‘नेपाली संगीतका जादुगर’

गोपाल योञ्जन जन्मजयन्ती
सजना बराल

काठमाडौँ — चुपचाप प्रहरीको जागिर खाइरहेका छत्र गुरुङलाई विसं २०२९ तिर गोपाल योञ्जनले गीत गाउन भनेछन् । गुरुङ फुर्किंदै योञ्जनछेउ पुगेको अहिले सम्झन्छन् ।

‘मेरो गुरु, मार्गनिर्देशक, प्रिय दाइ सबैथोक उहाँ नै हुनुहुन्थ्यो,’ गुरुङ भन्छन्, ‘उहाँले गर्दा नै म गायक बनेँ । उहाँले जसरी मलाई लोक गायकको परिचय दिनुभयो, नेपाली संगीतमा लोकविधालाई पहिचान दिने श्रेय पनि उहाँलाई नै जान्छ ।’

योञ्जनको संगीतमा छत्रले ‘छातीमा मेरो यो छोटो भोटो...’ लगायत गीत गाएका थिए । छत्रकै शब्द संकलन रहेको उक्त गीतमा तारा थापाले गायनमा साथ दिएकी थिइन् । छत्र योञ्जनलाई नेपाली संगीतका ‘फयान्टास्टिक म्याजिसियन’ मान्छन् । ‘देउसेहरूले आशीर्वाद दिँदा ढुंगा छोए सुन बनोस् भन्छन् नि,’ उनले भने, ‘गोपाल दाइले छोएपछि गीतहरू अमूल्य बन्थे । साधारण मान्छेले पनि उहाँका गीतको स्तर बुझ्न सक्छ ।’

योञ्जनसँग झन्डै तीन दशक संगत गरेका उनी त्यो बेला संगीतमा नोटेसन लेख्न सक्ने न्यून संगीतकर्मीमध्ये एक मान्छन् योञ्जनलाई । अम्बर गुरुङ, चन्द्रराज शर्मा र गोपाल योञ्जनले मात्र त्यो जमानामा नोटेसन लेख्न सक्थे । ‘गीत कम्पोज गर्दा नेपाल आर्मी र पुलिसको ब्यान्ड अनि अरू वाद्यवादक भेला पार्नुहुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘एउटै गीतका लागि २० वटा भ्वाइलिन खोज्नुहुन्थ्यो । त्यही मेहनतले गर्दा उहाँका गीत कालजयी बनेका हुन् ।’

सन् १९६० को दसकमा दार्जिलिङको कला परिषद्मा आबद्ध योञ्जनलाई नेपाल निम्त्याएका गीतकार नगेन्द्र थापा उनलाई संगीतका त्रिवेणी मान्छन् । गीत लेखन, संगीत सिर्जना र गायन तीनवटै विधामा अब्बल भए पनि योञ्जनको गीतकार र संगीतकार छवि बढी ओजिलो भएको थापालाई महसुस हुन्छ । ‘त्रिवेणीमा गायन कमजोर हुन्छ,’ थापाले भने, ‘गोपालको गीतकार र संगीतकारको दोभान भयंकर छ ।’ उनीजस्ता सशक्त गीतकार र संगीतकार आफूले अहिलेसम्म नभेटेको थापाको दाबी छ ।

योञ्जन यथार्थपरक गीत लेखनमा निकै बलियो भएको थापाले बताए । उनका अुनसार गीतलाई कविताको नजिक ल्याउन सक्ने गोपालको खुबी अनुसरणयोग्य छ । ‘उनका गीतबाट संगीत पक्ष हटाइदियो भने गीत अर्थपूर्ण नै लाग्छ,’ उनले भने, ‘गीतमा जीवन उधिनेर लेख्थे उनी । उनका गीतमा समाजका आक्रोश, विग्रह वा प्रेम पोखिएका छन् ।’ थापाका अनुसार योञ्जन सुरुमा बाध्यताले गीतकार बनेका हुन् । दार्जिलिङ छँदा बाँसुरीवादन हुँदै अन्य वादनकला सिकेका उनले आफ्ना कम्पोजिसनमा शब्द लेखिदिने मान्छे नपाएपछि आफैं लेख्नुपरेको थियो ।

नेपाली सुगम संगीतमा नयाँपन दिएको हुनाले योञ्जनलाई ट्रेन्डसेटरका रूपमा सम्झना गरिनुपर्ने थापाले बताए । लोक लयमा शास्त्रीय संगीतको फयुजन गराएर नयाँ धुन उत्पादन गर्न उनी माहिर भएको थापाको दाबी छ । ‘मेरो पाउमा आज...’, ‘हे माझी दाइ...’, ‘अल्झेछ क्यारे पच्छयौरी...’, ‘उडिजाऊँ भने...’ जस्ता गीतमा लोक (शास्त्रीय मिठास पाइने उनले बताए । ‘छोटो अवधिमै उनले नेपाली संगीतको दिशा निर्देशन गरेका थिए’, थापा भन्छन्, ‘संगीतप्रतिको उनको चोखो समर्पण श्रद्धा गर्नलायक छ ।’

सिकेनन् नयाँले
पुराना स्रष्टाका गीत नयाँले सुन्ने मात्र होइन गाउने पनि गरेका छन् । योञ्जनकै थुप्रै गीत कभर सङका रूपमा युट्युबमा राखिएका छन् । तर, नयाँ पुस्ताले योञ्जनको गीत रुचाए पनि उनको संगीत संस्कार नसिकेको गायिका ज्ञानु राणाको भनाइ छ । ‘गीतलाई जीवन्त बनाउन उहाँ धेरै मिहिनेत गर्नुहुन्थ्यो’, योञ्जनसँग युगल गाएकी राणा भन्छिन्, ‘हामीलाई पनि सशक्त गाउन प्रेरित गर्नुहुन्थ्यो । तर, अहिले मिहिनेत गर्न छोडिएको छ । यो भनेको उहाँप्रति अनादर हो ।’

Yamaha

स्तरीय गीत कस्तो हुन्छ भन्ने बुझ्नका लागि योञ्जनलाई सुन्नैपर्ने गीतकार एवं कवि थापाको भनाइ छ । संगीतमा कसरी साधना गर्नुपर्छ भन्ने कुरा पनि उनको जीवनबाट सिक्न सकिने अवगत गराए । ‘विडम्बना अहिलेका गीतमा साधना भेटिँदैन,’ थापाले दु:ख मनाउँदै भने, ‘उनकै गीत गाउनेले पनि गोपाललाई न्याय गरेको सुनिदैन । उनले खनेको बाटोलाई गन्तव्यमा पुर्‍याउन पहल भएको छैन ।’


खरेललाई गोपाल योञ्जन स्मृति पुरस्कार

संगीतज्ञ गोपाल योञ्जनको ७६ औं जन्मजयन्तीको अवसरमा शनिबार राजधानीमा एक सांगीतिक कार्यक्रम गरियो । पुल्चोकस्थित ललितपुर हार्ट क्लबमा आयोजित कार्यक्रममा शुभारम्भ द म्युजिकल जर्नीले योञ्जनका शिष्यसमेत रहेका गायक बद्री दुर्गा खरेललाई ‘गोपाल योञ्जन स्मृति पुरस्कार–२०७५’ प्रदान गर्‍यो ।

खरेललाई गीतकार नगेन्द्र थापाले आयोजकका तर्फबाट १० हजार रुपैयाँ र ताम्रपत्र हस्तान्तरण गरे । पुरस्कृत खरेलले ‘बोलाऊँ भने तिमीलाई...’, ‘शुभकामना खालीखाली...’ जस्ता आफ्ना गीत सुनाए । समारोहमा गायक शैलेश सिंह, सुरज थापा, देवेन्द्रमान सिंह, आदिश्री कस्पाललगायतले भने योञ्जनका रचना प्रस्तुत गरेका थिए ।

उनीहरूले ‘जीवनदेखि धेरै धेरै...’, ‘बनेको छ पहराले....’, ‘मैला पुण्य मन पराएँ...’, ‘तिम्रोजस्तो मुटु...’ लगायत गीत सुनाएका थिए । ‘स्रष्टालाई सम्झिने संस्कार बसालौं भनेर यस्तो कार्यक्रम गरेका हौं’, शुभारम्भका संस्थापकसमेत रहेका गायक शैलेश सिंहले भने, ‘उहाँप्रतिको हाम्रो प्रेम अभिव्यक्त गरेको पनि हो ।’ विसं २००० भदौ १० मा जन्मिएका योञ्जनको सम्झनामा आइतबार जमलस्थित सांस्कृतिक संस्थान (नाचघर) मा पनि कार्यक्रम हुँदै छ ।

बितेका दुई दशकदेखि मधुरिमा नेपालले उनको सम्झनामा सांगीतिक गतिविधि गर्दै आएको मधुरिमा नेपालका प्रदीप बमजनले अवगत गराए । कार्यक्रमा यसपालि योञ्जनबारे अन्तक्र्रिया गर्नुका साथै उनका
गीत गाइनेछन् ।

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७५ ०८:४०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बिकाउ गीतको वर्चस्व

सजना बराल

काठमाडौँ — संगीतकार दीपक जंगम अहिलेको सांगीतिक माहोलदेखि खुसी छैनन् । यहाँ बनिरहेका गीत स्तरीय नभएको उनको भनाइ छ । गीतकार श्रवण मुकारुङ पनि नेपाली गीतमा काव्यिक उचाइ घटेको भन्दै खिन्न हुन्छन् । गायिका कुन्ती मोक्तान अहिलेको गायनमा हेलचेक्रयाइँ देख्छिन्, मिहिनेत देख्दिनन् ।

बजारमा चलेका अधिकांश गीत कला र भाव गहनताका दृष्टिले कमजोर रहेको कवि/गीतकार मुकारुङले बताए । प्रस्तोता वा निर्मातालाई फाइदा भए पनि यस्ता गीतले राष्ट्रिय संस्कृति निर्माणमा कुनै टेवा नपुर्‍याउने उनको भनाइ छ । ‘संगीत भनेको समाजलाई सुसंस्कृत गराउने माध्यम पनि हो,’ उनी भन्छन्, ‘स्रष्टाले यो दायित्वबोध गर्न छोडेका छन् ।’


संगीतकार दीपक जंगम गायक होइन, मेसिनले गीत गाउन थालेपछि विकृति बढ्नु स्वाभाविक ठान्छन् । अटोटयुन वा टयुन इन्हयान्सरका भरमा गाएका गीत श्रोतामाझ लोकप्रिय भएको देख्दा उनी विरक्त मान्छन् । ‘गम्भीर स्रष्टा हतोत्साहित भइसके,’ उनी भन्छन्, ‘तिनको संख्या घटेको छ । साधना र अध्ययन गर्न छोडियो । तुरुन्त चर्चित हुन खोज्दा नानाभाँति भयो ।’


बजारमा ढोल पिटेका गीत गीत नभएर प्रोपोगान्डा भएको उनको भनाइ थियो । मिडियाले स्तरीय गीत नचिन्दा सस्ता गीत लोकप्रिय भएको उनी ठान्छन् । ‘फिल्मतिर बक्स अफिस लगाएजस्तै संगीतमा पनि नियमन आवश्यक भइसक्यो,’ उनी औँल्याउँछन्, ‘जुन जराबाट आएको हो, त्यसको हेरविचार र मलजल गर्ने काम भएको छैन । नेपाली संगीत बिरुवाबाट बोट हुन नपाउँदै ओइलाउन थालेको छ ।’


गायक प्रेमध्वज प्रधानका अनुसार गीत निर्माणमा सामूहिक पहल मासिएयता गीत विकृत बन्न थालेको हो । अहिले गीतलाई टुक्राटुक्रा पारेर रेकर्ड गर्ने, गीतकार, संगीतकार र गायकबीच समन्वयन नहुने भएपछि असली गीत बन्न नसकेको उनको भनाइ छ । ‘नयाँ सुगम गीत सुन्न पाएको छैन,’ उनी विरक्तिन्छन्, ‘शास्त्रीय शैली मिसाएर हाई स्केलमा, चिच्याएर गाउन थालिएको छ । सुन्दा पटक्कै आनन्द आउँदैन ।’


प्रधानलाई गीतमा सरलता मन पर्छ । उनी भारी शब्द, गुजुल्टिएको संगीत र चर्को स्वरमा कला भेटदैनन् ।


पछिल्लो समय दुईचार वटा गीत मात्रै कलात्मक हुने गरेको उनी बताउँछन् ।
कवि मुकारुङलाई पनि राम्रा गीत बन्दै नबनेको भन्ने लाग्दैन । तर, नराम्रोको वर्चस्व रहेको उनको बुझाइ छ । तृष्णा गुरुङको ‘खनी हो यामु...’, विपुल क्षत्रीको ‘राम साइँली...’, हेमन्त रानाको ‘सुन साइँली...’ जस्ता एकाध गीत आफूलाई रचनात्मक लागेको उनी बताउँछन् ।


जराको खोजी
बजारले चाहेअनुसार गीत सिर्जना गरिएको नयाँ पुस्ताको भनाइ छ । मुकारुङका अनुसार अहिले नेपालमा मात्र होइन विश्वस्तरमै मनोरञ्जनात्मक गीत हावी भइरहेका छन् । गायक प्रधानलाई पनि विदेशी गीतको सिकोले हामी ‘पेपी नम्बर’ मा भुलेका हौं भन्ने लाग्छ । प्राविधिक सुविधा थपिएपछि साधना कम भएको गायिका कुन्ती मोक्तानको ठहर छ ।


गायिका मीना निरौला पनि वर्तमान समयमा गम्भीर गीत नबनेको भन्नेमा सहमत छिन् । तर, यस्ता गीत नराम्रा हुन्छन् भन्नु सही नभएको उनको भनाइ छ । ‘यो पनि संगीतको एउटा प्रकार हो,’ उनी भन्छिन्, ‘हामी गायकगायिकाले सबै प्रकारका गीतको सम्मान गर्नुपर्छ, गाउनुपर्छ ।’ उनी आफूहरूले नेपालीपन नभुलेको बताउँछिन् । हिजोआज लोकलयमै आधारित गीत बनेकाले नयाँ पुस्ताले मौलिकता बिर्सियो भन्नु सही नभएको उनको तर्क छ ।


‘अहिलेका श्रोता र यो समयलाई ध्यानमा राख्दा जस्ता गीत बनिरहेका छन्, ठीकै बनेका छन् भन्ने लाग्छ,’ मीनाले भन्छिन्, ‘भारतमा पनि पहिलेजस्तो गहन गीत बन्न छोडेका छन् । शैली फेरिइरहन्छ । यो शैली पनि सधंैका लागि होइन ।’


नयाँ एल्बमको तयारी गरिरहेकी गायिका मोक्तान पनि थरीथरीका गीतबाट राम्रा छानिँदै जानेमा विश्वस्त छिन् । ‘श्रोताको सांगीतिक चेत बढदै जान्छ,’ उनले भनिन्, ‘बिकाउ गाउनेहरू टिकाउन हुँदैनन् ।’

किन हरायो कलात्मकता ?
कस्ता गीत राम्रा हुन्छन् ? यसको जवाफ छैन भने पनि भयो । तर, साहित्यबिनाको संगीत, मौलिकताबिनाको संगीत वा सौन्दर्यबिनाको संगीत ‘राम्रो’ भित्र नपर्ने संगीतकर्मीहरूको भनाइ छ । गीतको आधारभूत मापदण्ड मिचेपछि यसबाट कला हराएको कवि मुकारुङको ठम्याइ छ । ‘खोकेको पनि गीत, हाँसेको पनि गीत हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘हास्य कलाकार पनि गायक हुन्छन् यहाँ । जथाभावी गाउनेलाई सेलेब्रिटीको व्यवहार गरिन्छ ।’


राम्रा गीतको प्रचारमा मिडियाले भूमिका खेल्नु अत्यावश्यक रहेको उनको सुझाव छ । स्रष्टाले पनि श्रोताको सांगीतिक चेतनास्तर बढाउनु आफ्नो जिम्मेवारी भएको महसुस गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।


दीपक जंगम भने अहिलेको प्रविधिलाई दुरुपयोग होइन, सदुपयोग गरे समस्या सल्टिहाल्ने ठान्छन् । ‘मिहिनेत नगरेर संगीत स्तरीय नबनेका हुन्,’ उनी भन्छन्, ‘संगीतमा पनि बाँध बाध्ने बेला आएको छ । मिडियाले बाँधको भूमिका निर्वाह गरिदिए सस्ता गीत छानिने थिए ।’


मौलिकताको कुरा उठिरहँदा अहिलेका ‘सर्जक’ ले पुराना लोक गीत हुबहु नक्कल गर्नु लाजमर्दो भएको कुन्तीको ठहर छ । उनी नयाँ पुस्तालाई सिर्जनशील हुन आग्रह गर्छिन् । यसका लागि उही ‘श्रम’ आवश्यक रहेको उनी बताउँछिन् । ‘अहिले हामीसँग सबै थोक छ,’ उनी भन्छिन्, ‘सुविधैसुविधा छन् । मात्र मिहिनेत बाँकी भयो । मिहिनेत गर्ने र अध्ययनशील हुनासाथ नेपाली गीतमा आफ्नोपन आइहाल्छ ।’

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ १०:४८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT