सर्पदंशमा सजगता

सर्पदंशको एउटै मात्र प्रभावकारी उपचार विषप्रतिरोधी औषधि प्रयोग हो । भ्रमको पछि लाग्दा जोखिम बढ्छ ।
मिलन खरेल

काठमाडौँ — सर्पले मानिसलाई खोजी–खोजी डस्दैन । अन्जानवश कसैले टेक्न पुगे वा जिस्क्याए मात्र सर्पले खतरा महसुस गरी प्रतिरक्षाका लागि डस्ने हो । नेपालमा ८९ प्रजातिका सर्प फेला परेका छन् । तीमध्ये १७ प्रजातिका सर्पमात्र विषालु छन् । गोमन, राजगोमन, गनग्वारी (राजा सर्प), करेत, बाघे तथा हरेउ विषालु सर्प हुन् ।

गोमन सर्पले घाँटीको छाला तन्काएर फणा बनाउँछ । यिनीहरूलाई जिस्क्याए आफ्नो शरीरको एक तिहाइजति अगाडिको भागलाई जमिनबाट माथि उठाएर स्याँ–स्याँ अवाज निकाल्छन् । टाउको थ्याप्चो र त्रिकोणात्मक भएका हरिया रङ्गका हरेउ अर्थात् ‘ग्रिन पिट भाइपर’ समूहमा पर्ने सर्प विषालु हुन्छन् । यिनीहरू आफ्नो शरीरलाई खुम्च्याएर स्प्रिङजस्तो आकारको बनाई शत्रुमाथि डस्न जाइलाग्छन् । ढाडतिरको भागमा ठूलठूला अन्डाकार बुट्टा भएका बाघे सर्प (रसेल्स भाइपर) अति विषालु हुन्छन् । आँखा र नाकको प्वालको बीचमा ताप संवेदनशील अङ्ग भएका ‘पिट भाइपर’ सर्प पनि अति विषालु हुन्छन् ।

सर्पको विष परिवर्तित र्‍याल ग्रन्थिको उत्पादन हो । यसलाई सर्पले सिकार मार्ने र पचाउने कार्यमा प्रयोग गर्छ । हरेक सर्पदंशबाट मानिसको ज्यान जाँदैन ।

Yamaha

सर्प विषालु भए पनि सधैँ ज्यानै जान्छ भन्ने होइन । विषले मनिसमा पार्ने असर डस्ने सर्पको आकार, डसाइको पूर्णता, शरीरमा प्रवेश गरेको विषको मात्रा, डसेको व्यक्तिको उमेर, शारीरिक क्षमता तथा उसको मनोवैज्ञानिक अवस्थामा भर पर्छ ।

सर्पदंशका लक्षण
सर्पदंशको लक्षण सर्पको प्रजाति अथवा विषको रासायनिक संरचना अनुसार फरक हुन्छ । गोमन र करेत प्रजातिका विषालु सर्पको डसाइबाट व्यक्तिमा स्नायुघात हुन्छ । आँखाको ढकनी भारी महसुस हुन्छ । मुख खोल्न तथा जिब्रो बाहिर निकाल्न सकिँदैन । निल्न नसक्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, हातखुट्टाका मांसपेशी नचल्ने लक्षण देखिन्छ । डसेको ठाउँको घाउ पाक्ने सुन्निने र तन्तुहरू मर्न थाल्ने हुन्छ । बाघे, हरेउजस्ता सर्पको डसाइबाट भने गिँजा, पेट, आन्द्रा, आँखा तथा शरीरमा लागेका घाउ–चोट आदिबाट बाहिरी तथा आन्तरिक रक्तस्राव हुने गर्छ ।

सर्पदंश भए के गर्ने ?
सर्पदंशबाट व्यक्तिको मृत्यु हुने प्रमुख कारण समयमै सम्बन्धित उपचार केन्द्रसम्म पुग्न नसक्नु हो । सर्पले डसेको व्यक्तिलाई गरिने एउटैमात्र प्रभावकारी उपचार विष प्रतिरोधी औषधी (एन्टिभेनम सेरम) प्रयोग हो । यो सरकारी अस्पताल, सैनिक अस्पताल, कतिपय निजी अस्पताल तथा रेडक्रसद्वारा सञ्चालित सर्पदंश उपचार केन्द्रमा पाइन्छ ।

सर्पले डसेको व्यक्ति मानसिक तनावमा हुने भएकाले सकेसम्म ढाडस दिई शान्त राख्नुपर्छ । डसेको भाग स्थिर राख्नुपर्छ । अत्तालिए मुटुको धड्कन वृद्धि भई रक्तसञ्चार मार्फत विष चाँडो शरीरमा फैलिने गर्छ । सर्पले डसेको व्यक्तिले चुरा, औंठी आदिजस्ता वस्तु लगाएको भए फुकालेर राख्नुपर्छ । डसेको स्थानलाई साबुन–पानी वा एन्टिसेप्टिक (जस्तो डेटोल पानीले) राम्रोसँग धुनुपर्छ । डसेको स्थानसहित त्यसको तल्लो र माथिल्लो भाग ढाकिनेगरी चौडा किसिमको टाई, कपडा अथवा ब्यान्डेजले ठिक्कको कसिलो पारी फन्फनी बेरेर बाँध्नुपर्छ । यसो गर्नाले रक्तसञ्चार कम हुनगई विष चाँडो फैलन पाउँदैन ।

उपचारका भ्रम
सुइरो (निडल) बिनाको सुई (इन्जेक्सन) को मद्दतले सर्पले डसेको ठाउँको रगत ताने सर्पको विष पुरै निस्कन्छ भन्ने भ्रम छ । विषालु सर्पले डस्ने बित्तिकै (डसेको तीन मिनेटपछि) सुईको मद्दतले विष तान्ने कोसिस गरे पनि विषको थोरै मात्रा (एक हजार भागको एक भागजति) मात्र निकाल्न सकिन्छ । मुखले डसेको ठाउँको रगत चुस्नु आफ्नो ज्यान खतरामा पार्नु हो ।

सर्पलाई समात्न वा मार्न खोजेर अर्को डसाइको खतरा मोल्नु हँुदैन । डाक्टरले बिमारीको लक्षण तथा प्रयोगशालामा रगत, र्‍याल आदिको परीक्षणमार्फत सर्पको विषको प्रकार पहिचान गर्न सक्छन् । अविषालु सर्पले डसेको भए पनि विषको असर कम हुन्छ भन्ने ठानेर डोरी, प्लास्टिक, कपडा, रबर, विद्युतीय तार आदिले हातखुट्टा कसेर बाँध्नु हँुदैन । ती अंगमा रक्तप्रवाह बन्द भई अन्त्यमा हातखुट्टा नै बिग्रिएर काट्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

सपेरा वा अन्य व्यतिले तन्त्रमन्त्र गरी विष प्रतिरोधी भनी दिएको ताबिज, माला, बुट्टी भनिने जस्ता वस्तुमा भरपर्नु हुँदैन । विषालु सर्पले डसेको व्यक्तिलाई जाँड, रक्सी, अन्य तातोपानी या कुनै पनि प्रकारको झोलिलो वा ठोस खाद्यपदार्थ खान दिनु हुँदैन । अन्यथा शरीरमा हुने रासायनिक प्रतिक्रिया (मेटाबोलिजम) मा वृद्धि भई विष चाँडो फैलन सक्छ ।

विषालु सर्पले डसेको व्यक्तिलाई खोर्सानी खुवाउँदा पिरो महसुस हँुदैन भन्ने धारणा गलत हो । डसेको ठाउँमा जिउँदो कुखुराको मलद्वार लगाए विष चुस्छ भन्ने धारणा पनि गलत हो । डसेको ठाउँमा बरफ तथा कुनै पनि वस्तु प्रयोग नगरौं । यस्तो गर्नाले बढी हानि हुन्छ ।

डसेको ठाउँलाई ढाकेर (छोपेर) राख्नु हुँदैन । त्यस ठाउँमा धारिलो वस्तुले काट्ने, चिर्ने, आगो अथवा कुनै तातो वस्तुले डाम्ने, तातोपानी वा अमिलो दूधमा डुबाउने पनि गर्नु हँुदैन । यसले संक्रमण बढाउन सक्छ । कथित नागमणि, झारमौरो, घरायसी तथा जङ्गली झारपात तथा जडीबुटी प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

milankharel2000@gmail.com
खरेल केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पस धरानका अध्यापक हुन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७५ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पीडकलाई कारबाही मात्र न्याय होइन

बलात्कारका दोषीमाथि कानुनबमोजिमको कारबाही भए मात्रै पीडितलाई न्याय मिल्छ ? ती कलिला नानीहरू पहिलेको जीवनमा फर्कन सक्छन् ? उनीहरू आफ्नो घरमा बस्न किन पाइरहेका छैनन् ?
शाेभा बजगाई

काठमाडौँ — घटना १ : संखुवासभाकी अजिता मगर (नाम परिवर्तित) १३ वर्षकी भइन् । कक्षा तीनमा पढ्दै गर्दा उनी एउटै घरमा भाडामा बस्ने ४० वर्षे पुरुषबाट २०७४ मंसिरमा बतात्कृत भइन् । डर र धम्कीका कारण उनले घटनाबारे तत्काल कसैलाई भन्न सकिनन् । २१ हप्ताको गर्भ भएपछि मात्रै एकाएक घरपरिवार र छरछिमेकले घटनाबारे थाहा पाए ।

अनि परिवार तथा महिला अधिकारकर्मीको पहलमा स्वास्थ्यकर्मीसँगको परामर्शपछि जिल्ला अस्पताल मोरङमा २२ हप्ताको गर्भपतन गराइयो । हाल आरोपित पुर्पक्षका लागि थुनामा छन् । बालिका अध्ययनका लागि जिल्ला बाहिर छिन् ।

घटना २ : भोजपुरकी सविना घिमिरे (परिवर्तित नाम) १५ वर्षकी भइन् । २०७४ असोजमा उनी हाडनाता पर्ने १९ वर्षीय छिमेकीबाट पटक–पटक बलात्कृत भइन् । गर्भ बसेको कुरा डर र त्रासका कारण कसैलाई भन्न सकिनन् । घरका सदस्यले २८ साता पुगेपछि मात्र थाहा पाए । त्यतिबेला गर्भपतन गर्ने समय कटिसकेको थियो । पन्ध्र वर्षकै उमेरमा उनी बच्चा जन्माउन बाध्य भइन् । हाडनाता भित्रको घटना भएकाले परिवार र पीडित कानुनी प्रक्रियामा जान चाहेनन् । बरु परिवारै विस्थापित भएर अन्यत्र बस्न थाल्यो ।

घटना ३ : मोरङकी सीमा चौधरी (परिवर्तित नाम) १३ वर्षकी भइन् । २०७४ वैशाखमा उनको सामुहिक बलात्कार भयो । कक्षा ६ मा पढ्दै गर्दा एक पुरुष साथी र उसका साथीहरूले अपहरण गरी बन्धक बनाई उनलाई बलात्कार गरे । उनलाई प्रहरीले बेहोश अवस्थामा उद्धार गरेको थियो । चार आरोपी पुर्पक्षका लागि थुनामा छन् भने एक फरार छन् । बालिका भने परिवारबाट विस्थापित भई अध्ययन र जीवनयापनका लागि भौंतारिरहेकी छन् ।

यस्ता घटना सुन्दा स्वाभाविक रूपमा मानिसमा आक्रोश जन्मन्छ । पीडकलाई कारबाहीका लागि खबरदारी पनि सुरु हुन्छ । तर घटनापछिको एउटा डरलाग्दो पाटोबारे त्यति धेरैको ध्यान जाँदैन, बहस हुँदैन । के बलात्कारका दोषीमाथि कानुन बमोजिमको कारबाही मात्रैले पीडितलाई न्याय मिल्छ ? एक पटक सोचौं त । यी कलिला नानीहरू पहिलेको जीवनमा फर्कन सक्छन् ? उनीहरू आफ्नो घरमा बस्न किन पाइरहेका छैनन् ? पढ्न किन पाएका छैनन् ? यी अनुत्तरित प्रश्नहरूभित्रको डरलाग्दो अवस्थाबारे अब हाम्रो ध्यान जानुपर्छ । उत्तिकै मात्रामा जानुपर्छ, जति घटनाको उठानमा र पीडकलाई कानुनी कठघरामा ल्याउनका लागि जान्छ ।

पछिल्लो समय बलात्कारका घटनाका खबरहरू दिन नबिराई आइरहेका छन् । यसबारे विश्लेषण एकपक्षीय आइरहेको छ । घटना बढे । सचेतनाका कार्यक्रम जति सञ्चालन गरे पनि महिलामाथि हुने हिंसाका घटनामा कमी आएनन् । यस्तै–यस्तै । तर यतिले मात्र घटनाको वास्तविकता समक्ष पुग्ने पर्याप्त आधार खडा गर्न सक्दैन । संख्यात्मक रूपमा घटना बढेसँगै यस्ता खबर बाहिरिने क्रम पनि बढेको छ । घस्ता घटना लुकाउनुहुन्न भन्ने मानसिकता बढेको छ । बलात्कार जस्तो जघन्य प्रकृतिको घटनाको उजुरी गर्ने हदम्याद बढेपछि घटना बाहिरिने क्रम बढेको मान्न सकिन्छ । यी २ तथ्यलाई समानान्तर ढंगले विश्लेषण गर्नुपर्छ ।

एउटी महिला निर्वाध रूपमा बिना त्रास हिँड्न किन नसक्ने ? एउटी बालिकाले स्कुल आउने–जाने क्रममा भेटिएका हरेक पुरुषका अनुहारमा त्रासदीको छाया किन नियाल्नुपर्ने ? ८० वर्षकी आमाले छोराजस्ता मान्छेको भर गर्न पनि किन सोच्नुपर्ने ? आखिर किन यस्तो अवस्था सिर्जना भइरहेको छ, समाजमा ? घरमै र आफ्नै परिवारसँग पनि महिलालाई असुरक्षा किन बढिरहेको छ ?

मेरो शरीरमाथि कसैले आक्रमण गर्छ भन्ने चिन्ता मलाईभन्दा बढी किन मेरो बुबालाई छ ? किन मेरो दाजुभाइ र श्रीमानलाई छ ? जगजाहेछ छ– म मेरो बुँतामा हिँड्न सक्दिन भनेर मेरो समाजले संरक्षक नियुक्त गरिदिएको छ । जो पुरुषै हुनुपर्छ । त्यो चाहे मेरो भाइ या मभन्दा कमजोर व्यक्ति नै किन नहोस् । यही वास्तविकताले मेरो शरीर आफ्नै नियन्त्रणमा छैन । जताततै नियन्त्रणमुखी सोच हावी छ ।

बलात्कार महिलामाथि हुने हिंसाको उत्कर्ष अवस्था हो । सदियौंदेखि समाजमा जरो गाडेर बसेका सामाजिक मूल्य–मान्यता र अभ्यासहरूले प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपमा यस्ता अपराध जन्माउन सहयोग गरिरहेका छन् । महिला भनेको पुरुषको भोगको साधन हो भन्ने तथ्य प्रमाणित गरिरहेका छन् । जो एउटा सभ्य समाजका लागि लज्जास्पद विषय हो । जबसम्म यस्ता जकडिएर रहेका परम्परागत अभ्यास भत्कँदैनन्, तबसम्म महिलाको पुरुष सरहको अस्तित्व परिकल्पना गर्न सकिन्न । बलात्कार त एउटा परिणाम हो, हामीले त्यसका कारण खोजेमात्र दीर्घकालीन समाधान भेटिन्छन् ।

यस्ता खालका घटनालाई निरुत्साहित गर्न राज्यको तर्फबाट भएका प्रयासलाई सकारात्मक रूपमा लिनुपर्छ । बलात्कार सम्बन्धी उजुरी गर्ने हदम्याद ३५ दिनबाट बढाएर ६ महिना र नयाँ अपराध संहितासँगै त्यसलाई पनि बढाएर एक वर्ष पुर्‍याइएको छ । घरेलु हिंसा तथा कसुर सजाय ऐन, कार्यस्थलमा हुने दुव्र्यवहार नियन्त्रण ऐन, वैवाहिक बलात्कार सम्बन्धी ऐन लगायतका कानुनी प्रावधानले महिलामाथि हुने हिंसाको सम्बोधन गरिरहेका छन् । तर कानुनी व्यवस्था र यसको कार्यान्वयनले मात्र बलात्कारबाट पीडितमाथि न्याय गर्नसकेको छैन । पीडितमुखी न्याय प्रणालीको व्यवस्था गर्न सक्नुपर्छ ।

बलात्कारका घटनाको तथ्यगत विश्लेषण गर्दा बालिका तथा किशोरीहरू बढी पीडित बनेका छन् । उनीहरूको पुन:स्थापना ठूलो चुनौती हो । एउटी पीडितलाई शारीरिक रूपमा जति आघात पुगेको हुन्छ, त्योभन्दा बढी घाउ मानसिक रूपमा लागेको हुन्छ । जसलाई मनोसामाजिक परामर्शका माध्यमबाट पहिलाको अवस्थामा फर्काउन सकिन्छ । दीर्घकालीन आवास गृह व्यवस्था र पीडितका आवश्यकतालाई प्राथमिकतामा राखेर शिक्षा, सीप तथा रोजगारका अवसर सिर्जना गर्नु पनि राज्यको दायित्व हो ।

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७५ ०७:५२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT