जलविद्युत्ले बदलिँदै दोलखाका उत्तरी बस्ती

‘निरक्षरले पनि मासिक २० हजारभन्दा माथिको जागिर पाएका छन्, पढेलेखेकाको थप कमाइ छ’
राजेन्द्र मानन्धर

लामाबगर, दोलखा — माथिल्लो तामाकोसीलगायत दर्जनौं जलविद्युत् आयोजनाका कारण उत्तरी दोलखामा रोजगार तथा व्यावसायिक अवसर सिर्जना भएका छन् । यी अवसरले यहाँको जनजीवनमा परिवर्तन ल्याएको छ ।

‘यहाँ बेकामी कोही छैनन्, गर्न खोज्नेले तत्काल काम पाइहाल्छ,’ लामाबगरका वडाअध्यक्ष हिरण्यबहादुर गुरुङ गर्वसाथ भन्छन्, ‘हाइड्रोपावरका कारण मिहिनेती मानिसहरूले जे उद्यम गरे पनि पैसा फलिहाल्छ ।’ कृषि उपजले राम्रो बजार पाएको छ । सडक सञ्जालका कारण हिँडेर सहर बजार पुग्नुपर्ने दिनहरू पनि सकिएका छन् । बाहिरिया आउनाले होटलदेखि पसल फस्टाएका छन् ।
चालु आयोजनाहरूमध्ये देशकै ठूलो माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजनाको कार्य सुरुवातसँगै क्रमिक रूपमा यस क्षेत्रको परिवर्तनको ढोका खुलेको हो । यस क्षेत्रको विकासको पहिलो खुड्किलो तामाकोसी आयोजनाले बनाएको सडक विस्तार सावित भएको छ । सडक नआएसम्म मानिसहरू ३२ कोस हिँड्दा जिल्ला सदरमुकाम पुग्थे ।
डोकाको भारी नाम्लाकोसहारामा मानिसको थाप्लोले थेगेर यस क्षेत्रको भोक टथ्र्यो । बाटाहरू अप्ठयारा भएका कारण कयौं लडेर घाइते हुन्थे, ज्यान जान्थ्यो । तिब्बती सीमा गाउँ लामाबगरसम्म पुग्दा भोका, नाङ्गा, निरक्षर कुपोषणपीडित बालबालिकाहरू बाटा वरपरका गाउँबस्तीमा भेटिन्थे । अहिले परिस्थिति बदलिएको लामाबगरका अगुवा छयोतर शेर्पा बताउँछन् ।
‘निरक्षरले पनि मासिक २० हजारभन्दा माथिको जागिर पाएका छन्, पढेलेखेकाको थप कमाइ छ,’ उनले भने ।
आयोजनाले ल्याएको सडकले जनताका दु:ख आधा सकिएको छ । आयोजनाले सदरमुकामदेखि सडक सुधार गर्दै उत्तरी केन्द्र सिंगटीबाट लामाबगरसम्म मोटर चल्ने बनाएपछि यस क्षेत्रमा उज्याला दिन सुरु भएको हो । तामाकोसी आयोजनाले सडक र विद्युत् राजमार्ग (ट्रान्समिसन लाइन) विस्तार गरेपछि उत्तरी क्षेत्रका हरेक खोलाहरूमा निर्माणाधीन दर्जन हाराहारीको जलविद्युत् आयोजनाहरूले ग्रामीण बस्तीका भित्री कुनामा सडक सञ्जालमा पुर्‍याएका छन् ।
विस्तारित विद्युत् आयोजनाको सञ्जालले भित्री बस्तीहरू बजारीकरण भइरहेका छन् । बजारीकरणसँगै स्थानीय उत्पादन खपथ, रोजगारको सिर्जनाले मानिसहरूका कमाइ गर्ने आधार थपिँदै गएको छ । लामाबगरका वडाअध्यक्ष गुरुङको भनाइमा केही समयअघिसम्म यहाँका मानिसहरू तामाकोसीले स्थानीयलाई दिने भनिएको सेयर रकम हाल्न सक्दैनन् भन्ने ठानिन्थ्यो । त्यसैले यहाँका बासिन्दाले अधिकारले पाउने सेयरको कित्ता नै घटाइएको छ । उनी थप्छन्, ‘अब यहाँका मानिसहरू जति पनि पैसा लगानी गर्न सक्छन् भनेर
अधिकारअनुसारको सेयर दिइनुपर्ने माग गरिरहेका छन् ।’ यहाँका युवा कि त स्थानीयस्तरमा उद्यम गर्दै छन्, कि त नजिकका विकासको काममा रोजगार गर्दै छन् । वैदेशिक रोजगारमा न्यून संख्यामा छन्, गएकाहरू पनि फर्किएर घर नजिकै केही न केही पैसा कमाउने काममा सहभागी छन् ।
माथिल्लो तामाकोसीका अनुसार हालसम्म आयोजनाको ९३ प्रतिशत काम सम्पन्न भइसकेको छ । हाल करिब एक हजार मानिस यहीँ आयोजनासँग गाँसिएर आयआर्जन गरिरहेका छन् । यस क्षेत्रका प्रदेशसभा सदस्य पशुपति चौलागाई हाइड्रोपावर कम्पनीको आगमनसँगै उत्तरी क्षेत्रको समृद्धिको ढोका खुलेको बताउँछन् । ६५० मेगावाटको तामाकोसी तेस्रो आयोजना सञ्चालनका लागि पहल थालिएको उनले बताए । ‘उक्त आयोजनाको सुरुवात र लामाबगरबाट चीनको सीमासम्म सडकले जोड्ने प्रयास सफल भए दोलखा जिल्लालेकाँचुली फेर्छ,’ सांसद चौलागाईंले भने ।
उक्त आयोजनाको पछिपछि लागेर आएको अन्य निजी आयोजनाहरूका कारण स्थानीय र बाहिरिया गरेर हजारौं मानिसहरू काममा छन् । रोजगार र उद्यमका कारण यस क्षेत्रको लगभग शत प्रतिशत बालबालिकाहरू विद्यालय शिक्षामा भएको जिल्ला शिक्षा कार्यालयको प्रतिवेदनले बताउँछ । उच्च शिक्षा हासिल गर्नेहरूको संख्या भने अझै न्यून रहेको उनले बताए ।
जलविद्युत् नै प्रमुख आधार बनाएर दोलखाको समृद्धि हुन सक्ने प्रतिनिधिसभा सदस्य पार्वत गुरुङ बताउँछन् । जलविद्युत् हबकै रूपमा रूपान्तर भइरहेको उत्तरी क्षेत्रबाट तिब्बत जोड्ने नाका खुलाउने तयारी भइरहेको उनले बताए । नाकासमेत खुलेर विद्युत् आयोजनाहरू सम्पन्न भएपछि पहिले दु:खले जेलिएको भनेर चिनिने दोलखाको उत्तरी क्षेत्र समृद्धिले भरिएको बस्तीहरूमा रूपान्तरित हुने उनले दाबी गरे ।

प्रकाशित : पुस ३०, २०७४ ०७:४१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कफी केन्द्रमा किसानको आकर्षण

घनश्याम गौतम

गुल्मी — रुरु–४ बलेटक्सारस्थित कफी अनुसन्धान केन्द्रमा किसानहरूको आकर्षण बढेको छ । केन्द्रमा अवलोकन र अनुसन्धान गर्न पुग्नेहरू नजिकै रहेको भण्डारी डाँडामा समेत पुग्ने गरेका छन् । चार वर्षअघि सरकारले डाँडामा मुलुककै पहिलो अनुसन्धान केन्द्र खोलेको हो ।

केन्द्रले अहिलेसम्म २९ प्रकारका कफीका नयाँ जात विकास, नर्सरी र बोटको व्यवस्थापन गर्दै आएको छ । सय रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको भण्डारीडाँडाका १ हजार बढी बोटमा लटरम्मै फलेको कफी देख्दा त्यहाँ पुग्ने किसान र अवलोकनकर्ता सबै मोहित हुन्छन् । केन्द्रले १० जातका बीउबाट सुरु गरेको अनुसन्धानलाई २९ प्रकारका बोटमा विकास गरेको छ । रोपेको तीन वर्षमै एउटै बोटले ५ हजारसम्म दाना दिने गरी कफी फल्न थालेका छन् । सेतो गवारोबाट पीडित जिल्लाभरका झन्डै२ हजार व्यावसायिक किसान केन्द्रमा फलेका बोट देखेर उत्साहित छन् ।
३७ वर्षअघि ५० पैसामा एक बोट कफी रोपेका रुरु गाउँपालिका ४ सिन्दुरेका भोजबहादुर रेश्मीले अनुसन्धान केन्द्रले बीउ छनोटदेखि नर्सरी, बिरुवा र उत्पादनसम्मका सबै प्रविधि सिकाएको र केन्द्रमा फलेको कफी देखेपछि आफूलाई थप उत्साही बनाएको बताए । ‘३७ वर्षअघि सुरु गरेको कफी खेती रोगकै कारण छोड्ने अवस्थामा पुगेको थिएँ,’ उनले भने, ‘तर केन्द्रले नयाँ विधिको नर्सरी र खेती सिकाएपछि पुराना बोट फालेर नयाँ थप्दै छु ।’ उनको बगैंचामा अहिले पनि ३ सय नयाँ र ४ सय पुराना बोट छन् । उनले कफी बिक्रीबाट वार्षिक २ लाख बढी आम्दानी गर्छन् ।
गुल्मी दरबार गाउँपालिका १ बलिथुमका कफी किसान घनश्याम गौतमले अनुसन्धान केन्द्र कफी किसानका लागि गतिलो पाठशाला बनेको बताए । केन्द्रमा जिल्लाका किसानदेखि बाहिर जिल्लाबाट समेत अध्ययनका लागि आउन थालेका छन् । अहिलेसम्म अनुसन्धान केन्द्रमा अध्ययन गर्न र सिक्न झन्डै १ हजार ७ सय किसान, विद्यार्थी र सरोकारवाला आइसकेका छन् । अमेरिकका कफी वैज्ञानिक जोस कार्लोस सहितको टोली पनि आएर अध्ययन गरेको छ ।
केन्द्रले माटो, मल र १० जातका बीउबाट सुरु गरेको अनुसन्धानलाई २९ जातमा पुर्‍याएको केन्द्रका वरिष्ठ वैज्ञानिक कृष्णबहादुर थापाले बताए । कफीको माउबोट, त्यसको हाँगा, बीउ छनोट गरी बीउ अनुसारको माटो, बिरुवा, उत्पादन र गुणस्तरसम्म सबै अनुसन्धान भइरहेको उनले बताए । ‘हामीले बीउ, माटो, बिरुवा र फल उत्पादनदेखि गुणस्तरसम्म सबै कुराको एक चरणको अनुसन्धान सक्नै लागेका छौं,’ उनले भने, ‘बालुवामा हुर्काइएको बिरुवालाई छहारीसँगै कुखुराको मल र तोरीको पिनालाई मलको रूपमा प्रयोग गर्दा छिटो रोग नलाग्ने र उत्पादन बढी दिने देखियो ।’ माटो, मल, बीउदेखि वातावरणीय प्रभावको समेत परीक्षण भइरहेको उनले बताए ।
केन्द्रको १ सय रोपनी जग्गामध्ये ७० रोपनीमा ३२ हजार कफीका बिरुवा परीक्षणका रूपमा उत्पादन भइरहेका छन् । बाँकी जग्गामा नर्सरीका लागि प्लटिङ र सिँचाइ व्यवस्थापनको काम भइरहेको छ । किसानका नर्सरीमा रोपेको ४ वर्षमा फल दिने भए पनि अनुसन्धान केन्द्रमा विकास गरिएका नयाँ बिरुवाले रोपेको ३ वर्षमै उत्पादन दिन थालेका छन् ।
केन्द्रले सुरुमा गुणस्तरीय बीउको खोजी गर्छ । बीउ खोजीपछि माटो, बालुवा, बालुवा र माटो गरी तीन किसिमको नर्सरी बनाएर बिरुवा उत्पादन गर्छ । त्यसमा राम्रो देखिएको, छिटो हुर्किएको र अर्को माटोलाई पनि सहजै ग्रहण गर्न सक्ने बिरुवा रोजेर किसानका लागि सिफारिस गर्छ । ती बिरुवालाई आवश्यक पर्ने छहारीदेखि मलको पनि परीक्षण गर्छ । अहिलेसम्म बालुवामा हुर्काइएको बिरुवा र त्यसमा तोरीको पिनालाई मलको रूपमा प्रयोग गरेको बिरुवा उत्पादनका लागि प्रभावकारी देखिएको केन्द्रले जनाएको छ ।
अनुसन्धानबाट कफी बोटका लागि तोरीको पिना, कखुराको मल, गड्यौली मल, बाख्राको मलपछि गाईभैंसीको मल प्रभावकारी देखिएको छ । केन्द्रका अनुसार कफीको प्रतिबोटका लागितोरीको पिना २, कुखुराको मल साढे २, गड्यौली मल ३, बाख्राको मल ४ र गाईभैंसीको मल ५ किलो आवश्यक पर्छ । त्यसरी सबै प्रक्रिया पूरा गरेर छानो र छहारीसहित हुर्केको बिरुवाले२ देखि ३ वर्षमै उत्पादन दिन्छन् ।
जिल्लाभर लामो समयदेखि नियन्त्रणमा आउन नसकेको सेतोगवारो केन्द्रको अनुसन्धानपछि नियन्त्रणमा आउन थालेको रुरु गाउँपालिका अध्यक्ष नीलकण्ठ गौतमले बताए । ‘धेरै कफी किसानलाई अहिले अनुसन्धान केन्द्र खेती सिक्ने पाठशाला बनेको छ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : पुस ३०, २०७४ ०७:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्