मच्छडसँग नबिराउनू, नडराउनू

रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — पहिले मच्छड (लामखुट्टे) ले वर्षायाममा मात्र दु:ख दिन्थे । अहिले हिउँदमा पनि तङ गर्छन् । पहिले रातमा सक्रिय देखिन्थे । अहिले दिनमा समेत घुमफिर गर्छन् । तराई–मधेसमा मात्र पाइन्थे । पहाडमा पनि हैरानी बनाउन थालेका छन् । मच्छडको पिर फैलँदो छ ।

मच्छड आथ्र्रोपोडा वर्गको इन्सेक्टा कक्षामा पर्ने किरा हो । कुनै चिसो क्षेत्रमा कम मात्रामा पाउनु भिन्नै कुरा हो तर मानव बसोबास रहेका अधिकांश स्थानमा मच्छड पुगेको छ । मच्छड निकै कम पाउने ठाउँ ग्रिनल्यान्ड, आइसल्यान्ड, साइबेरियन क्षेत्र, आर्कटिक क्षेत्र र केही युरोपेली देश हुन् ।

साधारणतया मच्छडलाई २६ डिग्रीदेखि ३५ डिग्री सेन्टिग्रेड तापक्रम उपयुक्त हुन्छ । संसारमा लगभग तीन हजार प्रजातिका मच्छड पाइन्छन् । नेपालमा १४ जाति र १३० प्रजाति भएको पुराना अनुसन्धाता रिचर्ड डार्जी र श्रीधर प्रधानले सन् १९९० मा प्रतिवेदन तयार गरेका थिए । यसको संख्या वृद्धि भएको विज्ञहरूको अनुमान छ ।


लामखुट्टेसँग सम्बन्धित तथ्यपरक केही रमाइला कुरा छन् । जस्तै– हामीलाई टोक्न आउने पोथी मात्र हुन् । भालेको मुखाकृति हाम्रो छाला छेड्न सक्ने किसिमको छैन । तसर्थ रगत चुस्न उसले प्रयासै गर्दैन । फेरि अर्को कुरा छ– पोथी लामखुट्टेले रगत चुस्न आउनु उसको बाध्यता हो किनकि पेटमा अन्डा भएका बखत तिनलाई रक्तप्रोटिन आवश्यक पर्छ । जनावरको रगत खोज्दै आउँछन् । पोथी लामखुट्टेले महिलालाई बढी रुचाएर रगत चुस्न आउँछन् ।

Yamaha

यसपछाडिका कारण महिलाको नरम छालाका तन्तु र कस्मेटिकको आकर्षण र इस्ट्रोजनलगायतका महिला हर्मोन हुन सक्ने अनुमान प्राणीशास्त्रीको छ । सबै मानिसलाई मच्छडले उत्तिकै रुचाउँदैनन् किनभने कोही मानिसका जीउमा मच्छडले मन नपराउने रसायन उत्पत्ति भइरहेको हुन्छ । मच्छड सानो छ तर यसको आवाज चहकिलो छ । लामखुट्टे उड्दा आवाज निस्किनुको कारण पखेटाको वेग हो । पखेटा एक सेकेन्डमा ३०० देखि ६०० पटकसम्म तलमाथि चल्छ । यति चाँडो पखेटा चलाए पनि चाँडो उड्ने किरामा यो गनिँदैन । यसको प्रतिघण्टाको चाल एकदेखि डेढ किलोमिटर मात्र हो ।

मच्छडले एक ब्याचमा दुई सयदेखि एक हजार वटासम्म फुल पार्न सक्छ । यो किराको आयु छ महिनाको हुन्छ । झारपात, फूलको रस (नेक्टर), फोहोरको रस मुख्य खानेकुरा भए पनि यो कीट सिकारी प्रकृतिको छ । यसले मानिसलगायत अन्य जनावरको मुखबाट निस्किएको कार्बनडाइअक्साइड ग्यास ७२ फिट परैबाट थाहा पाउँछ । निस्फिक्री रगत चुस्न पायो भने लामखुट्टेले एक पटकमा आफ्नो तौलभन्दा तीन गुणा बेसी चुस्छ र उड्न नसक्ने पनि हुन सक्छ ।

मच्छडको टोकाइबाट हाम्रो जीउमा हिस्टामाइन भनिने रसायन पस्छ । त्यसैले चिलाउने, डाबर उठ्नेजस्ता तत्कालिक एलर्जीका संकेत आउँछन् । लामखुट्टेलाई सबैभन्दा ठूलो ज्यानमारा जीवका रूपमा लिइन्छ । यसको टोकाइबाट प्रत्येक साल लाखाैं मानिसले विभिन्न रोगको सिकार भई ज्यान गुमाउनुपरेको छ ।

हात्तीपाइले, मलेरिया (औलो), डेन्गु, पीतज्वरोलगायत कम्तीमा १३ किसिमका रोग मच्छडको टोकाइबाट लाग्ने गर्छन् । नेपालमा करिब ५५ प्रतिशत मानिस औलो रोग प्रभावित क्षेत्रमा बसोबास गर्छन् । १०६ वटा देशका तीन अर्ब ३० करोड मानिस औलोको जोखिम मोलेर बसेका छन् । औलो रोगबाट मात्रै मानिसलाई बचाउने प्रयासस्वरूप संसारमा लगभग दुई अर्ब ७० करोड अमेरिकी डलर बर्सेनि खर्च हुँदै आएको छ ।

मानव जगतमा हानिकारक मानिएको यो जीवको इतिहास हाम्रोभन्दा धेरै पुरानो छ । लामखुट्टेको पहिलो अस्तित्व २० करोड वर्षअघि पाइएको थियो भन्ने प्रमाण पाइएका छन् ।

फाइदा पनि
यो संसारमा जेजति जीवजन्तु छन्, ती सबैको कुनै न कुनै महत्त्व छ । केही कामै नभएको जीव सायदै होला । मच्छडका पनि फाइदा छन् । मच्छडको खास खानेकुरा मानिस वा अन्य जनावरको रगत होइन । यसले फूल, कुहिएका झारपात र झार वा रुखको बोक्रा चुसेर रस खाने हो । खानाको खोजीमा उड्दा मच्छडले फूलमा परागसेचन गराउँछ ।

फूलमा परागसेचन नभए फल लाग्दैन । मच्छडले पानीमा फूल पार्छ । लार्भा पानीमै हुर्किन्छ । लार्भाले पानीमा भएका कुहिएका वस्तु खाइदिन्छन् । तसर्थ यिनले फोहोरको मात्रा घटाइरहेका हुन्छन् । ती लार्भालाई खाने जीव पनि धेरै छन् । जस्तै– क्याटवर्ड, ब्लुवर्ड, भँगेरा, भारद्वज चरोलगायत मच्छडकै लार्भा खाएर खाद्यान्न आवश्यकता पूर्ति गर्छन् । कतिपय चराले कीटपतङ्मा खास ध्यान दिँदैनन् तर आफ्ना बचेरालाई मच्छडका लार्भा खुवाउँछन् । उपलब्धताका आधारमा उनीहरूले यसो गरेका हुन सक्लान् ।

वैज्ञानिक डा. गिलबर्ट वाल्डबागउरले भनेका थिए– मच्छडका लार्भा माछाका लागि प्याक गरिएको पोषणतत्त्वयुक्त खानेकुरा हुन् । नेपालकै अध्ययनले पनि माछाका धेरै प्रजाति मच्छडका लार्भा खान मन पराउँछन् भन्ने देखाएको छ । त्यसो हो भने लार्भालाई राम्ररी संकलन गरी माछापोखरीमा लगाइदिन सकिए माछा उत्पादन बढ्ने भो वा लार्भा भएका नाला वा पानीका स्रोतमा माछापालन गर्न सकिने भो ।

लार्भाले फोहोरमा भएको नाइट्रोजनलाई माटामा घुलनशील बनाइदिएर वनस्पति जगतलाई मल बनाइदिन्छ । पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलित बनाउन मच्छड उपयोगी मानिन्छ । यसको र्‍यालबाट रगत जम्न नदिने तथा रक्तकोषिकाको आयतन बढाउने औषधि बनाउन सकिने उद्घोष वैज्ञानिकहरूले गरिसकेका छन् ।

बढ्दो सहरीकरण, फोहोरमैला, घरघरमा शौचालय र पानीका धाराको उपलब्धता, विश्व तापमान वृद्धि तथा जलवायु परिवर्तनका कारण मच्छडको संख्या र प्रकोप बढिरहेको छ । यसलाई पूर्णत: नियन्त्रण गर्न सकिन्न । यसबाट दिग्दारी मान्नेभन्दा सावधानी अपनाउने हो । विविध आयाम अनुसन्धान गरेर यो जीवलाई व्यवस्थापन गरी थान्कामा राख्न भने सकिन्छ ।

ramchandra.adhikari@gmail.com
लेखक प्राणीशास्त्र विभाग, स्नातकोत्तर क्याम्पस विराटनगरका उपप्राध्यापक हुन्।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०८:२२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बत्तीका पुतली

घुमुवा किराबाट बच्न मधुरो बत्ती बाल्ने, झ्यालढोकामा जाली लगाउने, जाली भए घरभित्रका मात्र र नभए बाहिरका मात्र बत्ती बाल्नुपर्छ ।
रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — बत्तीका पुतली । यो एउटा नेपाली लोकोक्ति हो । यसले कुनै चिजमा आकर्षित भई फँस्नु वा त्यसमा फँसेर ज्यान गुमाउनु भन्ने बुझाउँछ । के साँच्चै बत्तीमा आएका पुतली फँसेकै हुन् त ? बत्तीमा किन पुतली या अन्य किरा आएका होलान् !

गर्मी होस् वा जाडो मौसम, साँझ र राति बालिएका बिजुलीका बत्ती, टुकी र आगोमा किरा झुम्मिन्छन् । किरा यसरी बत्तीमा किन आउँछन् भनेर वैज्ञानिकहरूले अनुसन्धान गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार यसको पहिलो कारण हो– राति उड्ने किराले चन्द्रमा वा ताराको प्रकाशका आधारमा आफ्नो गन्तव्य पत्ता लगाउँछन् । तिनीहरू तारा वा चन्द्रमासँग निश्चित कोण मिलाएर उडिरहेका हुन्छन् । हामीले बालेको बिजुली बत्तीले तिनीहरूको उडाइको कोणलाई बाधा गरिदिन्छ अनि त्यही बत्तीमा अल्मलिन पुग्छन् । बाटो हराएको मानिसजस्तो तिनीहरू बत्तीमा गोलाकार कक्षमा घुमिरहेका हुन्छन् ।


दोस्रो कारण हो, झुक्किनु । भाले किरा झुक्किएर बत्तीमा झुम्मिन आइपुगेका हुन्छन् । भालेलाई आकर्षण गर्ने पोथीको जीउबाट एक प्रकारको रसायन निस्किने गर्छ । त्यसलाई फेरोमोन वा सेक्स हर्मोन भनिन्छ । फेरोमोनले इन्फ्रारेड किरण उत्पादन गर्छ । त्यो देखेर पोथीतिर भाले हान्निएर आउने हुन् । यस्तै किसिमको इन्फ्रारेड किरण बलिरहेको आगो वा टुकीले पनि निकाल्छ । भालेहरू पोथी भन्ठानेर आगोमा हामफाल्छन् । कहिलेकाहीं कारणवश झुक्किएर वा साँच्चै आकर्षित भएर पोथी किरा बत्तीमा आइपुग्यो भने सयौं भाले त्यही पोथीलाई पछ्याउँदै आइपुग्छन् ।


बत्तीमा आउने किरा सबै पखेटा भएकाहरू हुन्छन् । अधिकांश बसाइँ–सराइ गर्ने आनिबानीका हुन्छन् । बसाइँ–सराइकै क्रममा मानिसले बालेका बत्तीले अलमल्याइदिन्छ । तर कुनै रैथाने वा बसाइँ नसरी एकै बासस्थानमा बसिरहनेहरू पनि बत्तीमा झुम्मिने गरेको अनुसन्धानबाट देखिएको छ । किनभने कतिपय किराको स्वभाव उज्यालोमा आकर्षित हुने हुन्छ । तसर्थ बत्तीमा आउने किरा एकै किसिमका नहुन सक्छन् ।


बत्तीले कुनै–कुनै फूलले जस्तै अल्ट्राभ्वाइलेट किरण उत्पादन र प्रसारण गर्छ । त्यसैले फूल सोचेर केही किरा बत्तीमा जम्न पुग्छन् र त्यही हराउँछन् ।


साह्रै मसिना किराले समेत राति उड्नलाई चन्द्रमा र ताराको उज्यालोलाई आधार मान्छन् । ७० प्रतिशत किरा यस प्रकृतिका हुन्छन् । चन्द्रमाको उज्यालोलाई नखिच्नेगरी बत्ती बल्यो भने किरा चन्द्रमाकै उज्यालोको कोणमा उडिजान्छन् । पूर्णिमाका केही दिन अघि र पछि यस्ता किराको उपस्थिति र प्रकोप कम देखिन्छ ।


जीव जगतमा आथ्र्रोपोडा वर्गको इन्सेक्टा कक्षामा पर्ने इन्सेक्ट्सलाई हामीले किरा भन्ने गर्छौं । यिनको संख्या र मात्रा साह्रै धेरै छ । किरालाई जीव जगतमा सबैभन्दा सफल मानिएको छ । धरतीमा भएका प्राणीमध्ये सबैभन्दा धेरै सुख्खा तौल (बायोमास) इन्सेक्ट्सकै छ । प्रजाति संख्या र जनसंख्या सबैभन्दा बढी यिनीहरूकै छ । एरिजोना विश्वविद्यालयको ‘क्वाटर्ली रिभ्यु अफ बायोलोजी–सेप्टेम्बर २०१७’ का अनुसार संसारमा सजीवको प्रजाति संख्या दुई अर्ब छ । त्यही जर्नल अनुसार चार करोड प्रजातिका किरा पृथ्वीमा छन् । अर्को नमुना छनोटले संसारमा किराको संख्या एक करोड खर्ब भएको अनुमान लगाएको छ ।


कतिपय किरा एक्ले हुन्छन् भने धेरैजसो सामाजिक वा समूहगत रूपमा बसेका हुन्छन् । माहुरी, अरिंगाल, बारुला, कमिला, धमिरा आदि समूहमा बस्छन् । एउटै गुँड (घार) मा हजारौं हुन्छन् । कमिलाको एउटै गोलोमा औसतमा ६ लाख ३० हजारवटा हुन्छन् । धमिराको त झन् ठूलो परिवार हुन्छ । धमिराको एउटा गोलोमा ३० लाख सदस्य पाइएको छ ।


किराहरू हावापानी र परिवर्तित वातावरण अनुसार समायोजन भई आएकाले सफल मानिएका हुन् । उनीहरूको प्रजनन दर उच्च हुन्छ । जस्तो– अफ्रिकन धमिराकी रानीले एक दिनमा ४३ हजारवटा फुल पार्छे । धमिरा रात्रियात्री हो । छिचिमिराको रूपमा हिउँदे वर्षा भएका बेला राति बत्तीमा आउने गर्छ ।


बत्तीमा आएका किराले आँगनदेखि ओछ्यानसम्म पुगेर मानिसलाई दु:ख दिइरहेका हुन्छन् । यस्ता किरा मानव स्वास्थ्यका लागि निकै हानिकारक मानिन्छन् । बत्तीमा जीउभरि धुलैधुलो भएको मोथ पनि झुम्मिएर आउँछ । यसको धुलो जीउमा परे चिलचिलाउँछ । आँखामा धेरै परे आँखा बिग्रिने डर हुन्छ । जीउमा हानिकारक रसायन भएका किरा अरु पनि छन् । तिनले मानिसलाई चिलाउने र एलर्जी गराउने गर्छन् । यस्ता किरासँगको सम्पर्कले छालामा आएका विमिरा र एलर्जीका टाटामा संक्रमण हुनगए थप जटिल समस्या आउँछन् । ज्ञानेन्द्रीय, जनेन्द्रीय र अन्य कोमल भाग किरामा भएको रसायन र झुसको सिकार बढी हुने गर्छन् । बालबालिकालाई झन् बढी प्रभाव पर्छ ।


यस्ता घुमुवा किराबाट बच्न मधुरो बत्ती बाल्ने, झ्यालढोकामा जाली लगाउने, जाली भए घरभित्रका मात्र र नभए बाहिरका मात्र बत्ती बाल्ने गर्नुपर्छ । बत्तीमा स्याउला झुन्डाइदियो भने किरा कम झुम्मिन्छन् ।


ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT