प्लास्टिकको कलम

पारिस्थितिक प्रणाली चलोस् भन्नका लागि हामीले आआफ्नो तहबाट प्लास्टिक व्यवस्थापन गर्न जरुरी छ ।
कञ्चनमणि दिक्षित

काठमाडौँ — यो लेख प्लास्टिकको कलमले लेख्दैछु । बिहान केही घन्टा भए पनि प्लास्टिक प्रयोग गर्दिन भन्ने ठानेको थिएँ, तर उठ्ने बित्तिकै प्लास्टिककै बु्रसले दाँत माझ्न पुगेछु ।

लेखेको कुरा प्लास्टिककै कम्प्युटरमा टाइप गरी साथीहरूको प्रतिक्रिया माग्न इमेल र सोसल मिडिया प्रयोग गर्छु । हाम्रो जीवन प्लास्टिकसँग नङ र मासुजस्तै जोडिएको रहेछ, छुटाउनै गाह्रो । प्लास्टिक प्रदूषणबारे केही लेख्न खोज्दा मेरो नैतिकता प्रतिरोध गर्दैछ ।


म न प्लास्टिकको प्रयोग रोक्न सक्छु, नत चुप लागेर बस्न । एक पटक प्रयोग हुने प्लास्टिकको प्रयोग कम गर्दैमा वा केही मात्रामा पुन: प्रयोगमा ल्याउँदैमा प्लास्टिक प्रदूषणमा कमी ल्याउन सकिन्छ भन्ने पक्षमा म छैन । सामान किन्दा केही ठूला पसलले ग्राहकलाई प्लास्टिकको झोला दिन छाडेका छन् । तर तिनै पसलले एक पटकमात्र प्रयोग हुने प्लास्टिकका सामानको बिक्री रोक्न छाडेका छैनन् ।

Yamaha


सायद अहिले यो सम्भव पनि छैन । केही दिनअघि एउटा पानी सम्मेलनको योजना बनाउँदा प्लास्टिकको बोतलको सट्टा सिल्वरको पानी खाने भाँडो दिई वातावरणमैत्री बन्ने सोचियो । तर प्लास्टिकको कलमको विकल्प सोच्ने प्रयास गरिएन । यो सम्भव थिएन । हामी यो पदार्थबाट यति धेरै जेलिसकेका रहेछौं कि यसबाट कसरी निस्कने भन्ने चुरो पाउनसकेका छैनौं ।


द इकोनोमिक टाइम्स जून २०१८ का अनुसार दोस्रो विश्वयुद्धपछि अहिलेसम्म ८.३ अर्ब टन प्लास्टिक उत्पादन भएछ । जसमध्ये करिब ६.३ अर्ब टन प्लास्टिक फोहोरका रूपमा छ । ९ प्रतिशत प्लास्टिकमात्रै पुन: प्रयोग भएका रहेछन् । बाँकी वातावरणमा छरिएका छन् । प्लास्टिक धेरैजसो ल्यान्डफिल साइट, समुद्र र पानीका स्रोतमा थुप्रिएका छन् । प्लास्टिकको टुक्रा र त्यसको रसायनले परिस्थितिक प्रणालीमा असर गरिराखेको छ । पशुपन्छी र वनस्पतिमा प्रत्यक्ष असर पुगेको छ । समुद्रको पानी प्लास्टिकको रसायनले दूषित छ । नुनको माध्यमबाट यी रसायन हाम्रो खाद्यचक्रमा पुगेका छन् ।


सन् १९१८ को जून पहिलो साता मलेसियाको सिमाना नजिक थाई केनलमा मरेको ह्वेलको पेटमा करिब ९ केजी प्लास्टिक भएको समाचार सुनेका थियौं । भारतको पटनामा गत फेब्रुवरीमा डाक्टरहरूले एउटा गाईको पेटबाट अपरेसन गरेर ८० केजी प्लास्टिक निकालेका थिए । यस्ता समाचार थुप्रै भेटिन्छन् । नहोस् पनि किन, हाम्रो गोजीमा भएको नोटदेखि लिएर घर र कार्यालयका धेरैजसो समान प्लास्टिककै छन् ।


बिभिन्न अध्ययनले उत्पादन भएका आधाजति प्लास्टिकका सामान एक वर्षभित्रै कुनै न कुनै रूपमा फालिने र प्लास्टिकका टुक्रा कुहिनमात्रै घटीमा ४ सय वर्ष लाग्ने देखाएका छन् । प्लास्टिक व्यस्थापनका उपाय नभएका होइनन् । केही समय अगाडि प्लास्टिक पचाउन सक्ने झुसिलकिराको कुरा उठेको थियो, तर त्यसका चुनौती थिए ।


प्लास्टिक व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा कसको ? सर्वसाधारण, सरकार, नागरिक समाज वा व्यापारी ? पृथ्वीमा स्वच्छ पारिस्थितिक प्रणाली चलोस् भन्नका लागि हामीले आआफ्नो तहबाट प्लास्टिक व्यवस्थापन गर्न जरुरी छ । हामी त्यही प्रणालीको एक अंश हौं । साधारण मानिस प्रयोगकर्ता मात्र हुन् ।

उनीहरूलाई एक पटकमात्रै प्रयोग गर्न मिल्ने प्लास्टिकका सामान प्रयोग नगर्ने वा पुन: प्रयोगमा ल्याउन मद्दत गर्ने, प्लास्टिक नबाल्ने र प्लास्टिक प्रदूषणबारे अरूलाई सचेत गराउने गर्नुपर्छ । मानिसले फोहोरमा रहेका प्लास्टिक संकलन गर्ने गर्छन् । फाल्नुको सट्टा प्लास्टिक छुट्याएर ती मानिसलाई दिए पुन: प्रयोगमा मद्दत पुग्छ । नागरिक समाजले पनि प्लास्टिक प्रदूषणबारे सचेतना गराउने खालका कार्यक्रम गर्ने र अनुगमनमा सरकारलाई सघाउने गर्नुपर्छ । नियम कानुन बनाएर सरकारले प्लास्टिक व्यवस्थापन गर्न सक्छ । प्रदूषण गर्नसक्ने प्लास्टिक उत्पादनको रोक लगाउन सक्छ । तर सरकारको सीमा छ । सरकार स्थानीय व्यापारीलाई कारबाही गर्न सक्छ, तर बहुराष्ट्रिय उत्पादकहरू उसको नियन्त्रणमा छैन । त्यसका लागि सरकारले बहुराष्ट्रिय स्तरमा संवाद र सम्झौता गर्नुपर्छ ।


अन्त्यमा, विश्वका ठूला व्यापारीसँग नयाँ–नयाँ प्रविधि र पैसा छन्, जुन प्लास्टिकका विकल्प खोज्न उपयोगी हुनसक्छ । यसले प्लास्टिक व्यवस्थापनमा मद्दत गर्छ ।
लेखक आइसेट नेपालमा कार्यरत छन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७५ ०७:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सवारीले सास्ती

सम्मेलनका नाममा सडक र विद्यालय बन्द गर्दा सरकारलाई हीनताबोध हुन्छ कि विदा भएकामा मख्ख मेरो छोरालाई जस्तै खुसी लाग्छ ?
सम्झना वाग्ले भट्टराई

काठमाडौँ — बिमस्टेक शिखर सम्मेलनमा भाग लिन विशिष्ट पाहुना काठमाडौं आएका छन् । त्यसै त काठमाडौंका सडक व्यस्त छन् । त्यसमाथि विशिष्ट पाहुनाको सुरक्षा संवेदनशीलताले ट्राफिक व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बनेको छ । मानिस सास्ती खेप्न बाध्य छन् ।

सामाजिक सञ्जालमा सकारात्मक प्रतिक्रिया पनि देखेँ । ‘घरमा पाहुना आउँदा आफू भुइँमा सुतेर पाहुनालाई खाटमा सुताउने हाम्रो चलन हो । देशकै पाहुना आएका बेला केही क्षणको जाम सही दिऊँ न ।’ यसमा आपत्ति छैन । व्यवस्थापनको अर्को पाटो भने दिक्कलाग्दो छ । विद्यालय बन्द छन् । बालबालिकालाई हेरविचार गर्नुपर्ने अभिभावक कार्यालय जानुपर्छ । यसले अधिकांश एकल परिवारमा अभिभावकको दिनचर्या अप्ठ्यारो बनेको छ । जोर–बिजोर प्रणालीले सडकमा सवारी साधन आधा कम भएका छन् । गाडी चढिसाध्य छैन । पैदल हिँड्न बाटा यात्रुमैत्री छैनन् । कतिपय स्थानमा पैदल यात्रा रोक लगाइएको छ ।


घरबाट कार्यालयसम्म हिँड्दै गर्दा छोरा सँगै थियो । गाडीका जोर–बिजोर नम्बरबारे कुरा गर्दै हिँड्दै थियौँ । बिजोर चल्ने दिनमा जोर नम्बर चलाएको भनेर भित्री सडकको बाटोमा दुई स्कुटरबाट ट्राफिक प्रहरी चाबी खोस्दै रहेछन् । नियम बनाएपछि मान्नैपर्छ । हिँड्दै गर्दा छोरो करायो, ‘मामु † ऊ जोर गाडी । ट्राफिक अंकललाई भन्दिऊँ ?’ सरकारी नम्बर प्लेटका दुई गाडी लगालग कटे । छोराले ट्राफिक र मलाई पालैपालो हेरिरह्यो ।


अनौठो छ । सवारी साधनमा जोर र बिजोर प्रणाली लागू भएकामा गुनासो छैन । प्रश्न प्रहरीको गाडी, एम्बुलेन्स जस्ता संवेदनशील क्षेत्रमा होइन । तर सरकारी हाकिमका गाडीमा जोर–बिजोर लागू नहुने रे † कस्तो विभेदकारी नियम! मर्कामा पर्नुपर्ने आम मानिस र तल्लो तहका कर्मचारी मात्र । संकेत काफी छन् । सरकार विभेदकारी छ । नियम, व्यवहार विभेदकारी छन् । कसरी समन्यायको अपेक्षा गर्नु ?


बिमस्टेक सम्मेलन चल्दैछ । विकासका एजेन्डामा छलफल होलान् । विविध सहकार्यका विषयमा सहमति होला । त्यसबाट प्राप्त हुने उपलब्धि कसका लागि ? जनताले के पाउलान् ?
सुनिन्थ्यो, पञ्चायतकालमा राजाको देश दौडाहामा स्थानीय पञ्च राजालाई देखाउन तिलस्मी कुरा खोजी गर्थे रे । नक्कली काउली, साग आदिलाई कृषिको उत्कृष्ट नमुना भन्दै देखाउँथे रे । राजाबाट उद्घाटन गरिएका कति धाराबाट कहिल्यै पानी आएन रे । रातारात बनाइएका बाटा राजाको भ्रमण सकिने बित्तिकै पहिलेकै हालतमा पुग्थे रे । यस्ता विकासबाट जनताले के पाउँथे र † चाकरीबाज पञ्चहरूले भने राम्रै बक्सिस पाउँथे रे ।


समय बद्लियो । व्यवस्था परिवर्तन भयो । तर शासकका प्रवृत्ति फेरिएनन् । राजालाई देखाउन पञ्चहरूले गरेजस्ता क्रियाकलाप रोकिएनन् । नत्र चुस्त आर्थिक प्रशासन र मितव्ययिताको रट लगाउने सरकारले किन हो, हिले बाटोमा रंग पोखाएको ? राज्यले वर्षाको हिलोमा रंग पोख्छ र सडकका खाल्डा त्यसै छाडी अर्को सडक खण्डमा पिचमाथि पिच थप्छ भने जनताले स्वभावैले प्रश्न गर्छन्– हामीले तिरेको कर केका लागि ? देशले गर्ने विकास कसका लागि ? कि पञ्चायतकालका पञ्चझैं केही चाटुकारलाई लाभान्वित बनाउन मात्र हो ?


बिमस्टेक सम्मेलनको मिति तथा स्थान एक साता अघिमात्र टुंगो लागेको होइन । तर विशिष्ट पाहुना ‘सवारी’ हुने सडकमा एक–दुई दिन अघिमात्र कालोपत्रे थपियो । विद्यालय तथा कार्यालय जाने तथा फर्कने समय काठमाडौंको ट्राफिक व्यवस्थापन त्यसै पनि जटिल हुन्छ । त्यतिबेलै मुख्य सडकमा थप कालोपत्रे गरिँदै थियो । यस्तो काम राति वा सडकमा कम ट्राफिक हुने समयमा गर्न सकिन्थ्यो । एक उच्चपदस्थ कर्मचारी भन्दै थिए, ‘राति काम गर्दा कामदारले अतिरिक्त ज्याला लिन्छन्, अहिले अतिरिक्त ज्यालाको व्यवस्था छैन ।’ यस्तो व्यवस्था समयमै गर्न सकिन्न र ?


सरकारले ट्राफिक व्यवस्थापनमा समस्या हुने देखेर राजधानीमा विद्यालय तथा कार्यालय बन्द गराउने निर्णय गरेको छ । आफ्नो व्यवस्थापन असक्षमता/कमजोरी पहिचान गर्नु राम्रो हो । यस्ता कार्यक्रम हुँदा विद्यालय बन्द गराइएको यो पहिलोपटक होइन । व्यवस्थापन कठिन हुन्छ भने विकल्प खोज्नुपर्ने होइन र ? कि सधंै सरकारी असक्षमताको भागिदार विद्यालय र आममान्छे भैरहनुपर्ने ? सम्मेलनका नाममा सडक वा विद्यालय बन्द गर्दा सरकारलाई हीनताबोध हुन्छ कि विदा भएकामा मक्ख मेरो ८ वर्षे छोरालाई जस्तै खुसी लाग्छ ?
wagle.samjhana@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७५ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT