हिंसाको मनोसामाजिक विमर्श

डा. अजय रिसाल

काठमाडौँ — ‘सामूहिक बलात्कारपछि हत्या’ । ‘प्रेमीद्वारा प्रेमिकाको बलात्कार अनि हत्या’ । ‘रक्सीको झोंकमा श्रीमतीमाथि छुरा प्रहार’ । ‘दाइजो नल्याएकामा ज्युँदै जलाइइन्’ । मनै सिरिङ्ङ पार्छन् यस्ता समाचार शीर्षकले । किन हुन्छन् यस्ता घटना ?

मनोचिकित्सकीय चस्माबाट हेर्दा व्यक्तित्वजन्य समस्या, ‘साइकोसिस’, मद्यपान या लागूपदार्थजन्य मानसिक समस्या, ठूला तनाव आदिका कारण यस्ता घटना भइरहेको देखिन्छ । तर प्रश्न उठ्छ, किन महिला यस्ता उन्मादका निसाना बनिरहन्छन् ? महिला अधिकारवादीहरू पितृसत्तात्मक सामाजिक बनोट या लैंगिक भेदभाव आदिलाई यसको कारक मान्छन् । त्यसो भए किन सबै पुरुष त्यस्तो पीडक बन्दैनन् ?

‘महिला हिंसा’ लाई मनोवैज्ञानिक, सामाजिक, आपराधिक, सैद्धान्तिक अनि राजनीतिक कोणबाट व्याख्या गर्ने गरिन्छ । तर कुनै एउटा मान्यताबाट मात्र यसलाई बुझ्न–बुझाउन वा तार्किक निष्कर्षमा पुग्न सकिँदैन । त्यसैले अन्तर्सम्बन्धित अवयवलाई मिहिन रूपमा केलाएर समाधानका उपाय खोज्नुपर्छ ।

विभिन्न अध्ययनले देखाएअनुसार, पीडक (प्राय: पुरुष) बालककालदेखि नै हिंसाकै चपेटामा परेको पाइन्छ । पति या परिवारका अन्य सदस्यद्वारा सताइएका आमाका छोराहरूले वयस्क अवस्था पुगेपछि आफ्ना महिला मित्र (श्रीमती) लाई हिंसाको सिकार बनाउने गरेको देखिन्छ । त्यस्तै, किशोरावस्थामा आफू नै हिंसाको प्रकोपमा परेका पुरुषहरू पछि महिला हिंसामा उद्यत भएको पाइन्छ । जो महिला सानामा आमाबाबुबीचको हिंसाका साक्षी थिए या आफू सानैमा परिवारजन या हेरचाह गर्ने व्यक्ति (शिक्षक, छिमेकी आदि) बाट कुनै न कुनै प्रकारका हिंसाद्वारा सताइएका थिए, तिनीहरू पछि ठूलो भएर नजिकका मित्र (पति) बाट प्रताडना पाउने या त्यस्तो हिंसालाई अस्वीकार गर्न नसक्ने अवस्थामा रहने गरेको पाइन्छ । हिंसाले ओतप्रोत परिवारमा हुर्केका किशोरकिशोरी नै भविष्यमा पीडक या पीडितका रूपमा देखा पर्ने गर्छन् ।

पुरुष आधिपत्य रहेको अर्थात् आर्थिक स्रोतको अधिकार पुरुषमै रहेको र महिलाले पैसा कमाउने काम गर्न नपाएको अनि पाँच वर्षमुनिका बच्चा देखभाल गर्नुपर्ने परिवारमा श्रीमान्ले श्रीमतीमाथि हिंसा गर्ने वा गर्न खोज्ने प्रवृत्ति बढी देखिन्छ । परिवारभित्रको श्रमविभाजनमा रहने असहमति, श्रीमान्को अत्यधिक मद्यपान या अलि बढी शिक्षित भएकी श्रीमती आदि कारक तत्त्वले वैवाहिक स्थितिमा उतारचढाव पैदा गर्छ । त्यसले हिंसाको रूप लिन्छ ।

परामर्शका लागि मकहाँ आएका व्यक्तिमा मद्यपानले आपराधिक मनोवृत्तिका व्यक्तिहरूलाई हिंसातिर डोर्‍याउने गरेको पाएको छु । मद्यपानका कारण पतिहरू परिवारप्रति उत्तरदायी नबन्ने, पत्नी या परिवारका अन्य सदस्यसँग मनमुटाव भइरहने गर्छ । यसैसँग बेरोजगारी, गरिबी, सामाजिक बहिष्करण आदि नकारात्मकता गाँसिएका हुन्छन् । यी सबैले ल्याउने तनाव, उदासीनता, दिशाहीनता, झैझगडा सबै महिला हिंसातर्फ डोर्‍याउने कारक तत्त्व बन्न पुग्छन् ।

समाजमा पुरुषलाई पुंसत्व या प्रभुत्व प्रमाणित गर्नुपर्ने अनि महिला सधैं कमजोर साबित भइरहने प्रवृत्ति छ । अर्थात श्रीमान्को पिटाइ सधैं परिवारको आन्तरिक मामिलाकै रूपमा सीमित रहिरहन्छ र समाजले त्यसलाई सजिलै स्वीकार गर्छ । यही कारण घरेलु हिंसालाई कानुनको कठघरामा ल्याउन समस्या छ । त्यसैको विकृत रूपमा जघन्य अपराधका घटना भएका हुन सक्छन् । व्यक्ति, परिवार, छरछिमेक, कार्यस्थल, समाज अनि समाजले अपनाएको सांस्कृतिक आधार महिला–हिंसासँग अन्तर्सम्बन्धित देखिन्छन् । समाधानका लागि ती सबै अवयव परिचालित गर्नुपर्छ ।

व्यक्तित्व विकासमा आफू जन्मिएको या हुर्किएको परिवारकै भूमिका अत्यधिक रहने मनोवैज्ञानिक सिद्धान्तहरूले प्रमाणित गरेका छन् । परिवारमा उचित शिक्षा, चेतना विकासका लागि सामाजिक परिस्थिति पनि जिम्मेवार रहन्छन् । परिवारभित्रको तनाव व्यवस्थापन, बेरोजगारी निराकरण अनि सदस्यहरूमा रहन सक्ने मानसिक समस्याको उचित उपचार अत्यावश्यक छ । मद्यपान या लागूपदार्थजन्य समस्या समाधानका लागि मनोचिकित्सकको मात्र नभई मनोविमर्शकर्ता र सामाजिक परिचारकको पनि अहं भूमिका रहन्छ । यी सबै प्रयासले स्वस्थ परिवार कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछन् । त्यस्तो परिवारमा जन्मने या हुर्कने बालक–बालिका पछि गएर परपीडक या पीडालाई स्वीकार गर्ने गरी परनिर्भर बन्नेछैनन् ।

किशोरावस्थामा व्यक्तित्व विकासका लागि साथीसंगी, छरछिमेक अनि स्कुल–शिक्षाको भूमिका रहन्छ । मूल्यमान्यतामा आधारित नैतिकतामुखी शिक्षा पाएका किशोरकिशोरी स्वस्थ व्यक्तित्वले ओतप्रोत रहन्छन् । तिनीहरू लागूपदार्थजन्य समस्याबाट टाढै रहन्छन् अनि असामाजिक क्रियाकलापबाट बच्छन् । यस्ता किशोर–किशोरीबीच अंकुरित प्रेम हिंसाग्रस्त मनोग्रन्थिबाट सधैं टाढा रहन्छ । व्यभिचार, बलात्कार, झैझगडाको प्रश्नै रहँदैन । कार्यस्थलमा रहने तनाव व्यवस्थापनका लागि स्वस्थ एवं संयमित अनि उत्तरदायित्वबोध हुने किसिमको संरचना बनाउनुपर्छ । तनावजन्य मानसिक समस्या निराकरणका लागि मनोविमर्श अनि छलफल कार्यक्रम फलदायी हुन्छ । आवश्यक परे मनोचिकित्सकको सहायता लिन तयार रहनुपर्छ ।

बेरोजगारी समाधान, लैंगिक विविधताको सम्बोधन, गरिबी निवारण अनि अपराध निराकरणका लागि राष्ट्रको ठोस नीति बन्नुपर्छ । राजनीतिक नेतृत्वले यी सबको व्यवस्थापनका लागि दह्रो पाइला चाल्नुपर्छ । यसमा नागरिक समाजको नाताले चिकित्सक, मिडियाकर्मीको सहयोग अपरिहार्य छ । हाम्रो पूर्वीय संस्कृति नारीपीडक कदापि थिएन । ‘मातृदेवो भव’ भनी उद्घोष गर्ने, ‘माता मे भूमि:...’ भनेर जन्मभूमि, राष्ट्र एवं पृथ्वीलाई समेत आमा मान्ने उद्गारले ओतप्रोत संस्कृतिका धनी हामीले कसरी महिला हिंसालाई मान्यता दिन सकौंला र ? यी सबै तथ्यलाई हृदयंगम गर्दै उच्च सांस्कृतिक अनि सभ्य जीवनस्तर बनाउन जुट्ने कि !डा. रिसाल धुलिखेल अस्पतालमा कार्यरत मनोचिकित्सक हुन् ।

Yamaha

प्रकाशित : भाद्र ३, २०७५ ०८:०५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

लागूपदार्थ सेवन : युवाको दुस्मन

डा. अजय रिसाल

काठमाडौँ — लागूपदार्थ दुर्व्यसनरूपी रोगले सबैभन्दा बढी प्रभाव पार्ने युवालाई नै हो । नेपालमै एक दशक अगाडि गरिएको एउटा सर्भेक्षणले लागूपदार्थको सेवनको सुरुवात गर्ने औसत उमेर २३.८ वर्ष भनी देखाइएको छ ।

युवा नै यसको पहिलो निसाना बन्ने अन्य मुलुकमा गरिएका अध्ययनहरूले पनि देखाएका छन् । मुख्यतया माध्यमिक तहमा पढ्ने विद्यार्थी, निजी कलेजमा पढ्ने धनी परिवारका छोराछोरी अनि होस्टल, अनाथालय आदिमा अभिभावकको प्रत्यक्ष नियन्त्रणबाट बर्जित, धेरै टाढा रहेका किशोर यसबाट बढी प्रभावित रहेको भेटिएका छन् । ‘लागूपदार्थ दुर्व्यसन’लाई हेर्ने दृष्टिकोण हाम्रो चिकित्सा विज्ञान र समाजको भिन्नाभिन्नै पाइन्छ । समाजले यसलाई नैतिकता वा धार्मिक आँखाले मात्र हेर्छ । अनि दुर्व्यसनीलाई नैतिक रूपमै पतित, अधार्मिक, विद्रोही, व्यावहारिक रूपले कमजोर भनी व्याख्या गर्छ । तिनलाई समाज/परिवारबाटै बहिष्कृत/तिरष्कृत गरेर अझ लागूपदार्थकै अन्धकारमा धकेलिदिन्छन् । जहाँबाट ती माथि उठ्न सक्दैनन्, बरु ‘डिप्रेसन’ वा ‘साइकोसिस’ जस्ता मानसिक रोगको सिकार बन्न पुग्छन् ।
मनोचिकित्सा विज्ञानमा यो लागूपदार्थ दुव्र्यसन (सब्स्ट्यान्स युज डिस्अर्डर) लाई एउटा रोगको रूपमै परिभाषित गरिन्छ । लागूपदार्थको निरन्तर प्रयोग, यसले गर्दा सामाजिक अनि व्यावहारिक रूपमा ल्याउने समस्या अनि यसको कुलतमै फस्नु, यसको प्रयोगलाई त्याग्नु र पुन: प्रयोग गर्न थाल्नु आदि सब अवयव यस रोगकै अनेक आयाम हुन् । यसको समाधान र उपचारका लागि पनि चिकित्साजन्य प्रविधिमा आधारित रही वैज्ञानिक प्रविधि प्रयोग गरिन्छ ।
हरेक मानसिक रोगीलाई झैं यसलाई पनि जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कोणबाटै व्याख्या गर्न सकिन्छ । यसका कारणमा अनुवांशिकता प्रमुख हुनसक्ने बलियो आधार छ । त्यस्तै जैविक रसायन/हर्मोनको मस्तिष्कका अवयवमा पार्ने प्रभावका कारण दुर्व्यसनीमा यसको प्रयोग कमी ल्याउन नसक्ने बरु ‘यसको परिमाण अझैं बढाउँदै लाने’ अनि ‘चाहना अझै बढ्दै जाने’ आदि गुण विकसित हुनगएको प्रमाणित भएका छन् । बाल्य अवस्थामा रहने परिवारको प्रभाव, आमाबुबाको देखासिकी, अभिभावकको उचित हेरचाह/निर्देशन आदिको अभावले गर्दा बाल मस्तिष्कमा पर्ने मनोवैज्ञानिक प्रभावले लागूपदार्थको प्रयोगको बानी बसाएको हुनसक्छ । यस्तै परिवार, स्कुलमा हुने साथीसंगी/सरसंगत, सञ्चार माध्यम आदिले पनि प्रभाव पारेको हुन्छ । किशोर अवस्थामा हुने अरूभन्दा फरक बन्ने चाहना, साथीमाझ लोकप्रिय हुने उत्कण्ठा अनि आफ्नो समूहमा देखाउनुपर्ने ऐक्यबद्धता, साथीको प्रभाव अनि आफ्नो संस्कृति वा रीतिरिवाज आदिले पनि यसमा लगाएको देखिन्छ ।
मानवीय सभ्यताको सुरुवातदेखि नै विभिन्न प्रकारका लागूजन्य पदार्थ मानवीय अनि सामाजिक/सांस्कृतिक अंगका रूपमा रहेको पाइन्छ । चुरोट, रक्सी, पान, सुपारी आदिले भोजभतेर, खुसियाली बाँड्ने विभिन्न पार्टीमा उच्च स्थान पाएको देखिन्छ । यी सब कारणले नै बढ्दो उमेरमै युवालाई यी पदार्थप्रति आकर्षण बढेको छ । त्यसमाथि यसका दीर्घकालीन हानिप्रति आँखा चिम्लिएर र यसका क्षणिक/अल्पकालीन फाइदालाई बढाइ–चढाइ गरी गरिने विज्ञापन र प्रचारले युवा मस्तिष्कलाई प्रभावित गरेको छ ।
दुर्व्यसनका स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर (जस्तै– कलेजोमा असर (सिरोसिस), अल्सर/रक्त वान्ता, फोक्सोको क्यान्सर, मुटुमा असर, दिमागी असर आदि) हुन्छन् । मनोवैज्ञानिक प्रभावमा यसले मनोवैज्ञानिक ह्रास ल्याउँछ । यसकै प्रभावमा परेर उसको व्यक्तित्वमा नकारात्मक असर पर्छ । अध्ययनहरूले लागूपदार्थ दुव्र्यसनमा परेका व्यक्तिहरू औसतभन्दा कम बाँच्ने, बाँचे पनि बेरोजगार/असामाजिक रूपमा रहने, तिनको परिवारमा पनि यस्ता समस्याको पुनरावृत्ति हुनसक्ने र ती सब अनुत्पादक, देश अनि समाजका लागि अनुपयोगी जत्थाका रूपमा रहने देखाएका छन् ।
जैविक रसायन, औषधीहरू दुर्व्यसनलाई पूर्णरूपमा त्याग गर्ने चाहना लिएका व्यक्तिमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । पहिले त्यसलाई छोड्दा हुनगएको व्यावहारिक र मानसिक कठिनाइलाई निस्तेज गर्ने औषधी प्रयोग गरिन्छ र पछिबाट लागूपदार्थविहीन राखिराख्न अन्य उपचार गरिन्छ । अवस्था हेरी भर्ना गर्नुपर्ने, नपर्ने विचार गरिन्छ । उसमा रहेका असर, शारीरिक/मानसिक रोगहरूको पनि उपचारको आवश्यकता पर्न सक्छ । त्यस्तै थुप्रै मनोवैज्ञानिक उपचारविधि छन्, जुन औषधी सँगसँगै गर्नुपर्छ । ती मध्ये लागूपदार्थ त्याग गरिसकेका व्यक्तिमाझ हालका दुव्र्यसनीलाई ल्याएर गरिने समूहगत उपचार (जस्तै– एल्कोजल एनोनिमस) बढी नै प्रभावकारी रहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन् । यस उपचारमा रोगीहरूमा लुप्त अवस्थामा रहेको आध्यात्मिक चेतनालाई उजागर गरिन्छ । दुर्व्यसनीहरूलाई सामाजिक बहिष्कार गरी तिनको मनोबल गिराउनुभन्दा तिनलाई समाजमा नै स्थान दिई तिनको पुनर्जागरणमा सहायक हुनसके समाज र राष्ट्रले आफ्नो कर्तव्य पालन गरेको ठहर्छ ।
रिसाल धुलिखेल अस्पतालमाकार्यरत मानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् ।

प्रकाशित : पुस १३, २०७४ ०८:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT