विद्यार्थी तान्दै मानविकी

समयानुकूल पाठ्यक्रम परिमार्जन नहुँदा विद्यार्थी आकर्षित हुन नसकेकाले प्रयोगात्मक र अनुसन्धानमूलक खालको अध्यापन पद्धति विकास गरिँदै ।
दुर्गा खनाल

काठमाडौँ — समाजशास्त्री प्राध्यापक चैतन्य मिश्रले २०७४ साल वैशाख २ मा एउटा लेखमा उल्लेख गरेका हरफहरू हुन् यी । मानविकी तथा समाजशास्त्र अध्ययनको आकर्षण घटिरहेका बेला प्राध्यापक मिश्रका यी हरफले उक्त संकायको महत्त्व झल्काउँछ । पछिल्लो समय अन्य प्राविधिक विषयमा विद्यार्थीको आकर्षण बढिरहेको छ ।

-सामाजिकशास्त्रले हामीलाई ‘कुवाको भ्यागुतो’ हुनबाट जोगाउँछ । विश्वभरिका व्यापकता, विशिष्टता र समानताहरू हामीमा छिराउँछ । आफ्नो र अरू सबैको समाज परिवर्तनशील र प्रवाहमा छ, त्यो प्रवाह कहिले ढिलो र कहिले छिटो हुन्छ, तर थामिँदैन भन्ने सिकाउँछ ।

-सामाजिकशास्त्रको ज्ञानले अन्यायविरुद्ध लड्न र संगठित हुन प्रेरित गर्छ । अन्याय प्राकृतिक, दैवी वा स्वनिर्मित हुने होइन, बरु ऐतिहासिक–सामाजिक रूपले निर्मित हुने हो भन्नेबित्तिकै अन्यायविरुद्ध लड्न सकिने रहेछ भन्ने ज्ञान खुल्छ ।

Yamaha


मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकायमा अध्ययन विद्यार्थीको कम रोजाइमा पर्ने गरेको छ । तर, समाज बुझ्न र सामाजिक क्षेत्रका स्थापित हुने मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकायले सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । पछिल्लो विज्ञान, व्यवस्थापन, इन्जिनियरिङलगायतमा विद्यार्थीको चाप छ ।


मानविकी र सामाजिकशास्त्रमा तुलनात्मक रूपमा कम चाप देखिन्छ । तर यो संकायभित्रका अध्ययन गर्ने विषयको छनोट सही हुन सक्यो भने विद्यार्थीले यही संकाय पढेर पनि राम्रो अवसर पाउने सक्ने अवस्था छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले विद्यार्थीका पछिल्ला चाहनाहरूलाई बुझेर विषयहरूको विविधता र अध्ययन गर्ने पाठ्यक्रमलाई परिमार्जन गर्न थालेको छ ।
‘समाजको सबै क्षेत्रको नेतृत्व गर्न सक्ने जनशक्ति मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकायभित्रका विषयको अध्ययनले दिलाउन सक्छ,’ त्रिवि मानविकी संकायका डिन प्राध्यापक शिवलाल भुसालले भने, ‘विद्यार्थीलाई थप आकर्षित गर्न हामीले नया कार्यक्रमहरू थप्न थालेका छौं ।’


अहिलेसम्म मानविकीको पढाइ सैद्धान्तिक बढी थियो । प्रयोगात्मक र व्यावहारिक पाटोलाई यो संकायले कम प्राथमिकता दिएको थियो । पछिल्लो समय आर्थिक उपार्जनसँग सीधा जोडिने खालका विषयहरू विद्यार्थीका रोजाइमा पर्न थाले त्यसैले मानविकी संकायमा पनि अब विविधता थपिन थालेका छन् ।


त्रिविका ३० आंगिक र ३ सय सम्बन्धनप्राप्त क्याम्पसहरूमा मानविकी अध्यापन हुन्छ । स्नातक र स्नातकोत्तर अध्यापन हुने यो संकायमा नयाँनयाँ विषय भित्रिएका छन् । स्नातक तहमा अहिले ‘कम्प्युटर एप्लिकेसन’ विषय सुरु भएको छ । नयाँ पुस्ता सूचना प्रविधिमा अभ्यस्त हुनुपर्ने भएकाले मानविकीभित्र पनि यो विषय भित्र्याइएको डिन भुसालले जानकारी दिए । बढी प्रयोगात्मक हुने यो विषयले प्राविधिक रूपमा अब्बल बनाउन सक्छ ।


त्रिविले अन्य केही विषयहरूलाई पनि प्रवेश गराउन तयारी गरेको छ । ‘गुड गभरनेन्स एन्ड लिडरसिप डेभलपमेन्ट’, फेसन डिजाइनिङ, सोसल इन्टरप्रेनरसिपजस्ता विषय पनि त्रिविले स्नातक तहमा अब प्रवेश गराउँदै छ ।


‘मानविकी र समाजशास्त्र पहिले ज्ञान आर्जन गर्ने खालको मानिथ्यो तर अब हामीले यसलाई जीविकोपार्जनसँगसमेत जोड्ने गरी नयाँ कार्यक्रम थपेका छौं,’ डिन भुसालले भने । मनोविज्ञान, सामजिक कार्य र पत्रकारिताजस्ता चालु विषयलाई थप स्तरोन्नति गर्ने तयारी पनि भइरहेको छ । अब यी विषयलाई ४ वर्षे बनाउने तयारी छ ।
स्नातकोत्तरदेखि विद्यावारिधिसम्मका लागि त्रिविले यो संकायमा केही नयाँ विषयहरू चलाइरहेको छ । जसमा विद्यार्थीहरूले रुचि देखाउन थालेका छन् ।


स्नातकोत्तरमा ‘टुरिजम एन्ड हस्पिटालिटी’, ‘डेभलपमेन्ट स्टडिज’, फोल्कलोर स्टडिज’, ‘स्पोटर्स साइन्स’ जस्ता विषय छन् । ‘विमेन्स स्टडिज’, लाइब्रेरी साइन्स र काउन्सिलिङ साइकोलोजी विषयमा स्नातकोत्तर तहको एक वर्ष विशेष कोर्सको योजना पनि त्रिविले ल्याएको छ । यी नयाँ विषयहरू अहिलेको बजारअनुसार बिक्ने खालका हुन् । यो अध्ययन गरेका व्यक्ति सामाजिक क्षेत्रमा रोजगारीका लागि खोजिने सूचीमा पर्छन् ।


मानविकीका केही विषय भने अहिले संकटमा छन् । इतिहास, भूगोल, नेपालभाषा, हिन्दी भाषालगायतका बिषय करिब बन्द नै गर्नुपर्ने अवस्थामा छन् । यी विषयमा विद्यार्थीको कुनै आकर्षण छैन । महत्त्वप्ूार्ण हुँदाहुँदै पनि कुनै विषयमा विद्यार्थीले नरुचाउनुमा पाठयक्रमको पनि भूमिका छ । वर्षौंदेखि एउटै पाठयक्रम छ ।


समयानुकूल पाठ्यक्रम परिमार्जन नहुँदा विद्यार्थी आकर्षित हुन सकेका छैनन् । तर, अब पाठयक्रम परिमार्जन गर्ने प्रयास भइरहेको डिन भुसालले जानकारी दिए । पुरानो पाठयक्रम र अध्ययन पद्धतिमा भएका कमजोरीहरू हटाउनका लागि सुधार्न खोजिएको उनले जनाए ।


अब प्रयोगात्मक र अनुसन्धानमूलक खालको अध्यापन पद्धति हुनेछ । जसले विद्यार्थीहरूलाई यो संकायप्रतिका आकर्षण अझै बढाउनेछ ।


विद्यालय तहको शिक्षा सकेर उच्च शिक्षाका लागि जान खोज्ने विद्यार्थीहरूले विषय र संकाय चयन गर्दा ध्यान पुर्‍याउनुपर्ने हुन्छ । त्यसका लागि आफ्नो क्षमताअनुसार कुन विषयमा पढ्ने भन्ने विद्यार्थीको स्वतन्त्र निर्णयमा भर पर्छ ।


अध्ययनका लागि अन्य संकायजस्तै मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकायका विषय पनि जीवनोपयोगी शिक्षाको कसीमा कमजोर छैनन् । त्यो प्रयास काठमाडौं विश्वविद्यालयले गुणात्मक हिसाबले अघि बढाएको देखिन्छ । त्यसैले पोखरा, पूर्वाञ्चल, सुदूरपश्चिमलगायत नयाँ खुलेका विश्वविद्यालयले मानविकीका विषयलाई उठान गर्न आवश्यक रहेको विज्ञले आंैल्याएका छन्।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७५ ११:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

जोड्दै इन्जिनियरिङ

स्वरूप आचार्य

काठमाडौँ — इन्जिनियरिङ विषय भनेको पूर्ण रूपमा प्राविधिक विषय हो । कुनै पनि वस्तुको निर्माणसम्बन्धी व्यावहारिक र सैद्धान्तिक ज्ञान हासिल गर्नु भनेकै इन्जिनियर हुनु हो । विकासशील राष्ट्रमा यो विषयको महत्त्व अझ बढी हुन्छ । विश्वमा भइरहेको विकासलाई आत्मसात् गरेर अगाडि बढ्नका लागि त्यस राष्ट्रमा दक्ष इन्जिनियरहरू आवश्यक हुन्छ ।

कुनै पनि देश विकासको खाका सुरुमा राजनेताले कोरे पनि त्यसलाई मूर्तरूप दिने भनेको इन्जिनियरहरूले नै हो । देशमा भौतिक पूर्वाधारको विकासदेखि सूचना आदानप्रदान गर्नसम्म इन्जिनियरको ठूलो महत्त्व रहन्छ । तसर्थ इन्जिनियरिङ विषयको नेपालमा उपादेयता धेरै भएकैले पनि यस विषय पढ्न विद्यार्थीहरू लालायित हुने गरेका छन् ।


इन्जिनियरिङ विषय प्राविधिक विषय भएकाले अहिलेको युगमा खाली हात कोही पनि बस्नु नपर्ने भएकाले विद्यार्थीहरूको आकर्षण बढेको हो । नेपालमा ६ वटा विश्वविद्यालयले इन्जिनियरिङ पढाउँदै आएका छन् । सरकारी तथा निजी दुवैखाले कलेजमा यसको पढाइ हुँदै आएको छ ।


त्रिभुवन विश्वविद्यालय, काठमाडौं विश्वविद्यालय, पोखरा विश्वविद्यालय, पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय, मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय र सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयले आफ्ना आंगिक क्याम्पसमा इन्जिनियरिङ विषय पढाइरहेका छन् । त्यसो त ती विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन लिएर निजी कलेजले समेत इन्जिनियरिङ विषय पढाइरहेका छन् ।


अहिले नेपामा सिभिल, मेकानिकल, आर्किटेक्चर, मेकानिकल, कम्प्युटर साइन्स, इलेक्ट्रिकल, इलेक्ट्रोनिक्स, बायो–टेक्नोलोजी, बायो–मेडिकल, सर्भे वा जियो–मेट्रिक र इन्डस्ट्रियल इन्जिनियरिङको पढाइ हुने गरेको छ ।


प्रोग्रेसिभ इन्जिनियरिङ एसोसिएसन केन्द्रीय सदस्य तथा युवा इन्जिनियर वासुदेव नेपालका अनुसार नेपालको परिप्रेक्ष्यमा अहिले सिभिल, अर्किटेक्चर, इलेक्ट्रिकल र कम्प्युटर इन्जिनियरहरूको माग र काम दुवै बढी छ । ‘भूकम्पपछि सिभिल र अर्किटेक्चरको माग धेरै नै बढेको छ,’ उनले भने, ‘यस्तै विभिन्न जलविद्युत् योजनाहरू पनि निर्माण भइरहेकाले इलेक्ट्रिकलको माग पनि राम्रो छ ।’ युवा इन्जिनियर वासुदेव नेपालको भनाइमा नेपाल सिँचाइ विभागका डीई इन्जिनियर चूडाराज ढकाल पनि सहमत छन् । उनको विचारमा नेपालले विश्वको विकासको गतिलाई समात्ने हो भने यहाँको भौतिक पूर्वाधार विकास र जलविद्युत्मा ठूलो लगानी गर्नुपर्छ । ‘इन्जिनियरिङ भनेको विकासका लागि मात्रै होइन, देशभित्र रहेका विभिन्न तहका मानिसलाई एक सूत्रमा बाँध्नका लागि पनि आवश्यक पर्छ ।’


सिभिल
यो विषय अध्ययन गरिसकेपछि कुनै भवन निर्माणको क्षेत्रमा काम पाइन्छ । सिभिल इन्जिनियरले कुनै पनि भौतिक संरचनाको डिजाइन र निर्माण गर्छ । भवन निर्माण, जलविद्युत् सिँचाइ, खानेपानी, एयरपोर्ट र रेलमार्ग निर्माणमा जागिर पाइन्छ ।


आर्किटेक्चर
यो अध्ययन गरिसकेपछि भवनहरूको निर्माण र डिजाइन पनि गर्छ । यो सिभिल इन्जिनियरले पनि गर्न सक्छन् । आर्किटेक्चरले भवनहरूको मात्रै काम गर्छ । विशेष गरेर आर्किटेक्चर इन्जिनियरले घरको नक्सा बनाउने, प्रारूप तयार पार्ने काम बढी गर्छन् । भवन निर्माण पनि गर्न सक्छन् । तर यो कामचाहिँ सिभिलले गर्छन् ।


इलेक्ट्रिकल
यो इन्जिनियरङ अध्ययन गरेपछि विद्युत्का सबै काम उनीहरूले नै गर्छन् । मेसिन जडान गर्नेदेखि विद्युुत् उत्पादन भएपछि त्यसलाई प्रसारण गर्ने, वितरण गर्ने, त्यसलाई मर्मत–सम्भार गर्ने काम इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरले गर्छन् । हाइड्रो पावर प्रोजेक्ट, उद्योगधन्दा कलकारखानामा रोजगार पाइन्छ ।


मेकानिकल
सबै किसिमको मेसिनहरूको डिजाइन गर्ने, मर्मत गर्ने, उद्योगहरूमा चाहिने मेसिनहरू डिजाइन गर्ने उत्पादन मर्मत गर्ने मेकानिकल इन्जिनियरले हो । मेकानिकलले इन्जिनियरले अटोमोबाइलको पनि काम गर्छन् ।


इलेक्ट्रोनिक्स एन्ड कम्युनिकेसन
इलेक्ट्रोनिक्स एन्ड कम्युनिकेसन इन्जिनियरले दूरसञ्चारको काम गर्छ । मोबाइल बनाउनेदेखि कम्प्युटर मर्मत तथा सम्भार गर्ने पनि इलेक्ट्रोनिक्स इन्जिनियरले नै गर्छन् । अटोमेटिक मेसिनहरू बनाउने काम पनि यही अध्ययन गरेका इन्जिनियरहरू नै हुन् ।


कम्प्युटर
यो अध्ययन गरेका इन्जिनियरले सफ्टवेयर बनाउँछन् । अहिले मोबाइल एप्सहरू पनि यही इन्जिनियरिङ पढेका विद्यार्थीले बनाउन सक्छन् । कम्प्युटराइज गर्नको लागि यही इन्जिनियरको आवश्यकता पर्छ ।


बायो मेडिकल इन्जिनियरङ
यसले स्वास्थसँग सबै उपकरणहरूको इनोभेसन गर्ने, निर्माण गर्ने, मर्मत गर्ने सञ्चालन गर्ने काम यही इन्जिनियरङ अध्ययन गरेकाले हो ।


एग्रो इन्जिनियरङ
यसले कृषिसँग सबै कुरा गर्छ । कृषिमा चाहिने उपकरण, औजार निर्माणदेखि सञ्चालन, मर्मत–सम्भार यही इन्जिनियरङ पढेकाले गर्न सक्छन् । यो सबै इन्जिनियरिङको मिक्स हो । कृषिका लागि चाहिने सबै पूर्वाधार यही विषय अध्ययन गरेका इन्जिनियरहरूले बनाउँछन् । नेपालमा यसको पढाइ धरानमा हुन्छ ।


सर्भे इन्जिनियरङ
सबै भूगोलको नापी गर्ने, नक्सा बनाउने काम सर्भे इन्जिनियरले गर्छन् । सामान्य जग्गा नापी गर्नेदेखि देशको नक्सांकन गर्ने काम यही इन्जिनियरङ अधययन गरेका विद्यार्थीले गर्न सक्छन् । जुनसुकै आयेजनाहरू बनाउँदा पनि सर्भे गर्नुपर्ने भएकोले आयोजनामा पनि सर्भे इन्जिनियर आवश्यकता पर्छ ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७५ ११:०६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT