भाग्यवादमा देवकोटाको विश्वास

सन्दर्भ : देवकोटा जयन्ती
ज्ञाननिष्ठ ज्ञवाली

काठमाडौँ — भाग्यवादका विविध रूप देखाएर देवकोटाले पूर्वीय दर्शनमा आधारित भाग्यवादी जीवन चिन्तनलाई शाकुन्तलमार्फत प्रस्तुत गरेका छन् ।

पूर्वीय दर्शनमा कर्म सम्बन्धी चिन्तन पाइन्छ । कर्मलाई भाग्य, प्रारब्ध, नियति, तकदिर, विधि, कर्मरेखा, कर्मलेखा, विधिको विधान, नियतिगति, भावीको लेखा, लेखान्त, हुनेहुनामी जस्ता शब्दबाट बुझिन्छ । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले शाकुन्तल महाकाव्यमा भाग्यवादी जीवन चिन्तनलाई महत्त्व दिएका छन् । आफू जन्मे–हुर्केको माइती देश छाडेर पराईको नौलो घर
जानुपर्ने नारी (शकुन्तला) जीवनको स्थितिलाई कुठारकर्मका कारण यसो भएको हो भन्ने मान्यता यसरी प्रस्तुत भएको छ :

Yamaha

भन चारु सखे प्रियम्वदा
म बढो एक लता बनी यता
तर आज कुठार कर्मको
पर लैजान्छ हरे † कता कता †
(सर्ग १९, श्लोक ७७)
प्रस्तुत अंशमा शकुन्तला आफ्ना प्रिय सखीहरूसँग टाढिनुपर्ने, आफ्नो जन्मघर छाड्नुपर्ने, अन्त कतै पराई घर जानुपर्ने कुरालाई कर्म वा भाग्यको खेल मानिएको छ ।
शकुन्तला राजा दुष्यन्तको दरबारमा पुगेपछि राजाले उनलाई नचिन्नु पनि भाग्य (विधि) कै खेल भएको कुरा तलका हरफहरूमा पाइन्छ :

झन्–झन् त्रास बढेर आस नहुँदी त्यक्ता तिनी कामिनी
झन्–झन् क्रोध उठेर निष्करुण भई हेर्छिन् अभागी बनी
(सर्ग २१, श्लोक १०७)
आफ्नै नेत्र अगाडि छन्, सुख तिनी लागी मिहीं बादल
देख्दैनन् विधि खेलले जुन थिइन् संसारकी मोहिनी
आत्माझैं विषयादि आवरणले ढाकेर अन्धा हुँदा
आफ्नो दौलतबाट वञ्चित बने टुना बनी निर्दयी
(सर्ग २१, श्लोक ११२)
हा † उल्टो विधिको प्रपञ्चकटुता लीला अहो धन्य छ
(सर्ग २१, श्लोक ११३)
ज्युँदो राख्नुछ क्रूर कर्मविधिको संसार कस्तो अहो †
(सर्ग २१, श्लोक १३२)
यौटा शापविषे क्रिया छ, विधिको खुल्नेछ सारा हरे †
(सर्ग २१ श्लोक १३५)
यो हो निर्दयता र ? हैन विधिले खेल्दो छ माया रची
(सर्ग २१, श्लोक १३६)
यस्तो चाल छ, कालको र विधिको भन्ने बुझे यै क्षण
(सर्ग २१, श्लोक १३८)
माथिका हरफहरूमा शकुन्तलाकै भाग्यका कारण यस्तो परिस्थिति आएको कुरा उल्लेख छ । शकुन्तला जस्ती सुन्दर पत्नीलाई दुष्यन्तले नचिन्नु पनि विधिकै खेल हो । जसरी विषय वासनामा भुलेर मानिस आत्मालाई चिन्न सक्दैन वा आत्मामा विषयको आवरण लागेर अन्धो हुन्छ, त्यस्तै दुष्यन्त पनि विधिकामा परेकाले यस्तो भएको छ । विधिको विधान लीलामय छ । यो संसारमा मानिस कर्मविधिकै वशमा छ । यसले माया रचेर मानिसलाई उथल–पुथल पारेको छ । यो मानौं कालकै जस्तो स्वरूप भएको छ भन्ने भाग्यको स्थिति यहाँ देखाइएको छ । यहाँका सन्दर्भमा दुर्वासाको श्राप एक प्रकारले दुष्यन्त र शकुन्तलाको भाग्य निर्माण गर्ने कारण बनेको उल्लेख छ ।
शकुन्तलाको औंठी नियतिसरि हराउनु (सर्ग २१, श्लोक २०९), रानी बन्नुपर्ने शकुन्तलाको अभागी जीवन देखिनु (सर्ग २१, श्लाक २१०), शकुन्तला पथरा (अलपत्र, निराश्रय) बन्नु (सर्ग २१, श्लोक २१६), कर्मले वैलिनु (सर्ग २१, श्लोक २२५), क्रूर कर्मकै निठुरता सहन गर्नु (सर्ग २१, श्लोक २२७), शकुन्तलाले कर्म फुटेर मृत्युको पुकारा गर्नु (सर्ग २१, श्लोक २२८) यी सबै स्थितिलाई देवकोटाले भाग्यवादी जीवन चिन्तनका सन्दर्भमै प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । फेरि सर्ग बाइसमा जब दुष्यन्तलाई किसानमार्फत हराएको औंठी प्राप्त हुन्छ, त्यतिबेला दुष्यन्त पनि दैव (भाग्य) लाई नै जीवनको मूल तत्त्व ठान्छन् । ‘हा † हा † दैव बनाउँछस् तँ सपनाजस्तो त्यसै जीवन’ (सर्ग २२, श्लोक १९) । दुष्यन्तले शकुन्तलालाई अभागी देख्नु (सर्ग २२, श्लोक २२), किसानले बेइमानी दैवका कारण शकुन्तला रानी नबनेकाले पीडा व्यक्त गर्नु (सर्ग २२, श्लोक ३८) पनि भाग्यवादी
जीवनका प्रसङ्ग हुन् ।

यता दुष्यन्तले स्वर्गमा भएको दानव र देवताको युद्धमा विजय प्राप्त गर्दा नियतिलाई अमर मान्नुचाहिँ सांसारिक क्षणिक सुखमा भाग्य पनि राम्रो मानिने र त्यो पनि प्रारब्ध वा कर्मफलबाट प्राप्त भएको हो भन्ने भाग्यवादी जीवन चिन्तन उल्लेख गरिएको छ । दुष्यन्तले शकुन्तलालाई खोज्दै हिँड्दा दैवलाई पुकारा गर्नु (सर्ग २४, श्लोक १०), शकुन्तलासँग वियोग हुनुपर्दा भाग्यलाई दुष्यन्तले उल्टो, कडा र निष्ठुर देख्नु (सर्ग २४, श्लोक २१), आफूले शकुन्तलालाई बिर्सनु विधिको सिकार भएको कारण दुष्यन्तले व्यक्त गर्नु (सर्ग २४, श्लोक ५१), फेरि आफू बाँचेको श्रेय पनि विधि (भाग्य) लाई नै मान्नु (सर्ग २४, श्लोक ५६) शाकुन्तल महाकाव्यमा व्यक्त गरिएका भाग्यवादी दृष्टिकोण हुन् । भाग्यवादका विविध रूप देखाएर देवकोटाले पूर्वीय दर्शनमा आधारित भाग्यवादी जीवनचिन्तनलाई शाकुन्तलमार्फत प्रस्तुत गरेका छन् ।शाकुन्तलमा आशावादी जीवन चिन्तनलाई पनिमहत्त्व साथ प्रस्तुत गरिएको छ । उनी सर्ग एकमा यसको सङ्केत यसरी गर्छन् :
जाडामा पनि कोयली कुसुमका बास्नाहरू सम्भिँmदै
फर्केलान् दिन फेरि उत्तर भनी बस्छे अकेली रुँदै

प्रस्तुत अंशमा जाडोयाममा कोइलीले फूलका वासना सम्भँmदै उत्तर (वसन्त ऋतुका दिन) दिन सम्भँmदै चिसोलेकठ्याङ्ग्रिए पनि सुखको कल्पना गर्दै आशावादी बन्ने प्रसङ्ग छ । उही प्रसङ्गलाई देवकोटाले एकैपटक सर्ग १९ मा पुगेर दुष्यन्त र शकुन्तलाको वियोग, त्यसपछि शकुन्तला दुष्यन्तको दरबारतिर जाने प्रसङ्गमा जोडेका छन् ।
उदास पत्ती अब झर्न थाले
वसन्त आशातरुमा फुलेर
रूँरूँ गरेको अवरुद्ध बल्ली
झल्की सफा शीत झिलझिल हल्ली
(सर्ग १९, श्लोक ५)
आशा छ, बोल्दी वनका चरामा
आशा छ, खुल्दी सुन–टाकुरामा
आशा रूँदी जो दिलभित्र बस्थी
झल्केर चक्की जलका कणामा
(सर्ग १९, श्लोक ६)
माथिका पद्यमा एकातिर ऋतु परिवर्तनको स्वाभाविक प्रक्रियालाई देखाइएको छ भने दु:खपछि सुखको आशा गरिने र सुखदु:ख चक्रवत् हुन् भन्ने कुरालाई अर्कातिर सङ्केत गरिएको छ । यही सुखको आशामा मानिस यो संसारमा बाँचिरहेको छ, बाँच्ने चाहना गर्छ भन्ने आशावादी जीवनको कुरा छ । यो आशा फेरि केवल दु:खपूर्ण छ, क्षणिक छ, त्यसले एउटा तहसम्म पुर्‍याउला, तर वास्तविक सुख हुँदैन भन्ने पूर्वीय दर्शनको चिन्तन पनि छ ।

शकुन्तला दुष्यन्तको दरबारमा पुगेपछि पनि दुष्यन्तले नचिन्दा र वास्ता नगर्दा आफ्नो नाम लिएर बोलाउँछन् कि भनी आशा गर्नु (सर्ग २१, श्लोक ३८), दरबारको ढोकामा पर्खनु (सर्ग २१, श्लोक ४९) अन्त्यमा सबैले छाडेर जाँदा निकै पीडादायी अवस्था हुँदा आशामा बाँधिनु र मन सम्हाल्नु (सर्ग २१, श्लोक १२५), राजाले आफूलाई छक्काएको होला भनेर अझै आशामा बाँधिनु (सर्ग २१, श्लोक १५२), जति निष्ठुर राजा भए पनि पुन: शकुन्तलाले मृदुल–शब्द–सुभाष–धारा (कोमल शब्दमय मिठो बोलीका धारा) का साथ आशापूर्वक आफूलाई आश्रय देलान् भन्नु (सर्ग २१, श्लोक १६६) यी सबै आशाका लक्षण हुन् ।

आफ्ना पतिसँग विछोड भएर कश्यप ऋषिका आश्रममा छोरो भरतसहित गेरुवस्त्र लगाएर शकुन्तला बसेकी छन् । उनले अझै छोरो भरतलाई हेरेर जति कष्ट भए पनि जीवन बाँच्ने आशा गर्नु आशावादी जीवन चिन्तनको पराकाष्ठा मान्न सकिन्छ । मानवीय जीवनमा विश्वासले ठूलो महत्त्व राख्छ । विश्वासका भरमा मान्छेको जीवन अडेको छ । कतिपय विश्वास लोकव्यवहारका हुन्छन् भने कतिपय विश्वास यसभन्दा पृथक हुन्छन् । कतिपय लोकविश्वास लोकव्यवहारमा रहेको पाइन्छ ।

महाकवि देवकोटाले शाकुन्तल महाकाव्यको १६ औं सर्गको अन्त्यमा एउटा सन्दर्भमा मात्र लोकविश्वास सम्बन्धी धारणा प्रस्तुत गरेका छन् । यो विश्वास स्वर्गका अप्सरा मेनकाका माध्यमबाट व्यक्त गरे पनि यो वस्तुत: पृथ्वीका मानिसमै हुने विश्वास हो । निम्नलिखित पङ्क्तिहरूमा विश्वास केन्द्रित जीवन चिन्तनलाई व्यक्त गरिएको छ :
दृश्य त्यो तर झलक्क भएर
अल्पियो तनु निमेष हुँदैन
पत्रदार गिरिमा जलजस्तो
एक शुभ्र कुइरो हुनआयो
(सर्ग १६, श्लोक ५६)
के अलच्छिन भयो कुइरो यो
के भविष्य तिनको बदलिन्छ
यो विचारसित चिन्तित चार
अप्सरा महलतर्फ सिधारिन्
(सर्ग १६, श्लोक ५७)
माथिका हरफहरूमा प्रकृतिकै काखमा प्रकृति नै व्यवस्थापक भएर दुष्यन्त र शकुन्तलाको विवाह हुन्छ । त्यसपछि मेनकाले आफ्नै छोरी शकुन्तलाको बिहे हेरेका समयमा कुइरोले छेकिदिन्छ । स्वर्गबाट पृथ्वीमा हेर्दा जलजस्तो कुइरोले छेकेपछि आफ्नी छोरी शकुन्तलाको भविष्य बदलिन्छ कि वा जीवनमा अनिष्ट आउँछ कि भनी शङ्का र चिन्ता व्यक्त गरेकी मेनकाका माध्यमबाट यहाँ विश्वासकेन्द्री जीवन चिन्तन व्यक्त गरिएको छ ।
लेखक त्रिवि पद्मकन्या बहुमुखीक्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २१, २०७५ ०९:२१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

धामीको आडमा भेदभाव

कर्णालीमा धामीवादले सामन्तवादको प्रतिनिधित्व गर्छ । यसले बोक्सी प्रथा, छाउपडी प्रथा र चरम जातीय भेदभावलाई संरक्षण गरेको छ । 
हीरा बिजुली नेपाली

काठमाडौँ — म धामी परिवारको सदस्य हुँ । म धामीलाई नचाउने दमाईको पनि प्रतिनिधित्व गर्छु । आगो बलिरहेको तेल पिउने, रातो आगोको गोलमाथि नाच्ने जस्ता आश्चर्यले भरिएको मेरो बाबाको धामी जीवन हेर्न अभ्यस्त मेरा आँखाले बाल मस्तिष्कमा भीमकाय चित्र बनाइदिएका छन् । 

आज बा हुनुहुन्न । बाको देउता मस्टा मरेको छैन । ऊ आज पुस्तौनी रूपमा बाको जेठो छोरो अर्थात मेरो दाइमाथि पदार्पण भएको छ । उस्तै आश्चर्यले भरिएका गतिविधि पर गएका छैनन् । वर्षभरि पूणर््िामाको धुमधाम चलेकै छ । तीर्थव्रतका लामा–लामा चरण पार गर्नु हाम्रो सामान्य दिनचर्या जस्तै छ । हामी यसमा अभ्यस्त भैसकेका छांै ।
पारिवारिक बाध्यतावश म योपटक मुगुको रुम गाउँस्थित विजय महादेवको पूजा गर्न गएको थिएँ । हजारौं जात्रुले भरिएको त्यो सानो रुम गाउँ उल्लासले भरिएको थियो । विभिन्न भेगबाट नामी देउडा खेलाडीलाई निम्तो गरिँदो रहेछ । ठिटाठिटीको चहल–पहल बेग्लै ।
गाउँ पुग्ने बित्तिकै जोकोही जात्रुले धामीको घरमा गएर दर्शनस्वरुप उनको खुट्टा ढोग्नुपर्ने चलन रहेछ । ढोगियो । साँझ पर्नैलागेको थियो । समूहका अगुवाले बासको प्रबन्ध मिलाए । खाना खाइयो । लामा थाडामा खेलाडीको देउडा रौनक
सुरु भैहाल्यो । त्यो रौनकले रुम गाउँलाई रातभर चामत्कारिक झलाकार बनाउँदो रहेछ । लाग्यो, त्यसैले त सबैले रुमको विजय भन्दारहेछन् ।
भोलिपल्ट बिहान ९ बजेतिर मुख पखालेर म लामा थाडामा पुगेँ । हजारौं श्रदालु र दर्शन गर्न गएका धामीको भिड बीचमा थिएँ, अघिल्लो दिन मैले ढोगेका धामी । उनका सयौंजना सुसारे थिए । तिनमा कोही डाँग्री, कोही खावा, कोही वहानका धामी आदि थिए । करिब चालिस जनाजति दमाईहरू बाजा बजाइरहेका थिए । त्यो थाडासँगै जोडिएको अर्को थाडाबाट पनि दमाहा बजिरहेको आवाज सुनिरहेको थिएँ । म त्यतैतिर लागँे । देखेँ, दमाहा बजाइरहेका तीन दमाई, एकजना वहानको धामी अनि एकजना मूल धामी र आसपासमा तीन–चारजना सुसारे । उनीहरू निराश थिए । मूल लामा थाडामा जस्तो गतिविधि हुन्थ्यो, त्यस्तै गतिविधि त्यही थाडामा पनि गरिन्थ्यो । म अचम्ममा परेँ । यत्रो रुमको विजय अगाडि निहुँ खोज्ने को रहेछ †
मैले तत्कालै एकजना स्थानीयसँग तिनी कुन देउताका धामी हुन् भनेर सोधेँ । ‘तिनी पनि रुम विजय महादेवका मूल धामी हुन्,’ उनले भने । मेरो दिमागमा झन् भद्रगोलता छायो– एक
देउता, एक पुनि (पूर्णिमा), एउटै थान (मन्दिर),
दुई धामी कसरी ?
ती स्थानीयका अनुसार उनले आफूमा विगत आठ वर्षदेखि रुम विजय महादेवको अवतार भयो भनेर धामीका रूपमा कर्मकाण्ठ गरिरहेका रहेछन् । त्यो अस्तित्वको लडाइँ पनि थियो । अर्को साँझ त्यसै गाउँका एकजना बूढा भेटिए । उनका अनुसार झन्डै पाँच पुस्ताअघि रुम विजयका धामी तिनका जिजुबा थिए रे । मर्ने अवस्थामा ती जिजुबाले भविष्यवाणी गरेका थिए रे, ‘मेरो देहवसानपछि यो देवता अहिले अर्कैमा अवतार भए पनि पाँच पुस्तापछि पुन: हाम्रै वंशजमा अवतार हुनेछ ।’ केही समयमै उनी मरे, विजय महादेव अर्कै व्यक्तिको वंशजमा अवतार भयो । चौथो पुस्तासम्म समाजले पछिल्लो धामीको पुस्तालाई स्वीकार्‍यो । अर्कातिर पुरानो वंशजलाई बिर्संदै गयो । भविष्यवाणी अनुसार चौथो पुस्तामा
हालका कान्छा धामी भनिने धामीले रुम विजयको अवतार आफूमा भयो भनेर कर्मकाण्ड चलाउँदै आएका रहेछन् ।
कान्छा धामी पीडाले छट्पटिनुको कारण रहेछ, गाउँमा उनको वंशजका अर्थात उनका पक्षका जम्मा पाँच घरधुरी र अर्का धामीको वंशजका साठी घरधुरी हुनु । सम्पूर्ण जमिनको धनी तथा न्यायको प्रतीक मानिने रुमको विजय महादेवको गाथमा पनि टाउको गन्ने लडाइँ चलिरहेको रहेछ ।
मैले कान्छा धामीसँग हार्दिकतापूर्वक कुरा गर्ने अनुमति मागेँ, उनी आफ्ना भावना खन्याउन हतारिएका थिए । यस्तो लाग्थ्यो, उनको आवाजलाई कसैले सुन्न चाहेको थिएन वा बेवास्ता गरिएको थियो । कान्छा धामीले भने, ‘देउताले मेरा जिजुबाको मृत्युपछिको पाँचौं पुस्तामा देउता फेरि मेरै वंशजमा अवतार हुनेछ । देवताले ममाथि बास गरिसकेको छ । तर यो कुरा कसैले सुन्न चाहिरहेको छैन ।’
देउताका नाममा वर्षेनि कर्णालीका विभिन्न जिल्लाबाट भक्तजनले धामीकहाँ ठूलो धनराशि चढाउँछन् । खसी–बोका मात्रै सयौं आउँछन् ।
यो एउटा प्रतिनिधि कथा हो । धामीलाई आस्थाको केन्द्र बनाई स्थानीय सामन्तहरूले समाजका केही महत्त्वपूर्ण निर्णय
आफ्नो पक्षमा पार्न सफल भएका छन् । प्राचीन कालमा सामन्तहरू धामीको प्रयोगबाट गरिबको जग्गाजमिन हडप्थे । जातपात र छुवाछूतलाई प्रबद्र्धन गर्थे । अहिले चुनावमा धामी प्रयोग गरेर गरिबलाई आफ्नो पक्षमा मत हाल्न बाध्य
बनाउँदै आएका छन् ।
परम्परादेखि खस सामन्तहरूले चिनेर–जानेरै धामीवाद आफ्नो पक्षमा प्रयोग गर्दै आइरहे । धामीवाद सिमान्तकृत दलित, जनजाति र महिलाको पहुँचमै थिएन । महिलाहरू बोक्सी र छाउपडी तथा दलितहरू जातीयताका नाममा पिल्सिरहे । यदि कोही मानिस गैरधामी परिवारबाट छ, ऊ बाहुन हो भने अशिक्षित भए पनि उसले छाउपडी तथा जातीय छुवाछूत उन्मूलनमा सघाउन सक्छ । यदि कोही मानिस दलित परिवारबाट छ, पढेलेखेको छ, धामी परिवारको पनि हो भने उसले धामीवादकै कारण छाउपडी तथा जातीय भेदभावलाई झन् प्रश्रय दिने काम गरिरहेको हुन्छ । धामीवादले दलित–दलितबीच, बाहुन–बाहुनबीच भेदभावको ठूलो खाडल
निर्माण गरेको छ ।
दसवर्षे सशस्त्र द्वन्द्वताका कर्णालीका खस ठालुहरूले थातथलो छाडेका बेला धामीको कर्मकाण्ड गरिब तथा दलितको हातमा आएको थियो । तर उनीहरू शक्तिविहीन थिए । शक्तिमा थियो, केवल तत्कालीन नेकपा माओवादी ।
धामीवादले कर्णालीमा सामन्तवादको प्रतिनिधित्व गर्दै आइरहेको छ । हामीकहाँ बोक्सी प्रथा, छाउपडी प्रथा र चरम जातीय भेदभावलाई धामीवादले संरक्षण गरेको छ । आजको जमानामा पनि राम्रोलाई राम्रो र नराम्रोलाई नराम्रो भन्न सक्ने चेतना अभाव छ । धामीवादले सिमान्तकृतका पक्षमा लेखिएका कानुनका दफाहरू काटिदिएको छ । यस्तो गहन विषयमा मौन छ, हाम्रो समाज ।

प्रकाशित : कार्तिक २१, २०७५ ०९:१४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT