प्रमुख अतिथि को ?

राजनीतिक नेतालाई अनुष्ठानहरूमा प्रमुख अतिथिको सम्मान दिने कार्यमा केही समयदेखि कमी आउन थालेको छ । किन ?
भैरव रिसाल

काठमाडौँ — राजनीति सर्वोच्च र सर्वोच्च हुनैपर्छ । राजनीति कथं सर्वोच्च स्थानमा आसिन हुनसकेन भने किन यसो भो भनी गम्भीर हुनैपर्छ । नीतिले पनि भन्छ– नीतिहरूको पनि राजा राजनीति हो । ‘राजा’ सर्वेसर्वा एवं सर्वोच्च स्थानमा रहने हुँदा ‘राजा’को प्रतीकात्मक रूपमा या विम्बका रूपमा प्रस्तुत भएको हो भन्ने लाग्छ ।

यदि यो नीति गणतन्त्र कालखण्डमा आविष्कार भएको भए कि वा उत्पादन भएको भए दृष्टान्तमा राजा शब्द प्रयुक्त हुँदैनथ्यो । सर्वोच्चको प्रतीकात्मक अर्कै शब्द प्रयुक्त हुन्थ्यो । यो साधारण हो ।

केही समय यतादेखि नेपालमा आयोजना गरिने सार्वजनिक सभा, समारोह, अनुष्ठान आदिमा सरकारमा भएका विशिष्टतम व्यक्तित्व वा पार्टीका प्रमुख, उपप्रमुख, नेताहरू, नेतृत्वमा भएका नेताहरूलाई निम्तो नै नगर्ने, बोलाउँदै नबोलाउने, बेवास्ता गर्ने, उपेक्षा गर्ने प्रवृत्ति विकास हुँदै आएको छ । त्यस्ता ठाउँमा समाजमा यसो चलनचल्तीमा आएका सामाजिक, सांस्कृतिक, साहित्यिक, बौद्धिक र अरु नपाए पत्रकारिता क्षेत्रकै होस्, बरु तिनलाई प्रमुख अतिथिको आसनमा आसिन गराउने प्रवृत्ति बढ्न लागेको देखा पर्दैछ ।

Yamaha

दृष्टान्तका लागि शताब्दी पुरुष सत्यमोहन दाइलाई लिन सकिन्छ । ९९ सय वर्षमा हिँडिरहेको ज्येष्ठतम नागरिकलाई दिनको सालाखाला दुइटा कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि वा सभापति बन्नुपर्छ होला । त्यो उमेर ठन्डा वा तातो हावापानीमा उहाँले कसरी भ्याउनुहुन्छ, छक्क लाग्छ । शौच लाग्दो हो, लघुसङ्का, दीर्घसङ्का लाग्दो हो, ओखती खानुपर्दो हो, प्यास लाग्दो हो, भोकै पनि लाग्दो हो । आयोजकहरूको ध्यान त्यता गएको प्राय: देखिँदैन ।

उत्कृष्ट अनुष्ठान
मेरो तर्कको एउटा उपमा प्रस्तुत गरौं । गएको शनिबार (भदौ ९ गते) बिहानै नेपाल नदी संरक्षण संस्था (एनआर सीटी) ले ‘वागमती जलमहोत्सव २०१८’ नाममा एउटा पानी उत्सवको आयोजना गरेछ । यो उत्सवको यो अठारौं चरण रहेछ । बिहानैको कार्यक्रम जलयात्रा नभन्दै रातिदेखि नै दर्के पानी वैरिएर साँच्चैको ‘जलयात्रा’ भो ।

उक्त महोत्सवको अर्को उत्कृष्ट आकर्षण नेपालका १८ नदीबाट पानी ल्याइएको रहेछ, सीसी–बोतलहरूमा । ती १८ नदीमा महाकाली, हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली, तिला कर्णाली, पश्चिम सेती, भेरी, राप्ती, कालीगण्डकी, बुढीगण्डकी, मस्र्याङ्दी, त्रिशूली, भोटेकोशी, तामाकोशी, दूधकोशी, सुनकोशी, तमोर, अरुण र मेची हुन् ।

बडो गर्व लाग्छ, यी १८ वटै नदी पार गर्ने मौका पाएको छु । त्यसरी ल्याइएको पानी पञ्चकन्या लगायत १८ जनाले एउटा तामाको मझौला आकारको खड्कौलामा हाली त्यो परम पावन पानी पुनित वागमतीमा मिसाएर एउटा उत्तम कार्य सम्पन्न भयो । वास्तवमा यो एउटा विम्ब थियो । थियो, वागमतीको पानी पनि ती नदीको जस्तै स्वच्छ, निर्मल र पिउनयोग्य हुनुपर्छ भन्ने मौन सन्देश ।

त्यत्रो दर्के पानीमा त्यत्रो जनसहभागिता मेघ आलेको चोखो प्रयत्न, स्वार्थरहित संघर्ष र फ्रेन्डस क्लब कुपन्डोलको अनुकरणीय क्रियाशीलताको नतिजा हो । कति चोखो अनुष्ठान ! त्यो दिनभरको जलमहोत्सव तयारी, बाद्यवादन लगायतको जोरजाम, खेर गएका वस्तुहरूबाट पुन: उत्पादित जीवनोपयोगी वस्तुहरूको सूक्ष्म प्रदर्शनी, पाल, सामियाना, मञ्च, १८ डुङ्गा आदिको जोरजाम हेर्दामात्र सजिलो बन्दोबस्त कति कठिन हुन्छ भन्ने कुरा सेतो कपाल भएको तालु खुइलिएकाहरू राम्ररी जान्दछन् ।

वाग्मतीका ३ सन्तानको सम्मान
त्यो जलयात्रा समारोहमा आयोजकहरूले मलाई किन हो, प्रमुख अतिथिको ठाउँमा बसाले भने वन तथा वातावरण मन्त्री शक्तिबहादुर बस्नेतलाई विशिष्ट अतिथिमा वरण गरे । सांसदहरू पम्फा भुसाल, तेजुलाल चौधरी, अखिल नेपाल फुटबल संघका अध्यक्ष कर्मा शेर्पा लगायत विभिन्न क्षेत्रका शीर्ष व्यक्तित्वहरू रुझिभिजी, हिलाम्यै भई उपस्थित हुनुहुन्थ्यो ।

उहाँहरूमध्ये कतिजनाले आ–आफ्नो प्रतिबद्धता पनि सार्वजनिक गर्नुभो, वागमती र अन्य नदी सफा गर्नेबारे । वन तथा वातावरण मन्त्री बस्नेतले त झनै ओजस्वी मन्तव्य राख्नु भो र साविकभन्दा बढी सरकारी भाषण गर्नु भो, विभिन्न आश्वासन दिन शेष राख्नु भएन । मैले पनि यथामति आफ्नो दृष्टिकोण राखेँ ।

त्यस अघि यो संसार छोडिसकेका वागमतीका ३ सन्तान हुतराम वैद्य, पं. मदनमोहन मिश्र र भगवानदास मानन्धरको तस्बिरमा मालाबाट सम्मान गरिएको थियो । उहाँहरू तीनैजनाले आ–आफ्नो गच्छे अनुसार वाग्मतीलाई स्वच्छ, सफा, निर्मल र निरापद पार्न आफूलाई समर्पित गर्नुभएको थियो । अँ त † त्यत्रो महत्त्वपूर्ण आयोजनाको प्रमुख अतिथिको गरिमामय दर्जा दिएकोमा म फुलेल भएँ ।

सबैको मेरो वामपुड्के आकृतिमा आँखा र म के भन्छु भन्नेमा कान केन्द्रित थिए । तर फर्कंदा मैले विचार गरेँ । त्यो समारोहमा म अतिथिमात्र भएको भए राम्रो हुने थियो । प्रमुख अतिथि मन्त्री बस्नेत र विशिष्ट अतिथि अरु कुनै राजनीतिक व्यक्तित्व भएको भए अत्युत्तम हुने थियो भन्ने लाग्यो । किनकि नेतृत्व त राजनीतिले गर्ने हो ।

किन पत्याएनन्, पुनरावलोकन गर्ने कि ?
राजनीतिक नेता र नेतृत्वलाई अनुष्ठानहरूमा प्रमुख अतिथिको सम्मान दिने कार्यमा केही समयदेखि कमी आउन थालेको छ । किन यस्तो अवस्था आएको हो ? राजनीतिक नेतावर्ग, मन्त्रीगण तथा पार्टी नेतृत्वका जिम्मेवार तहका महानुभावहरूले सोच्ने बेला आयो भन्ने लाग्यो मलाई ।

सोचाइ पनि झारा टार्नेमात्र होइन, गम्भीर सोचाइ हुनुपर्‍यो । किन मन्त्री बस्नेतलाई प्रमुख अतिथि नबनाएर सामान्य मान्छे वा साधारण पत्रकार भैरव रिसाललाई प्रमुख अतिथि बनाए नदी संरक्षण संस्थाका मेघ आले र फ्रेन्डस क्लब कुपन्डोलले ? त्यसको कठोर चिरफार गर्नुपर्‍यो राजनीतिक नेतृत्वले र राजनीतिले नै । एउटा छेस्को भनिहालौं । मलाई लागेको तपाईं प्रधानमन्त्रीदेखि प्राय: सबै मन्त्री, पार्टी प्रमुखदेखि पार्टीका नेतृवृन्द समयमा आउनुहुन्न ।

समयमा आउन अनुकूल भएन यदाकदा भने मोबाइल थिचेर कम्तीमा खबर गर्ने र म आउँदैछु । कार्यक्रम सुरु गर्नोस् भन्ने किन नगर्ने ? किनकि समयमा सुरु नहुँदा धेरै जनाको महत्त्वपूर्ण समय खेर जान्छ । त्यति किन भन्न सक्नुहुन्न नेताहरू र प्रधानमन्त्रीदेखि अरु मन्त्रीहरू ? यति गरिदिनोस् त तपार्इंलाई प्रमुख अतिथि बनाउँछन् ।

तपाई नेताहरूप्रति मेरो सम्मान छ, किनकि कठिन समयमा तपाई नेताहरूले महत्त्वपूर्ण योगदान गर्नुभएको छ । जेल पर्नुभएको छ, निर्वासित हुनुभएको छ । मोजमजा गर्ने उमेर झ्यालखानामा बिताउनुभएको छ । तपाई नेताहरू नै हो, अब पनि यो देश बनाउने, विकास गर्ने । म जस्ता व्यक्तिले आमूल परिवर्तन गर्न त्यस्तो ठूलो योगदान गर्न सक्छु र ? तर संस्थाहरू किन तपाईहरूलाई आफ्ना कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि बनाउन पनि मन गर्दैनन् ? मेघ आलेहरूसँग रिसाएर हुँदैन । आफूमा के कमी छ, पुनरावलोकन गर्नोस् ।

भुइँ नछोड्नोस्
भदौको सुरुतिर बबरमहलस्थित कलाकेन्द्रमा कृष्ण केसीको क्रियाशीलतामा चित्रकलाको प्रदर्शनी आयोजित थियो । ९९ सय वर्षका संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशी सभापतित्वका लागि आमन्त्रित हुनुहुँदो रहेछ । उहाँको स्वभावै छ, समयमा आउने । पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड प्रमुख अतिथि । तर सत्यमोहन दाइले प्रचण्डलाई डेढ घन्टा कुर्नुपर्‍यो ।

ढिला आएकोमा क्षमासम्म पनि माग्नुभएन उहाँले । मलाई पनि बोल्न दिएका थिए, कृष्ण केसीले । मैले कडासँग कुरा राखेँ । गएको साउन २९ मा नेपालका मन्त्री र सांसदहरू भन्ने एउटा सामग्री सार्वजनिक गरेका थियौं, मसमेत सिकाइ समूहले । त्यस काममा मैले धेरै नेतालाई आमन्त्रण गरेँ, सहभागी हुन । तर डा. बाबुराम भट्टराईको दुइटा टेलिफोनमा गरी २ सय पल्ट सम्पर्क गर्न खोजेँ । अहँ † मरे उठ्दैन टेलिफोन ।

माधव नेपालको टेलिफोन उठ्यो, उहाँको कोबाट हो कुन्नि को–को बोल्ने, प्रमुख अतिथि को ? जस्ता कुरा आए । पुस्तक कल्ले सार्वजनिक गर्ने ? जस्ता बयान लिए उनले । तर त्यसपछि त न नेपाल आए, नत आउन नसक्ने खबरसम्म पनि आयो । झलनाथ खनाल र रामचन्द्र पौडेलले आउँछु भने, तर आएनन्, ढाँटे ठाडै । आउन नसक्नेसम्म भन्ने सभ्यता पनि देखाएनन्, उपेक्षा गरे । म जनता, मेरा कुरा तपाईले सुन्नैपर्छ, किनकि तपाईं मेरो प्रतिनिधि हो ।

तपाईलाई सहयोग गर्न जनताको पैसा खाने शाखा अधिकृत तहको जनशक्ति छ । मेरो कुरा उनले सुन्नुपर्छ, तपाईलाई भन्नुपर्छ, उनले । तपार्इंले के भन्नुभो, मलाई उनले भन्नुपर्छ । तपाईंले मसँग सोझै कुरा गर्नु पर्दैन । तर तपाईंहरू त्यति पनि गर्नुहुन्न । नेताहरू, तपार्इं भुइँ छोड्दै हुनुहुन्छ । भुइँ छोड्ने पछारिन्छ । समयमै सच्याउनोस्, सच्चिनोस्, नेताज्यू ।

समयको महत्त्व बुझ्नोस्
त्रिचन्द्र कलेजले हालै १०१ औं जन्मोत्सव मनायो, एउटा सार्वजनिक समारोह गरी । शिक्षा तथा विज्ञान र प्रविधिमन्त्री गिरिराजमणि पोख्रेल २ घन्टा पछिमात्र आए । उद्घोषक महाशयले ३४ मिनेट ३५ सेकेन्ड मञ्चमा आसन ग्रहण गर्न बोलाएर बरबाद गरे । त्रिचन्द्र कलेजजस्तो शैक्षिक संस्थाले आसन ग्रहण गर्ने जस्ता फाल्तु कुरामा त्यत्रो महत्त्वपूर्ण समयको दुरुपयोग गर्‍यो ।

के बुढै भएको हो, उक्त कलेज ? यस्तो कलेजले कसरी उत्पादन गर्छ सुयोग्य, प्रतिभाशाली, शिक्षित जनशक्ति ? नेताहरू ? नेता हुने तपार्इंहरू नै हो, म हैन । तर जनताले पत्याउने नेता हुन कम्तीमा पनि जनताका कुरा सुन्नैपर्छ । हो, मलाई थाहा छ, तपाई भ्याउनुहुन्न, त्यसैले मैले भनेको मेरा कुरा तपाईंको सहयोगीले सुन्नैपर्छ । मैले बुझेको जनतन्त्र, गणतन्त्र यही हो । तर यहाँ परिस्थिति उल्टो रूपमा उपस्थित भइरहेको छ ।

तपाई राजनीतिक नेता–नेतृत्वले हो, मुलुकको नेतृत्व गर्ने । तर किन आज सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक, वातावरणीय, साहित्यिक, खेलकुद आदि संस्थाहरू तपाई राजनीतिक नेता र नेतृत्वसँग टाढिँदैछन्, तर्किंदैछन् । तपाई नेतालाई प्रमुख अतिथि मान्न किन तयार भइरहेका छैनन् ? यो विषयलाई हलुका होइन, गम्भीर रूपमा सोच्नोस् नेता महाशयहरू र आ–आफ्ना चरित्रगत र कुसंस्कारगत बानीबेहोरा र आचरणमा कठोर रूपमा परिवर्तन गर्न मेरो विनम्र आग्रह हो ।

तपाईका दलका तलदेखि माथिसम्मका तहमा यो विषयलाई एउटा छुट्टै एजेन्डाका रूपमा छलफल गरी आफूलाई नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्ने उचाइमा उचाल्नोस्, नेतृत्व तपाईले नै गर्नुपर्छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०८:१०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मैले भोगेको त्यो समय

हामीले भोगेको र बेहोरेको त्यो समय र हाम्रा छोराछोरी, नातिनातिनी हुर्कंदाको यो समयमा व्यवहारमै आएका परिवर्तन देखेर अहिले अचम्म लाग्छ । कत्रो परिवर्तन ८/९ दशकमा ?
भैरव रिसाल

काठमाडौँ — रोग झाडाबान्ता उपचार आर्यघाट !मेरी आमालाई झाडाबान्ता लागेछ । उहाँलाई अस्पताल होइन, पशुपति आर्यघाट लगिएछ । त्यसरी अस्पताल नलगी आर्यघाट लैजाने निर्णय मेरा बाको सहमतिमा भएछ । बाको सहमति लिने कठोर त्यो निर्णयमा गाउँका बाभन्दा जेठाबाठा जान्ने–सुन्ने बाले पनि मान्ने बुजु्रकहरूको परामर्श प्रमुख कारण हो ।

मेरी आमालाई झाडाबान्ता लागेछ । उहाँलाई अस्पताल होइन, पशुपति आर्यघाट लगिएछ । त्यसरी अस्पताल नलगी आर्यघाट लैजाने निर्णय मेरा बाको सहमतिमा भएछ । बाको सहमति लिने कठोर त्यो निर्णयमा गाउँका बाभन्दा जेठाबाठा जान्ने–सुन्ने बाले पनि मान्ने बुजु्रकहरूको परामर्श प्रमुख कारण हो । यो कुरो हो आजभन्दा ८७ वर्ष अघिको या १९८७ असारको । मेरी आमा त्यहीं आर्यघाटमा बित्नु भएछ । म टुहुरो भएँ, ३ वर्षको उमेरमै ।

बा विधुर हुनुभो, ४४ वर्षको उमेरमा । मेरो एउटा भाइ थियो रे एक वर्षको । ऊ पनि बितेछ, म थाहा पाउन्न । त्यो युगमा झाडापखालाका बिरामीलाई पानीको थोपो पनि खान नदिने चलन रहेछ । पानी खान दियो भने त्यो पानीले झन् बढी दिसा र बमन हुन्छ भन्ने मान्यता रहेछ । कहाँको झाडाबान्ता–दिसा बमन, कहाँ पानीको थोपो पनि खान नदिने । बिरामीले आफ्नै बलमा पानी खाला भनी पानीका भाँडा लुकाइदिने गर्थे रे । त्यतिबेलाको काठमाडौं खाल्डोको गुन्डु तिथलीको स्वास्थ्य स्थितिको शब्द चित्र हो, यो ।

त्यतिबेला मेरी आमालाई आर्यघाट नलगी अस्पताल लगेको भए उहाँ बाँच्नुहुन्थ्यो, पक्कै । । म टुहुरो हुने थिइन, मेरो वा विधुर हुनु पर्दैनथ्यो । सायद मेरो भाइ पनि अकालमै मर्दैनथ्यो । मेरी आमा पनि २५ वर्षकै कलिलो उमेरमा मर्नु हुन्नथ्यो । अहिले म भन्ने गर्छु, झाडाबान्ता वा हैजा लाग्दा अस्पताल होइन, पशुपति आर्यघाट लगेर बिरामीलाई कालको मुखमा हाल्ने जमानामा जन्मिएको हुँ म । बिरामीलाई उपचार गरेर बचाउने कुरातर्फ होइन, मरेपछि स्वर्ग पठाउन आर्यघाट लगिँदो रहेछ, म हुर्कने बढ्ने समयताका । मेरी आमासँग बिहे गर्नु अघि पनि बाको बिहे भएको रहेछ । उहाँ पनि माइती फर्पिङ पर रामचे भन्ने ठाउँ माइतीमै झाडाबान्ताले बित्नुभएको रे । त्यो बेला न विश्व स्वास्थ्य संगठन थियो, नत थियो, जीवनजल वा नुन–चिनी–पानी खुवाउने चेतना नै ।

अघिल्लो युगको शौचालयको कथा
स्वस्थ शौचालय त के शौचालनको अवधारणासमेत थिएन । पानीको खाँचो टार्न ठाउँ–ठाउँमा ढुङ्गेधारा हुन्थे भने गुजमुज्ज बस्ती भएका ठाउँ जहाँ ढुङ्गेधारा हुँदैनथे, त्यस्ता ठाउँमा गहिरा इनार खनिएका हुन्थे । महाराजगन्ज, भाटभटेनी, डिल्लीबजार, सिंहदरबार आदि ठाउँमा त कुलो नै पानीको मुख्य स्रोत हुन्थ्यो । त्यो कुलोको पानीले घट्ट चल्थ्यो, जहाँ गहुँ, मकै, कोदो कुटिन्थ्यो, तोरी पेलिन्थ्यो । मास जस्ता दाल जातिका वस्तु घर–घरमा जाँतोमा पिँधिन्थ्यो । सहरका मुख्य–मुख्य ठाउँमा सार्वजनिक पाइखाना हुन्थे ।

जहाँको दिसा एकथरीले चार पाथी जाने टिनमा नोलले बेकेर काठमाडौंकै तरकारी–काउली, रायोको साग, प्युठाने मुला, गान्टेमुला आदिमा हाल्थे । सो मलमूत्र हालेको तरकारी स्तरीय र स्वादिला हुन्थे । काठमाडौंका केही हुनेखानेहरूको भने आफ्नै बगंैचा वा करेसाबारीको खास–खास ठाउँमा चर्पी हुन्थ्यो, जहाँ टिन राखिएको हुन्थ्यो । मान्छेहरू त्यही टिनमा दिसा गर्थे । टिन भरिन लागेपछि त्यो लगेर माथि भनेझैं किसानको तरकारी बालीमा मलको रूपमा प्रयोग गराउँथे ।

मलमूत्र लैजानेले घरबेटीबाट प्रत्येकपल्ट १ रुपैयाँ र तरकारी किसानले प्रतिटिन १ रुपैयाँ ५० पैसा तिर्थे । त्यस्तो मलले तरकारी यस्तो सप्रन्थ्यो कि एउटा रायोको डुकुले ८/१० जनालाई तरकारी पुग्थ्यो । त्यसो त त्यो जमानामा तरकारी कम खाने गरिन्थ्यो । प्युठाने मुला पनि पिडौँलाजत्रा यामानका हुन्थे । काउली पनि डेड, दुई, अढाई धार्नीसम्मका पनि हुन्थे । तर होशियारीसँग केलाइएन भने मानव विष्टा पेटमा पर्ने सम्भावना रहन्थ्यो । खोला किनारतिर घर हुने वा डेरा गरी बस्नेहरू टुकुचा, धोबीखोला, विष्णुमती किनारतिर मलमूत्र विसर्जन गर्थे, खुला शौचालय । कतै–कतै त सुँगुर पालिएका हुन्थे ।
मान्छेले दिसा गर्दागर्दै सुँगुर दिसा खान हुँ गरेर आउने । यो हो, शौचालयको विगत ।

कलधाराको इतिहास
जङ्गबहादुरले ३० वर्ष राज्य गर्दा पनि काठमाडौंमा खानेपानीका धारा–कलधारा राख्न सकेनन् वा मन गरेनन् वा त्यो अवधारणा नै आएन । त्यसपछि बमबहादुर र रणोद्दिपसिंहको पालामा पनि कलधाराको धारणा आएन । वीरशमशेर श्री ३ महाराज भएपछि उनको ध्यान कलधारा स्थापनातर्फ गयो र वीरधारा नाममा धारा राखियो । जबकि त्यस्ता धारामा २४ सै घन्टा पानी आउँथ्यो । टोल–टोलका ठाउँ–ठाउँमा सार्वजनिक धारामात्र जडान गरिएका थिए । निजी धारा राजपरिवार बाहेक नगण्य पहुँचवाला व्यक्तिले मात्र पाएका थिए । वीरशमशेरको १५ वर्षे राज्यकालमा वीर अस्पताल पनि बन्यो । तर वीरशमशेरको पालामा पनि स्वस्थ शौचालयको अवधारणा आएन ।

सुखा शौचालय आजको चुनौती
सुलभ शौचालय पद्धति छ, अर्को । जम्मा १ लिटर पानीले फ्लस हुन्छ । प्यानमा वाटर सिल (पानीको ताल्चा) हुन्छ, जसको कारण दुर्गन्ध आउँदैन । यो सुलभ शौचालय अभियान इष्ट कन्सल्ट संस्थाको नाफारहित कार्यक्रम हो । यो काममा मैले आफ्नै गाउँ दधिकोटका अतिरिक्त मध्यपुर थिमी, लुभु, कीर्तिपुरमा चलाएँ । जसको नेतृत्व उक्त कन्सल्टका पीसी जोशीले गर्थे । यसका बाछिटा इलामको जस्वीरे, धादिङको नीलकण्ठ गाउँसम्म पनि पुर्‍याइयो ।

यो शौचालय सस्तो भइकन पनि गन्ध नआउने र किटाणुरहित हुने विशेषता हुन् । पौल पानी नभएको आजको तातो बढ्ने युगमा किटाणु र गन्धरहित सुरक्षा शौचालय पद्धतिको आविष्कार गर्नु युगको माग हो । विज्ञ, विशेषज्ञहरूका लागि यो एउटा हाँक पनि हो । म भन्ने गर्छु– ‘लभ’ गर्नु अघि त्यो केटोको घरमा सुरक्षित शौचालय छ/छैन, त्यो बुझ्ने, यदि छैन भने ‘लभ’ नै फिर्ता गर्ने परामर्श दिने गर्छु ।

म केटाकेटी हुँदाको आचरण
म केटाकेटी छँदा पानीको कम प्रयोग हुन्थ्यो । पानी पौल थिएन, मेरो गाउँमा । पानी प्रशस्त नभएपछि पानीको मूल जोगाउनेतिर सम्पूर्ण ध्यान जानुपर्ने । तर ध्यान जाँदैनथ्यो । राणा शासनमा पनि पानीको स्रोत–मूल–संरक्षण गर्ने व्यवस्था बलियो थियो । पानीको मूल वरपरका रुख निजी भए पनि काट्न निषेध गरिएको थियो । पानी शुद्ध पार्ने प्रक्रिया, विधि र साधन प्रयोग गरिन्नथ्यो । खाने पानी र अरु पानी पनि छोपेर राख्न भनिन्नथ्यो । पानी तताउने कुरामा झारा तिर्नेजस्तो गरिन्थ्यो, व्यवहारमा ।

म सानो छँदा शौचालयको अवधारणा आएकै थिएन । मलमूत्र त्याग्ने ठाउँ भनेकै सार्वजनिक बाटो हुन्थ्यो, मुख्यत: बर्खामा । तराईतिर त साँझ पर्नलागेपछि टोल–टोलका महिला जम्मा भएर गाउँ नजिकैको बाटोमा लाइन लागेर निवृत्त हुने गर्थे । दृश्य यस्तोसम्म हुन्थ्यो, कुनै पुरुष त्यो बाटो आइरहेको भए अर्कै दिशातिर आँखा लगाएर ती महिला कहिले उठ्ने हुन् भनी प्रतीक्षा गर्नुपर्ने । बिफर र हैजाको महामारी आउँथ्यो । मान्छे स्वाहा हुन्थे । यद्यपि बिफर नआओस् भनी खोपाउने, शीतलाको पूजा गर्ने परम्परा पनि थियो । तर पनि केही वर्षमा महामारीका रूपमा आउँथे यी ।

अर्को त्यस्तै दादुरा रोग हुन्थ्यो भने तेस्रो छाला सम्बन्धी रोग ठेउला हुन्थ्यो । हामीलाई हाम्रा अभिभावकहरू यी तीनथरी रोगलाई सरुवा रोग भन्थे । बिरामीको नजिक नजान भन्थे । पिसाब गरेपछि हात धुन पनि नपर्ने तर दिसा गरेपछि भने हात पनि धुनुपथ्र्यो । साबुन दुर्लभ वस्तुमा पथ्र्यो । त्यसैले हामी माटो लगाएर हात धुन्थ्यौं । पानी फारो गर्नुपर्ने हँुदा माटो लगाएर हात धुने भनेको सफाइभन्दा पनि विधि पुर्‍याउने मात्र काम हुन्थ्यो । पिसाब गर्दा जनै कानमा बेर्न नपर्ने, तर दिसा गर्दा भने कानमा जनै नबेरी नहुने । पानीले कुल्ला गरेपछि मात्र जनै कानबाट झिक्न हुने आचरण बनेको थियो । रजस्वला भएका महिलालाई कथं छोइयो भने नुहाउनैपर्ने जतिबेला भए पनि र जनै फेर्नुपर्ने जाडो–गर्मी जस्तो ऋतु भए पनि ।

दाँत सिठुवाले माझिन्थ्यो
एउटा पँधेरो, २१ परिवार पानीले सधैं हाहाकार । हाम्रा बाले एउटा पँधेरो बनाउनुभो । त्यो पँधेरो कहिल्यै नसुकोस् भनी मलाई एउटा बोकोसहित फूलचोकी पठाउनुभो । साथी थिए, गाउँकै पाका दिलबहादुर विष्ट (पहले) । फूलचोकी वन निकै घना, हिंस्रक जनावर हुने । हामीले बलि दिन लगेको बोको कराइरहने । मलाई कता बोकाको आवाज सुनेर चितुवा, बाघजस्ता मांसाहारी जनावरले झम्टने त होइन ? भन्ने चिन्ता ।

फूलचोकीमा बोकोको बलि दियौं (काट्यौं) पँधेरोमा हाल्न कुण्डको जल पानी ल्यायौं, एउटा सानो सिसीमा । त्यो जल पँधेरोमा हाल्यौं । त्यो पँधेरोले २५/३० परिवारलाई झन्डै ४० वर्ष धान्यो । एउटा घरमा प्राय: दुई गाग्रा, एउटा गाग्री हुन्थे । म हुर्केको युगमा एउटा घरपरिवारले ३०/३५ लिटर पानी लग्थ्यो, पँधेराबाट । मेरो बा १ लिटर पानीले नुहाउनुहुन्थ्यो, घरमै । अचेल जस्तो बाक्लो रुमालले जीउ पुछ्ने चलन थिएन । एउटा पातलो मैलो कपडाले जीउ पुछेको जस्तो गर्नुहुन्थ्यो । हामी केटाकेटीका लागि रुमाल भनेकै आफूले लगाइरहेको दौराको फेर हो । मुख धुन्थ्यौं र दौराको फेरले पुछ्थ्यौं । दाँत माझ्ने बु्रस–मञ्जनको नाम पनि सुनेको थिएन । हाम्रो बा तमाखु, चुरोट, सुपारी खानुहुन्थ्यो । त्यतिबेला तमाखु खाने गरिन्थ्यो । त्यही तमाखुको सिठुवा, गोल र खरानीले पनि दाँत माझिन्थ्यो ।

मञ्जन खाएपछि खाएछन् भकुराइ
दाँत माझ्ने मञ्जनको कुरा गर्दा डा. नोबलकिशोर राईको कान्तिपुर दैनिकको आइतबारे कोपिला प्रकाशनमा ‘म सानो छँदा’ शीर्षकमा मैले पढेको थिएँ, केही वर्ष अघि । उनका दाजु भारततिर हो वा युरोपतिर गई फर्केका रहेछन् । दाँत बु्रस र मञ्जनले माझ्दा रहेछन् । दाजुले त्यसरी शानसँग दाँत माझेको देखेर नोबल र उनका भाइ निकै लोभिएछन् । पहाडको घर दाँत सफा गरिसकी बु्रस र मञ्जन पालीमा घुसारेर काममा गए लाहुरे दाजु ।

दुई भाइ मिलेर डोकोमा चडी मञ्जन र बु्रस झिकेर दाँत माझ्न थालेछन् । मञ्जन मुखमा हाल्दा स्वादिलो लागेछ । दाँत नमाझी दुई भाइले सबै मञ्जन खाएछन् । दाजु आएपछि त्यो थाहा पाएर दुवै भाइलाई ढुटो हुनेगरी भकुरेछन् । नेपाल सरकारको राजदूत हुने प्रोफेसर डाक्टरको समेत बाल्य जीवन कस्तो थियो, नेपालको । चन्द्रग्रहण लाग्दा पुस, माघको ठन्डीमा वागमतीमा ग्रहण स्पर्श, मध्य र अन्त्य हुँदा नुहाउनैपर्ने । त्यो बेहोरेको छु, मैले ।

दालभात खान बाहुनका छोराले व्रतबन्ध गरेपछि धोती लगाउनैपर्ने । अझ दहीच्युरा मुछेर खान पनि धोती लगाउनैपर्ने । नत्र दहीच्युरा मुछेर खान हुँदैनथ्यो । हामीले भोगेको र बेहोरेको त्यो समय र हाम्रा छोराछोरी, नातिनातिनी हुर्कंदाको यो समयमा व्यवहारमै आएका परिवर्तन देखेर अहिले अचम्म लाग्छ । कत्रो परिवर्तन ८/९ दशकमा ?

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT