प्रभावकारी भएन रेलबाट ढुवानी

माधव घिमिरे

विराटनगर — तीन महिनाअघि भारतको कोलकातास्थित बन्दरगाहबाट सामान ल्याउन सुरु भएको रेलमार्गको सुविधा प्रभावकारी हुन सकेको छैन । वैशाख दोस्रो साता पहिलोपटक सीमा नाकानजिक भारतको बथनाहासम्म रेलबाट तेस्रो मुलुकका सामान आएको थियो ।

भारतको कोलकोता बन्दरगाहबाट पहिलो पटक विराटनगरका लागि तेस्रो मुलुकबाट आयात गरिएको सामान लिएर आएको मालबाहक रेल । जोगवनी भन्दा ६ किलोमिटर दक्षिण रहेको बथनाह रेल्वे स्टेशनमा अनलोड गरिदै । तस्बिर : वेदराज पौडेल / कान्तिपुर

त्यसयता थप दुईपटक मात्र रेलबाट सामान आएको छ । कोलकाता बन्दरगाहबाट यसअघि यस्तो ‘कार्गो रेल’ वीरगन्ज नाकासम्म आउने गरेको थियो ।

मालबाहक रेल नियमित हुन नसक्दा नेपाली उद्योगी–व्यवसायीले फाइदा लिन सकेका छैनन् । तेस्रो मुलुकका सामान कोलकाता बन्दरगाहबाट रेलमार्फत सीधै आउने भएपछि उत्साही बनेका उद्योगी–व्यवसायी अचेल त्यसरी आयात गर्न अनिच्छुक देखिएका छन् ।

Yamaha

तेस्रो मुलुकबाट सोयाबिन तेल, सूर्यमुखी तेल, प्लास्टिकको कच्चा पदार्थ, दाल र दलहनका वस्तु, चिनी, बिस्कुट, स्टिलको कच्चा पदार्थ, इनर्जी ड्रिंकलगायत थुप्रै सामान आयात हुने गरेको छ । व्यापार तथा निकासी प्रवद्र्धन केन्द्रका अनुसार प्रदेश १ को समग्र व्यापारमा कुल हिस्साको ३८ दशमलव १६ प्रतिशत समुद्रपारका मुलुकबाट हुने गरेको छ ।

कोलकाता बन्दरगाहबाट विराटनगर नाका नजिक पर्ने भारतीय रेल्वे स्टेसन बथनाहासम्म वैशाख १६ गते मालबाहक रेल आइपुगेको थियो । त्यसबेला ५८ वटा कन्टेनरमा पाकिस्तानको चिनी ल्याइएको थियो । बथनाहा–जोगबनी नाकाभन्दा करिब ६ किलोमिटर दक्षिण पर्छ ।

कोलकाताबाट बथनाहासम्मको सडक दूरी करिब ५ सय ५० किलोमिटर पर्छ । रेलमार्गको दूरी योभन्दा कम हुने र बिनाअवरोध आउने भएकाले समय र ढुवानी भाडासमेत कम पर्ने भन्दै उद्योगी उत्साही थिए । तर, नियमित हुन नसक्दा आयातकर्ताले ढुवानीका लागि स्थलमार्ग नै रोज्दै आएका छन् । वैशाखयता तीनपटक मात्रै सामान बोकेर रेल आएको छ । पछिल्लोपटक जेठ २ र २३ गते आएको रेलले चिनी र कागज ल्याएको थियो । नियमित हुन नसक्दा र बथनाहामा पूर्वाधार नहुँदा यो प्रभावकारी नभएको उद्योगीहरूको भनाइ छ ।

उद्योग वाणिज्य महासंघका केन्द्रीय सदस्य अविनाश बोहोराका अनुसार कोलकाताबाट बथनाहा आइपुगेको सामान गन्तव्यमा पुर्‍याउने साधन अपर्याप्त भएकाले आयातकर्ताहरू रेलबाट सामान ल्याउन इच्छुक देखिएका छैनन् । समयमा आफ्नो उद्योग वा गोदाममा सामान पुर्‍याउन नसकेर बथनाहास्थित रेल्वे यार्डमै कन्टेनर थान्को लाग्दा आयातकर्ताले ‘डिटेन्सन’ शुल्क तिर्नुपर्ने अवस्था छ ।

आयातीत सामान राखिने ठूलो आकारको कन्टेनर बथनाहाबाट सम्बन्धित उद्योग प्रतिष्ठानसम्म पुर्‍याउन समस्या छ । ‘बथनाहासम्म सामान ल्याएर त्यहीँ थन्क्याउने कुरा आउँदैन,’ एक आयातकर्ताले भने, ‘त्यहाँबाट उद्योग वा गोदामसम्म पुर्‍याउन पर्याप्त साधनको व्यवस्था छैन, त्यसैले कार्गो रेल सेवा हाम्रा लागि प्रभावकारी हुन सकेको छैन ।’

मोरङ व्यापार संघका अध्यक्ष पवनकुमार सारडाका अनुसार एकीकृत संयुक्त भन्सार चेकपोस्ट निर्माण पूरा भएपछि मात्र तेस्रो मुलुकका सामान आयात सहज हुनेछ । अहिले रेलबाट ल्याइएपछि बथनाहाबाट सामान गन्तव्यसम्म पुर्‍याउन समस्या भएकाले आयातकर्ताहरू रेलबाट सामान ल्याउन उत्साहित नभएको उनको भनाइ छ ।

कार्गो रेल सुरु हुने भएपछि खासगरी औद्योगिक कच्चापदार्थ ल्याउन सहज हुने भन्दै उद्योगीहरू उत्साही थिए । ढुवानी खर्च कम पर्ने भएकाले उत्पादनको लागत समेत केही घट्ने अनुमान थियो ।

बोहोराका अनुसार कोलकाताबाट आउने सामान तत्कालै बथनाहाबाट सम्बन्धित आयातकर्ताकहाँ पुर्‍याउन पर्याप्त टेलर (कन्टेनर बोक्ने साधन) हुनुपर्छ । त्यहाँ कम्तीमा पनि ५० वटा टेलर भए रेलले ल्याउने कन्टेनर ढुवानी सहज हुने उनको भनाइ छ । ‘तेस्रो मुलुकबाट ल्याइने सामान कोलकाताबाट बथनाहासम्म ल्याउन सहज हो,’ उनले भने, ‘तर, त्यहाँबाट गन्तव्य पुर्‍याउनै समस्या भएपछि प्रभावकारी हुन सकेको छैन ।’

यही कारण रेलमार्गको सुविधा हुँदाहुँदै पनि कोलकाताबाट सीधै टेलरबाट सडकमार्ग हुँदै कन्टेनरमै सामान आइरहेको छ । उद्योगीहरूले सामान ढुवानी र गन्तव्यमा पुर्‍याउन सहजताका लागि कोलकातास्थित महावाणिज्य दूतावासले पहल गर्नुपर्ने बताएका छन् ।

उद्योग संगठन मोरङका अध्यक्ष भीम घिमिरेले कार्गो रेल सञ्चालन नियमित गर्न पहलका लागि वाणिज्य विभागलगायत निकायसँग कुरा भइरहेको बताए । ‘आयात सहजीकरणका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि नियमित हुन नसक्दा यसबाट फाइदा लिन सकिएको छैन,’ उनले भने, ‘सरकारले पहल गरेर नियमित गराउन सक्नुपर्छ ।’

भारतीय रेल्वेअन्तर्गत कन्टेनर निगम लिमिटेड (कनकोर) ले बथनाहासम्म मालबाहक रेलमा कन्टेनर ढुवानी गर्न थालेको हो । दशकअघि जोगबनीसम्म रेल गुड्ने ‘ब्रोडगेज लाइन’ आइपुगेको थियो । त्यसपछि ठूला रेल सञ्चालन सहज भएको थियो ।

आईसीपी बनेपछि सहज
मोरङको बुधनगरमा निर्माणाधीन एकीकृत भन्सार चेकपोस्ट (आईसीपी) पूर्ण रूपमा तयार भएपछि भने आयात सहज हुने भएको छ । त्यसपछि रेल नेपाली भूमि प्रवेश गरेर त्यही स्थानसम्म सामान ल्याउनेछ । त्यहाँबाट नेपाली ढुवानी साधनले आयातित सामान गन्तव्यमा पुर्‍याउनेछन् ।

चेकपोस्टको भारततर्फको काम सकिए पनि नेपालपट्टि बाँकी छ । बाँकी काम ६ महिनाभित्र सकिने निर्माण कम्पनीले जनाएको छ । डेढ वर्षयता निर्माणमा संलग्न भारतको दिनेशचन्द्र आर इनफ्लाक्सन कम्पनीले उक्त चेकपोस्ट आगामी डिसेम्बरभित्र बनाइसक्ने म्याद पाएको छ । कम्पनीले उक्त अवधिभन्दा अघि नै काम सक्ने दाबी गरेको छ ।

कम्पनीका इन्जिनियर अवधेशप्रसाद साहका अनुसार करिब ४० प्रतिशत काम सकिएको छ । ‘बाँकी काम ६ महिनाभित्र सक्ने तयारी छ,’ उनले भने, ‘चेकपोस्ट पूरा भएपछि जोगबनी नाकाबाट हुने आयात निर्यात ब्रोडगेज रेलमार्गमार्फत हुनेछ ।’

प्रकाशित : श्रावण १५, २०७५ ०८:२४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पाइपबाटै ग्यास

३२ घरमा ग्यास वितरण गर्न पाइप जोड्दैछन् नेपाली र भारतीय प्राविधिक
माधव घिमिरे

विराटनगर — जतुवा क्षेत्रमा अचेल धमाधम पाइप बिछ्याइँदै छ । त्यसबाट पानी होइन, ग्यास बग्नेछ । यही साउनभित्र । महानगर १४ को यस इलाकाका बासिन्दाको चुलोमा त्यही पाइपको ग्यास आइपुग्नेछ ।

विराटनगर १४, जतुवास्थित गौशालामा बायो ग्यास उत्पादनका लागि गोबर संकलन गर्दै । तस्बिर : माधव घिमिरे । कान्तिपुर

सिलिन्डर बोक्ने झन्झट सकिनेछ । तीन दशकदेखि सञ्चालनमा रहेको गौशालाबाट बायोग्यास निकालिएको हो । ‘पहिलो चरणमा ३२ घरमा ग्यास वितरण गर्न पाइप जडान भइसकेको छ,’ संस्थाका अध्यक्ष शंकरलाल अग्रवालले भने, ‘साउनभित्रै परीक्षण गरी नियमित ग्यास उपलब्ध गराउने तयारीमा छौं ।’ प्रत्येक घरमा दुइटा चुलो र ग्यास प्रयोग गर्न चाहिने सामान न्यूनतम मूल्यमा गौशालाले उपलब्ध गराएको छ ।

दोस्रो चरणमा थप सय घरमा पुर्‍याउने लक्ष्य रहेको अग्रवालले बताए । ती घर गौशाला रहेको स्थानबाट एक किलोमिटर आसपासका हुनेछन् । ग्यास प्लान्ट जडान र अरू प्राविधिक कामका लागि भारतको गुजरातबाट आएका र नेपाली प्राविधिकले काम गरिरहेका छन् । ३३ वर्षअघि ‘गाईको वृद्धाश्रम’ का रूपमा सुरु गरिएको उक्त श्रीकृष्ण गौसेवा सदनमा त्यसबेला केही गाई मात्र थिए । अहिले दुई सयभन्दा बढी गाई र बाच्छाबाच्छी छन् ।

गाईको सेवाका लागि सुरु गरिएको यो गौसदनमा संख्या बढदै गयो । महानगरका उद्योगी–व्यवसायी र स्थानीय बासिन्दाको सहयोगमा गौशाला चलेको छ । यसले जैविक मल बनाएर न्यूनतम मूल्यमा बेच्दै आएको छ । दूध बिक्रीबाट हुने आम्दानी गौशालाकै खर्चमा उपयोग गरिन्छ । स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुने भनेर हरेक बिहान यहाँ करिब डेढ सय जना गौमूत्र सेवनका लागि पुग्छन् ।

अब यही गौशालाबाट बायो ग्यास उत्पादन गरेर घरघरमा पाइपमार्फत पुर्‍याइने भएको हो । यसका लागि १ करोड २५ लाख रुपैयाँ लागतमा ग्यास प्लान्ट, पाइपलाइन र अन्य संरचना निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेको छ । स्थानीयको घरसम्म ग्यास पुर्‍याउन पाइप जडानसमेत भइसकेको छ । गौशालामा १९ ‘गोसेवक’ दैनिक खटिन्छन् । स्वेच्छाले सेवा गर्न पुग्ने स्थानीयको संख्या उत्तिकै छ । कतिपय पशु चिकित्सक र प्राविधिकका रूपमा काम गरिसकेकाहरू पनि गौशालालाई सघाउनेमा पर्छन् ।

नियमित गोसेवकमध्ये एक महीचन्द्र यादवका अनुसार गौशालामा २ सय ५ गाई र बाच्छाबाच्छीबाट दैनिक करिब २ हजार किलो गोबर निस्कन्छ । त्यही गोबरलाई जम्मा पारेर ग्यास प्लान्टमा राखिन्छ । त्यहाँबाट ग्यास उत्पादन गरी जम्मा गर्ने प्लास्टिकको ठूलो ट्यांकी जडान गरिएको छ । त्यसैबाट पाइपमार्फत घरघरमा ग्यास पुग्नेछ । ‘हामीले यो नाफा कमाउने उद्देश्यले गरेको होइन,’ अग्रवालले भने, ‘हरेक घरमा मिटर राखिएको हुन्छ, जति ग्यास प्रयोग हुन्छ, त्यही मिटरमा उठेअनुसार शुल्क लिइनेछ ।’

यो बजारमा पाइने एलपी ग्यासभन्दा गुणस्तरयुक्त र मूल्यमा पनि सहुलियत हुने उनले बताए । मूल्य भने परीक्षणको काम सकिएपछि उपभोक्ताकै सहमतिमा तय गरिने अग्रवालको भनाइ छ । ग्यास प्लान्टका लागि वैकल्पिक ऊर्जा प्रवद्र्धन केन्द्रले सघाएको छ । उसको ८० प्रतिशत र संस्था एवं स्थानीय उपभोक्ताको २० प्रतिशत लगानी यसमा रहनेछ । प्लान्ट र वितरण प्रणाली निर्माणको रेखदेख केन्द्रका प्रतिनिधिले पनि गरिरहेका छन् । अध्यक्ष अग्रवालका अनुसार प्रदेश १ का विभिन्न स्थानमा अध्ययन गरेपछि यसैलाई ‘पाइलट प्रोजेक्ट’ का रूपमा मानेर केन्द्रले ग्यास उत्पादन र वितरणमा सघाएको हो ।

गौशालामा निकै अघिदेखि जैविक मल उत्पादन गरी किलोको १२ रुपैयाँमा बिक्री गरिँदै आएको छ । त्यति धेरै संख्यामा गाई भए पनि दैनिक झन्डै ६० लिटर मात्रै दूध बेच्ने गरिएको छ । ‘बाच्छाबाच्छीले अघाउँजी खाएपछि मात्रै दूध दुहुने गरेका छौं,’ अर्का गोसेवक ताराचन्द्र यादवले भने, ‘दिनको झन्डै ६० लिटर दूध मात्र बेच्छौं ।’ सबैको आम्दानी गाईको स्याहार र गौशाला सञ्चालनमै खर्च गरिन्छ ।

गाई सुरुमा अन्यत्रबाट ल्याएर राखिएको थियो । पछि त्यहीँ जन्मी हुर्की गरेपछि संख्या दुई सय नाघेको हो । ‘यहाँका गाई र बाच्छाबाच्छी अन्यत्र लगिँदैन,’ यादवले भने, ‘यहीँ जन्मन्छन्, यहीँ मर्छन्, हामी विधिपूर्वक अन्तिम संस्कार गर्छौं ।’

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७५ ०७:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT