संसद्‌मा पञ्चायतको छाया

गणतन्त्रका पहिलो शिक्षामन्त्रीले डा. केसीको अनशनको सन्दर्भमा किन प्रयोग गरे लाचार छाया ?
भैरव रिसाल

काठमाडौँ — हाम्रो संसद् (गणतन्त्र संसद्) मा शिक्षा, विज्ञान र प्रविधि मन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले ‘लाचार छाया’ पञ्चायतको भूत पसाए, पहिलोपल्ट २५ असार २०७५ मा । म सिद्धान्त र व्यवहारमा पनि भूतप्रेत मान्दिन । परन्तु भूतप्रेतको नेपाली समाजमा, संस्कारमा जबर्जस्त भ्रमपूर्ण मान्यता छ, जो कुसंस्कार हो । डा. गोविन्द केसीले मेडिकल माफियाको निर्दयी कब्जामा स्वास्थ्य शिक्षा नपरोस् भन्ने पावन उद्देश्य राखी जुम्लामा आमरण अनशन गरिरहेका छन् । उहाँको यो अनशन पन्ध्रौं हो ।

अनशनको आगो निभाउन सकिन्छ कि भन्ने झिनो र उधारो आशाले मन्त्री पोखरेलले पञ्चायती भूतको ‘लाचार छाया’ निम्त्याएका हुन् कि ? ‘डा. केसीले भनेको मानौं अनि अघि बढौं भन्ने हो भने संसद् व्यक्तिहरूले गर्ने आन्दोलनको ‘लाचार छाया’ हुन्छ,’ उनले भनेका छन्, ‘डाक्टर सावले भनेको मात्र गर्ने हो भन्ने हो भने निर्वाचित सार्वभौम संसद्को औचित्यमै प्रश्न उठ्छ ।’ सार्वभौम संसद्को अधिकारलाई सम्मान गर्न मन्त्रीले डा. केसीकै ध्यानाकर्षण पनि गराए । मन्त्री पोखरेलको सक्कली परिचय यही हो त ?

लाचार छायाको पुनरावृत्ति
यो ‘लाचार छाया’ निरंकुश पञ्चायती सत्तामा आफू नरहेका बेला सूर्यबहादुर थापाले ‘क्वाइन’ गरेको शब्द हो । यो शब्द पञ्चायतसँगै समाधिस्थ भैसकेको थियो । यसैले ‘लाचार छाया’लाई म पञ्चायतको भूत भन्ने गर्छु । पञ्चायतसँगै समाधिस्थ ‘लाचार छाया’लाई प्रजातन्त्र पुन:स्थापनापछि र अझ गणतन्त्र लागू भएपछि पहिलोपल्ट गणतन्त्रका पहिलो शिक्षामन्त्री गिरिराजमणिले जगाए, डा. केसीको अनशनको सन्दर्भमा । किन प्रयोग गरे ‘लाचार छाया’ ? मन्त्रीलाई नै सोध्नुपर्ने हुन्छ ।

Yamaha

भूमिगत गिरोह कहिले ?
मेरो बुझाइमा सूर्यबहादुर थापालाई लाग्दो रहेछ, उनी उपरको राजाको दृष्टिकोण र कारबाही राजा आफ्नो इच्छाबाट मात्र नभएर रानी, राजाका भाइ, बुहारी, दिदी–बहिनी, ज्वाइँ–भिनाजु, शरदचन्द्र जस्ता राजाका आसेपासे र सक्कली–नक्कली भारदारको इच्छा, उक्साहट एवं दबाबमा भएको हो । अनि सूर्यबहादुर थापाले अनेक प्रतीकात्मक शब्द कथे । उनैले द्वैध शासन, गैरसंवैधानिक शक्तिकेन्द्र, भूमिगत गिरोह र लाचार छायाजस्ता शब्द प्रयोग गर्न थालेका हुन् ।

छ जनाले तीन दशक ?
संसारमा कोही दीर्घजीवी हुन्छन् भने केही अल्पजीवी । २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले रोजेको पञ्चायती राज्य प्रणाली झन्डै तीन दशक चल्यो । त्यो राज्य पद्धतिमा डा. तुलसी गिरी, सूर्यबहादुर थापा, कीर्तिनिधि विष्ट, नगेन्द्रप्रसाद रिजाल, लोकेन्द्रबहादुर चन्द, मरिचमान सिंह श्रेष्ठसहित ६ जना आलोपालो गरी सरकार प्रमुख भए । त्यो अवधिमा कहिले को, कहिले को प्रधानमन्त्री हुन्थे, फेरि बर्खास्त हुन्थे ।

फेरि प्रधानमन्त्री बन्थे, फेरि खारेजीमा पर्थे । यो नाटक लामै समय चल्यो । यी एउटै मन्त्रीमण्डलमा पनि अटाउँथे, कहिलेकाहीं भने अटाउँदैनथे । यीबीच अन्तरसम्बन्ध र अन्तरविरोधको सम्बन्ध थियो । थापा र गिरी दुई जनाको बीचमा कीर्तिनिधि विष्ट पस्न खोज्थे, यदाकदा । गिरी, थापा र विष्ट नितान्त निकट र नितान्त टाडा पनि बस्न सक्ने स्वभावका थिए ।

धैर्य टुटेपछि
सूर्यबहादुर थापालाई लामो समय सत्ता बाहिर बस्ने धैर्य भएनछ । तसर्थ २०२९ साउन २९ मा काठमाडौंको इटुमबहालमा आमसभा गरी पञ्चायतलाई भित्तो पुग्नेगरी हानेछन् । त्यो दङ्गलमा राजालाई पनि तानेछन् । त्यो सह्य भएन । कीर्तिनिधि विष्ट प्रधानमन्त्री थिए । त्यही साँझ थापा पक्राउ परे । हनुमानढोका प्रहरी थानामा नजरबन्दमा राखिए । थापा छिटै गल्छन् भन्ने रहेछ ।

थापा नगलेपछि केन्द्रीय कारागारमा सारिए । थापाको यो नजरबन्द राजाको संकेत नपाई विष्टको औकातबाट मात्र सम्भव थिएन होला, त्यो जमानामा । सूर्यबहादुर उक्त थानामा थुनिँदा थुन्ने कोठा साना थिए । त्यही कोठामा एउटा प्वाल हुने रे । थुनुवाले त्यही प्वालबाट दिसा–पिसाब गर्नुपर्ने रे । पछि सूर्यबहादुर प्रधानमन्त्री भएपछि ती प्वाल टाल्न लगाएका रे, जेल सुधार अन्तर्गत ।

मेरो कथामा जोडिएका ओली
२०४३ सालमा ‘एसियाली मापदण्ड मन्त्रीमण्डलको ठगिखाने भाँडो’ शीर्षकमा मैले लेख छपाए बापत पक्राउ परेँ, राजकाज अपराध अन्तर्गत । मलाई जेल लानुअघि दुई दिन थुनियो । म सूर्यबहादुर थुनिएकै कोठामा थुनिएछु । त्यो कथा त्यहीं थाहा पाएको । त्यतिबेला झापा काण्डका अभियुक्त हालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली त्यही थानामा रहेछन् । म थुनिएको कोठामा आएर उनले भनेका थिए, ‘तपाईको घरबाट खाना र विस्तरा आउँछ–आउँदैन ? आएन भने खबर गर्नुहोला, बाँडेर टारौंला ।’ त्यो अवस्थामा त्यति वचन पनि माने लाग्ने हुनेरहेछ । म आज पनि सम्झन्छु । मेरो घरबाट खाना–विस्तरा आयो, त्यता लाग्नै परेन ।

जेलमा कालो टीका
सूर्यबहादुर चार महिना थुनिँदा पनि उनको सम्पूर्ण राजबन्दीको रिहाइ लगायत १३ वटा मागउपर कुनै सुनुवाइ भएन । तब उनी रिसले आगो भए । १ पुसमा केन्द्रीय कारागारमा के–के नाममा यज्ञ गरेछन् । तिलक (कालो टीका) लगाएछन् । तर १ पुसमा सूर्यबहादुरले कालो टीका लगाएर पञ्चायत सत्ताको विरोध गर्‍यो भन्ने हल्ला चल्यो । उनी छुटेनन् । बरु त्यही माघ २३ बाट अनशन बसे, नुनपानी मात्र खाएर ।

२१ दिनसम्म पनि कुनै रेस्पोन्स नभएपछि आफै ग्लुकोज पानी खाएर टुङ्ग्याए अनशन । तैपनि रिहा भएनन् । २०३० असारमा सिंहदरबार आगलागीपछि नगेन्द्रप्रसाद रिजाल प्रधानमन्त्री भए । अब बल्ल मुगाली काजी सूर्यबहादुर थापा त्यही असोज १७ का दिन छुटे जेलबाट, साढे १३ महिनापछि ।

महाअभियोगबाट ढालिए
२०३६ जेठ १० मा जनमत संग्रहको घोषणा भयो । राजा महेन्द्रले २५ सालमा फालेका सूर्यबहादुरलाई राजा वीरेन्द्रले टपक्क टिपे र प्रधानमन्त्री बनाए । चार वर्ष नेपालको मुख्तियार बने थापा । यो अवधिमा राजा चिडिएछन् र राजीनामा गर्न भनेछन् । थापाले नटेरेपछि राष्ट्रिय पञ्चायतमा महाअभियोग लगाएर बेइज्जत गरी घोक्र्याइए । १४० सदस्यीय राष्ट्रिय पञ्चायतमा थापाको विपक्षमा १२३ मत पर्‍यो । पञ्चहरू बीच बेलाकुबेला शक्ति परीक्षण भैरहन्थ्यो ।

सत्तामा भएका पञ्चहरूको एउटा पक्षविरुद्ध अर्को पक्षले र्‍याली निकाल्थ्यो । र्‍याली भाँड्न गाउँ–गाउँका बाटो बनाउने नाममा बिगार्न डोजर लगाउने काम हुन्थ्यो । अब ती दुवै हस्ती थापा र विष्ट यो धर्तीका छैनन् । यो इतिवृत्त शिक्षामन्त्री गिरिराजमणिले संसद्‌मा ‘लाचार छाया’ निम्तो गरेपछि आएको हो ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण ४, २०७५ ०७:४६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

प्रतिप्रश्न : पत्रकारिता तिखार्ने औजार

नेताले, नेतृत्वले प्रतिप्रश्न गर्ने पद्धति बसाल्ने हो भने पत्रकारिता पक्कै तिखारिन्छ ।
भैरव रिसाल

काठमाडौँ — नेपालको पत्रकारिता नतिखारिनुमा वा भुत्ते हुनुमा राजनीतिक, प्रशासनिक र प्राज्ञिक नेतृत्व हो । यदि पत्रकारितासँग यी नेतृत्व नतर्सने, भयभीत नहुने र नआत्तिने हो भने साँच्चै पत्रकारिता तिखारिन्छ, भुत्ते हुँदैन । नेपालमा धेरै अघिदेखि नै यी क्षेत्रको नेतृत्व गर्नेहरू प्रेस–पत्रकार भनेपछि सहज रूपमा लिन असहज ठान्छन् ।

यसमा पत्रकारिता प्रारम्भको अवस्थामा छँदाको स्थिति त विजोगै थियो । २००७ सालपछि मात्र नेपालमा पत्रकारिता स्थापना भएको हो । २००७ फागुन ८ बाट सरकारी आर्थिक सहयोगमा सुरु भएको दैनिक ‘आवाज’ वर्ष २ अङ्क १०७ सम्ममात्र प्रकाशित हुनसक्यो । त्यसपछिको दैनिक हो, ‘समाज’ दुई पृष्ठ मोटो १० वाइ १५ आकारको । मूल्य ५ पैसा । २०११ भदौ २४ बाट प्रकाशन प्रारम्भ भएको थियो । के हो, के हो ? पत्रिका भनेपछि लोभ गर्ने तर पत्रकार भनेपछि सत्ता र शासन नजिक पर्नै नचाहने । वास्तवमा असल सरकार र सत्ता त पत्रिकाको सकभर निकट हुन चाहनुपर्ने हो । तर व्यवहारमा उल्टो । पत्रिका, पत्रकार र समष्टिमा पत्रकारिताले अपवादमा बाहेक कहिल्यै सरकारको नजिक बस्न त के स्नेह र माया पनि पाउन नसकेको विगत छ ।

भैँसीदेखि घोडा, घोडादेखि भैँसी ?
नेतृत्व जहिले पनि पत्रकारिताको नजिक पर्न नचाहने । हामी त्यति बेलाका पत्रकार पनि पत्रकारिता नपढेका, गर्दै सिक्दै जाने पद्धतिका भने यता सबै फाँटको नेतृत्व गर्नेहरू त्यही पत्रकारिताको पनि सामिप्य नचाहने । अन्तरविरोध † नेपालको राजनीतिक नेतृत्व पनि यही समाजबाट जन्मेको हो । डेढ प्रतिशत नेपाली पनि साक्षर थिएन होलान्, नेपालको राजनीतिक आन्दोलन प्रारम्भ हुँदा ।

राजनीति त्यो समाजमा पनि जसरी सुरु भो, त्यो नै धन्य हो । पत्रकारिता र राजनीतिक नेतृत्वबीच जति नै कटाक्ष वा आशंका वा अविश्वास भए पनि यी दुई तत्त्व एउटा कमजोर भए अर्को स्वत: कमजोर हुने, एउटा दुब्लाए अर्को पनि दुब्लाउने कस्तो रसायन मिलेको ? नेपालमा अपवादमा बाहेक राजनीतिक, प्राज्ञिक र प्रशासनिक नेतृत्व आमने–सामने पर्दा पत्रकार समक्ष कहिल्यै प्रतिप्रश्न नगर्ने । प्रतिप्रश्नको जंघार तर्नपरेको भए पो त पत्रकारिता छरितो, चुस्त–दुरुस्त र तिखारिएको हुन्थ्यो, धारिलो हुन्थ्यो । नेतृत्वबाट प्रतिप्रश्न आउँदैन, अनि आफ्नो पहँ‘च त के फुट्टी नजानेको विषयमा पनि प्रश्न सोध्ने पत्रकार, कनिकुथी उत्तर दिन तम्सने नेता † दुवै पक्ष कमजोर भैंसीदेखि घोडा तर्सने घोडादेखि भैंसी तर्सने जस्तो ।

नजानेको विषयमा प्रश्न नै नगर्ने
कुरो हो, २०२० सालको हो । तत्कालीन मन्त्रिपरिषदका अध्यक्ष डा. तुलसी गिरीले राजीनामा दिएछन् । यो भो हिजो बेलुकीको घटना । मलाई पनि पत्रकार बन्नैपर्ने । भोलि बिहानै गएँ, राजीनामा स्वीकृत भई खालिखण्डे भएका डा. गिरीकहाँ । त्यतिबेला उनी त्रिपुरेश्वरको एउटा सरकारी घरमा बस्थे । गिरीले किन राजीनामा दिए भनी प्रतिक्रिया लिन गएको थिएँ । उनले कुराएनन् । आउनाको कारण सोधे । मैले सोधेँ, किन दिनुभो त राजीनामा ? प्रश्न गर्नासाथ डा. गिरीले हठात् जवाफ दिइहाले, ‘मतभेद भएर’ ।

मैले तत्कालै सोधेँ, ‘कोसँग मतभेद ?’ डा. गिरी खरो उत्रिए, मसँग नै प्रतिप्रश्न गरे, ‘तपाई पत्रकार होइन ?’ मैले पनि सहसा उत्तर दिएँ, ‘पत्रकार भएकैले त तपाईलाई सोधेको नि †’ उनले ठाडो शब्दमा मसँगै सोधे, ‘मेरो कोसँग मतभेद हुन्छ, त्यति पनि बुझ्नु हुन्न ? तैपनि पत्रकार रे’ पो त भन्छन् डा.गिरी । म पनि सिकारु नै पत्रकार थिएँ क्यार । डा. गिरीसँग त्यसभन्दा पर जाने आँटै आएन । त्यसपछि म अलि पाको हुन खोजेँ । आफूले जान्न खोजेको विषयमा थोरै भए पनि अध्ययन नगरी कहिल्यै प्रश्न नगर्ने भएँ ।

प्रतिप्रश्न गर्ने हुनासाथ स्तरीय हुने
एउटा अर्को उदाहरण बेलायतमा एकपल्ट हिथ प्रधानमन्त्री भए । उनी अविवाहित रहेछन् । बेलायतमा प्रधानमन्त्री पत्नीले प्रधानमन्त्री निवास टेन डाउन स्ट्रीटमा भब्य समारोह गर्ने परम्परा रहेछ । बिहे नै नगरेका प्रधानमन्त्री भएपछि एउटा कौतूहल हुने नै भो, खासगरी पत्रकारलाई । एउटी भर्खरकी केटी पनि रहिछन्, त्यतिबेला प्रधानमन्त्री हिथसँग भेट्ने पत्रकार समूहमा ।

उनले प्रश्न गरिछन्, प्रधानमन्त्री हिथसँग, ‘अब टेन डाउन स्ट्रीटमा कसले आयोजना गर्छ, त्यो भब्य पार्टी ?’ तब फ्याट्ट प्रतिप्रश्न गरेछन्, प्रधानमन्त्री हिथले, ‘के तपाईले मसँग बिहे गर्ने प्रस्ताव राख्नुभएको हो भन्ने सम्झौं ?’ उनी लाजले भुतुक्कै भइछन् । संयोग, ती प्रश्नकर्ता महिला पत्रकार पनि अविवाहित रहिछन् । त्यसो हुँदा यो प्रश्नोत्तर अरू गहकिलो र मार्मिक हुनपुग्यो । सभाहल हाँसोले मस्त भएछ । यस्तो रमाइलो र रोचक बनाउँछ, प्रतिप्रश्नले । नेताबाट, नेतृत्वबाट यस्ता प्रतिप्रश्न आउने वातावरण भए प्रश्न गर्ने पत्रकारले आफूले गर्ने प्रश्नबारे विषय जानेको हुनुपर्ने भो, फाल्तु प्रश्न नगर्ने भो । भेटघाट, पत्रकार सम्मेलन स्तरीय हुने भो । पत्रकार तिखारिने भो ।

यता होइन, उता सोध्नोस्
कृष्णप्रसाद भट्टराई प्रधानमन्त्री भए २०४६ सालको जनआन्दोलनले पञ्चायत राज ढालेपछि । प्रधानमन्त्रीको हैसियतमा भारतको राजकीय भ्रमणमा गएका बेला आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा एकजना भारतीय पत्रकारले प्रश्न गरे प्रधानमन्त्री भट्टराईलाई, ‘नेपाली सेनामा तराईका नेपाली किन भर्ती गरिन्नन् ?’

प्रधानमन्त्री भट्टराईले हाजिर जवाफको शैलीमा भारतीय प्रधानमन्त्रीतिर संकेत गर्दै प्रश्नकर्ताको मुखमा हेरेर सटिक जवाफ दिएछन् । ‘यो यता होइन, उता सोध्नोस् । भारत सरकार गोर्खा फौजमा तराई मूलका नेपालीलाई किन भर्ती गर्दैन ?’ तब ती प्रश्नकर्ता निरुत्तर भएछन् । उनले भारतीय प्रधानमन्त्रीसँग त्यो प्रश्न गर्ने आँटै गरेनछन् । भारतको गोर्खा ब्रिगेडमा पहाडी नेपाली त्यो पनि पाएसम्म गुरुङ, मगर, राई, लिम्बु युवामात्र छानिन्छन् । बाहुन जातिका पल्टनका लागि योग्य युवा रहेछन् कोही भने भर्ती हुँदा बाहुन नभन्ने । राई, लिम्बु, मगर, गुरुङ भन्ने । त्यसो भन्दा पनि नाक लाम्चो र थेप्चोको कारण नठहरिने हुँदा जातमा क्षत्री लेखाउने अक्कल सिकाउँदो रहेछ, गल्लावालाले नै ।

गल्याङ्ग्रोपनबाट मुक्त हुन प्रतिप्रश्न
विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला यदाकदा प्रतिप्रश्न गर्ने गर्थे । खासगरी भारतीय पत्रकारहरूसँग त्यो पनि चीन—नेपाल सम्बन्ध, चीन—नेपाल—भारतको त्रिदेशीय सम्बन्धका प्रश्न आउँदा । त्यस्तै पञ्चायत राजको प्रसङ्ग उठ्दा । डा. के.आई. सिंह पनि आक्कल–झुक्कल प्रतिप्रश्न गर्थे । टंकप्रसाद आचार्य प्रतिप्रश्न नगर्ने । नगेन्द्रप्रसाद रिजाल उस्तै । पञ्चायतका प्रधानमन्त्रीमा डा. तुलसी गिरी र मरिचमान सिंह प्रतिप्रश्न गर्थे ।

बहुदलपछि गिरिजाप्रसाद कोइराला पनि प्रतिप्रश्न गर्थे, बेला–बेला । नेताले, नेतृत्वले प्रतिप्रश्न गर्ने पद्धति बसाल्ने हो भने पत्रकारिता पक्कै तिखारिन्छ । यो प्रक्रिया राजनीतिक क्षेत्रमा भएर मात्र पर्याप्त हुँदैन, शिक्षा क्षेत्रमा, विश्वविद्यालय, महाविद्यालय एवं साधारण विद्यालयसम्म पनि पुर्‍याउनुपर्छ । विद्यार्थी एउटा तहमा प्रश्न गर्ने अवस्थामा हुन्छ भने अर्को तहमा उत्तर दिने । प्रतिप्रश्नको प्रणाली स्थापना र विकास गर्न सक्यौं भने उच्च तहको उपलब्धि वा प्रतिफल प्राप्त हुन्छ ।

सबै सेवा चुस्त–दुरुस्त भई सुशासन कार्यान्वयन हुनथाल्छ, गल्याङ्ग्रोपनको अन्त्य हुन्छ । एकजना फ्रान्सेली दार्शनिक भोल्टेयरले भनेका छन्, ‘मान्छेलाई उसले दिएको उत्तर हेरेर भन्दा उसले गरेको प्रश्न हेरेर मूल्याङ्कन गर ।’ अहिले नेपालमा पत्रकारितामा स्नातकोत्तर गर्ने धेरै दर्जन भैसके । विद्यावारिधि गर्ने युवासमेत दर्जन वरिपरि पुगे । तर आजको पत्रकारिताको स्तर पत्रकारिता नपढेका म जस्ताले गरेको भन्दा पनि कमजोर जस्तो लाग्छ । पत्रकारिताको प्राणतत्त्व नै विश्वसनीयता हो । आजको पत्रकारितामा हो, त्यसैको कमी छ।

प्रकाशित : असार ३०, २०७५ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT