्खा पूरा गरी सन्तुष्ट बनेर मैदानमा उभिँदै दुनियाँका घरघरका टेलिभिजन, रेडियो र पत्रपत्रिकामा फोटो देखाउन दम्भ र घमन्ड प्रदर्शन गर्ने प्रशिक्षक र खेलाडीका अन्तर्वार्ता आउँछन् । उनीहरूका जीवनवृत्त छापन्छिन् ।

पुरुष खेलाडीका नाम र नम्बर अंकित टि–सर्टको व्यापार अत्यधिक गराइन्छ । पुरुष मात्र फुटबलका लागि वरदान प्राप्त प्राणीझैं ठानेर विश्वबजारमा प्रचार गरिन्छ । उनीहरूको प्रशंसा र सम्मानमा विभिन्न अवसर खडा गरिन्छ तर महिला फुटबलको महिमा किन हुँदैन ? खेलमैदानमा उत्रिएर रोमाञ्चक फुटबल खेल प्रदर्शन गरेका विश्वकप विजेता महिलाहरूबारे सञ्चारजगत किन चुप ? नारी शक्तिको महिमा फुटबलमा पनि छ भन्ने कुरामा प्रायोजकहरूको ध्यान किन त्यति जान सक्दैन ? पुरुष विश्वकपको चर्चा महिनौंदेखि गर्न नथाक्ने सञ्चारगृह महिला विश्वकपको समाचार बनाउन थोरै श्रम किन गर्छ ? कुरा स्पष्ट छ ।

शक्तिशाली ठानिएका देश र समाजले त नारी अधिकारको कटौती गरेको तथ्यले प्रमाणित गर्छ भने हाम्रोजस्तो देशका पुरुषमा नारीप्रतिको दृष्टिकोणमा कसरी परिवर्तन सम्भव छ ? संसारभर अत्यन्तै छिटो प्रभाव छोड्ने फुटबलजस्तो खेलमा महिलाको उपस्थिति सौन्दर्य, यौन र सहयोगी पात्रका रूपमा लिने प्रणालीले नारी महिमा र क्षमताको अवमूल्यन गरेको छ । विजेताको घोषणा भएका खेलाडीहरूलाई सम्मान र पुरस्कार दिँदा पनि सायद पुरुषहरू अगाडि उभिन्छन् र महिलाहरूलाई किस्ती बोकेर पछाडि उभिने पात्रका रूपमा मात्र चित्रित गरिन्छ होला । के पुरुषको खेलौना र पछाडि उभिने सहयोगीपात्र मात्र हुन् महिला?

विश्वमा समय–समयमा नारी प्रतिभा र क्षमताका लागि विश्व सुन्दरी प्रतियोगिताजस्ता कार्यक्रम हुँदै आएका छन् । तर नारीलाई सौन्दर्यसित मात्र तुलना गर्नु के अन्याय होइन ? नारीको क्षमता भनेको पुरुषको मन, आँखा र शारीरिक सम्पर्कमा मात्र मापन हुने हो र ? नारीको खुट्टाले गोलको वर्षा गराएको सुन्दर दृश्य पुरुषको आँखामा नअट्ने हो र ? विपक्षी नारीलाई छलेर अनि दुनियाँभरका मानिसमा नारीको जादुगरी शैली प्रस्तुत गरेर पुरुष मनहरू रमाउन र आनन्दित हुन नसक्ने के कारण होला ? पुरुषको चामत्कारिक फुटबल खेल हेर्न खाजा, खाना, रसपान र ओछ्यानसमेत मिलाइदिनुपर्ने नारीले आफ्नै वर्गको खेल हेर्ने अवसरमा किन कन्जुस्याइँ गर्छ यो जगत् ?

पुरुषशासित विश्वजगत नारीको प्रतिभा, प्रगति, अवसर र अधिकारमा जानेर पनि बोल्न चाहँदैनन् । नारी शक्तिको संरक्षण, सफलता र मूल्याङ्कनमा चासो दिनै चाहन्न वर्तमान समय । अधिकार र कर्तव्यको कुरामा कर्तव्यच्युत व्यवहार मानवजगतमा पुरुषवादी सोचाइले गरेको छ ।

रोनाल्डो, मेसीजस्ता चर्चित खेलाडी जन्माउने नारी हुन्छिन् भने तिनैको नामको सट्टामा नारी खेलाडीको चर्चा अति नै कम किन ? नारी फुटबलको इतिहास किन यति छोटो ? एउटी अपरिहार्य शक्तिकी विराट रूप धारण गरेकी नारीको अपमान र तिरस्कारबाट अर्को शक्तिको पनि ह्रास निश्चित हुन्छ भन्ने बुझ्दै फुटबलसँग सम्बन्धित राष्ट्रिय/अन्तर्राष्ट्रिय निकाय र संघ/संस्थाले महिला विश्वकप फुटबलको महिमा र आकर्षण बढाउने दीर्घकालीन योजना र रणनीति ल्याउनु आवश्यक छ ।

लैंगिक दृष्टिले केही असमानता होलान् तर धर्ती त दुवैको साझा हो । घाम, पानी, वायु पनि दुवैको हो । एउटाको प्रगतिमा अर्कोले सहयोग, विश्वास र समपर्ण देखाउन सक्दा मात्र समग्र मानव जातिको भलाइ निश्चित हुन्छ । अवसरले मात्र मानिसको क्षमताको मूल्याङ्कन गर्ने हुनाले लैंगिक विभेदको अन्त्य गर्दै नारी शक्तिको प्रभावलाई विश्व समुदायले एकपटक बुझ्न सक्ने वातावरण बनाऔं । जसरी पुरुषको फुटबल खेलमा नारीले साथ, हौसला र उत्साह थपेकी छन्, त्यसैगरी महिला विश्वकप फुटबलका लागि पनि पुरुषवर्गले आआफ्ना क्षेत्र र स्थानबाट भूमिका खेलौं ।

एकाङ्गी प्रचारको बाटो छाडेर दुवै जातको खेलको प्रचार र प्रतिभा विकासमा आजको समयलाई सदुपयोग गरौं । यसो गर्नु न्यायपूर्ण पद्धतिको थालनी हो । सभ्यताको थालनी गर्दै युग–युगसम्म मानवअस्तित्वको आधार एवम् सिर्जना र सभ्यताकी मुहान बनेकी नारी शक्तिप्रतिको सम्मान पनि हो । सन् २०१८ को विश्वकपको प्रचार–प्रसार, तयारी र समापन अकल्पनीय रूपबाट भयो । त्यस्तै गरी सन् २०१९ को महिला विश्वकप फुटबल प्रतियोगिता पनि नारी शक्तिको सम्मानसहितको प्रतिभा प्रदर्शन गर्ने खेल बन्न सकोस् । नारी अवसर र सशक्तीकरणको एउटा नवीन इतिहास तयार हुन सकोस् । विभेद नहोस् विश्वकप फुटबलमा ।

शाह लोकगायिका हुन्।

प्रकाशित : श्रावण १, २०७५ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT