पाका साथी

शान्तदास अहिले ८५ वर्षका भए तर थुप्रै बालबालिकाका साथीजस्तै छन् । बाल साहित्यमा योगदान पुर्‍याएकामा उनले जगदम्बाश्री पुरस्कार पाउने भएका छन् ।
हिमेश बज्राचार्य

काठमाडौँ — शान्तदास मानन्धर बालसाहित्यका हुन् । उनी अहिले ८५ वर्षका भए । यो उमेरमा पनि उनी बालसाहित्य लेखन र सम्पादनमा एकदमै सक्रिय छन् । उनले बालसाहित्यमा कलम चलाउन थालेकै ६० वर्ष भइसक्यो । उनका दुई दर्जन जति बालसाहित्यका किताब प्रकाशित छन् । दुई सयभन्दा बढी बालसाहित्यकै पुस्तक सम्पादन गरेका छन् ।

अहिले पनि स–साना बालबालिकाले पढ्ने साहित्य कस्तो हुनुपर्छ भनेर अध्ययन र चिन्तन मनन गरिरहेका छन् । बालसाहित्यमा निरन्तर कलम लचाएर स्तरीय रचनाहरू दिएबापत् उनलाई जगदम्बाश्री पुरस्कार दिने घोषणा हालै मात्र भएको छ ।

काठमाडौंको झोछेँमा जन्मेका शान्तदासले सुरुवाती शिक्षा आफ्नै घर र टोल छिमेकमा पाएका थिए । किनभने उनी आफू सानोछँदा विद्यालय जाने चलन थिएन । पछि एकैपल्ट ५ कक्षामा जेपी स्कुलमा भर्ना भए । त्यहाँबाटै एसएलसी दिए ।

Yamaha

झोछेँमा जन्मे पनि उनी नजिकैको मरुटोलमा हुर्किए । त्यहाँ उनको बुबाको साबुन पसल थियो । पढ्दै जाँदा उनले स्नातकसम्मको शिक्षा हासिल गरे । शान्तदासले शिक्षकका रूपमा धेरै वर्ष पढाए । त्यसताका पढाउनुलाई पेसाभन्दा पनि समाजसेवाका रूपमा लिइन्थ्यो । उनले एक होइन, धेरै विद्यालयमा पढाए । २००९ सालतिर युवामाझ समाजसेवा गर्ने लहर नै सुरु भएको थियो । यसमध्ये पढाउनुलाई नै सबैभन्दा राम्रो काम मानिन्थ्यो ।

शान्तदासले सबैभन्दा लामो समय शिक्षकका रूपमा झोछेँकै बालसेवा विद्यालयमा बिताए । त्यहाँ १० वर्ष प्रधानाध्यापक रहे । त्यसअघि काठमाडौंकै लैनचौरस्थित शान्ति विद्यागृहमा पनि केही समय पढाए । यसरी शिक्षकका रूपमा विद्यालयमा समय बिताउँदा उनी स–साना बालबालिकासँग नजिक हुन पुगे ।

यस क्रममा उनलाई थाहा भयो– कलिलो उमेरका बालबालिकालाई के मन पर्छ, के मन पर्दैन ? के गर्दा खुसी हुन्छन्, के गर्दा बेखुसी ? शान्तदास राम्रा चित्रकारसमेत थिए । त्यसैले पढाउने क्रममा उनी जहिल्यै सकेसम्म चित्रको बढी प्रयोग गर्थे । घोडाबारे पढाउनु छ भने उनी ब्ल्याकबोर्डमा त्यसको चित्र बनाउँथे । चित्रमै घोडा देखेपछि यो कस्तो जनावर हो भनेर धेरै बताइरहनै पर्दैनथ्यो ।

त्यसैले पनि होला शान्तदास स–साना विद्यार्थीबीच निकै लोकप्रिय भए । यो लोकप्रियतासँगै उनी बालसाहित्यमा आकर्षित भए । अनि स–साना बालबालिकाका लागि कलम चलाउन थाले । २०१५ सालतिर शान्तदासका दुई पुस्तक अंग्रेजीमा प्रकाशित भए । पछि नेपाली र नेपाल भाषामा पनि कलम चलाए । त्यति बेला नेपालीमा बालसाहित्य लेख्न थालिएको थियो । तर प्रकाशित पुस्तक बालबालिकाको हातमा पर्न मुस्किल थियो । ‘मैले बालसाहित्य सिर्जना गर्न थाल्नुको पहिलो उद्देश्य भनेकै किताबहरू बालबालिकासम्म पुगोस् भन्ने थियो,’ अहिले उनी सम्झिन्छन् ।

शान्तदास युवाछँदै चीन र त्यति बेलाको सोभियत संघसँग नेपालको दौत्य सम्बन्ध सुरु भएको थियो । त्यस क्रममा त्यहाँका बालसाहित्य पनि नेपाल आइपुगे । त्यसमध्ये केही नेपालीमा अनुवाद भए । यसरी चीन र सोभियत संघका बालसाहित्यबारे पनि जानकारी भएपछि उनलाई यस क्षेत्रमा कलम चलाउन अझै मद्दत पुग्यो ।

बालसाहित्य कस्तो हुनुपर्छ भन्नेबारे शान्तदास भन्छन्–
बालसाहित्य लेख्दा निकै सचेत भएर लेख्नुपर्छ । यसका लागि धेरैभन्दा धेरै मिहिनेत चाहिन्छ । एकैपल्ट लेखेर टुंग्याउनुपर्छ भन्ने छैन । दोहराएर– तेहराएर लेख्नुपर्छ । लेखकले आफ्ना रचना सफा होस् भनेर निरन्तर र सक्दो प्रयास गर्नुपर्छ । बालसाहित्यको लेखकले सबैभन्दा पहिले ध्यान दिनुपर्छ– कतै यसले बालबालिकालाई कुनै प्रकारले हानि पुर्‍याउने काम त गर्दैन ? यस्तो हानि चेतनाका रूपमा पनि हुन सक्छ, शारीरिक पनि हुन सक्छ । अथवा दुवै । बालसाहित्यको रचना आमा भएर गर्नुपर्छ । यसका लागि आमाको जस्तै माया र धैर्य हुनुपर्छ । आमाको जस्तैमुटु, त्याग र समर्पण चाहिन्छ ।

आफ्नो बच्चालाई लिएर आमाको आफ्नै धारणा हुन्छ । ठूलो भएर यो यस्तो बन्छ, उस्तो बन्छ भन्ने आशा र भरोसा हुन्छ । त्यसरी नै लेखकले पनि बालबालिकाप्रति आशा र भरोसा राख्नुपर्छ । अहिलेको बालसाहित्यमा धेरै सुधार चाहिन्छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ १०:३४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

अझै एल्भिस

हिमेश बज्राचार्य

काठमाडौं — किङ अफ रक एन्ड रोल । छोटकरीमा ‘द किङ’ मात्रै पनि । अर्थात् एल्भिस प्रिस्ले । उनलाई २० औं शताब्दीको विश्व संगीतमा सबैभन्दा धेरै महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका व्यक्तित्वका रूपमा लिइन्छ ।

यिनै एल्भिसको निधन भएको पनि ४० वर्ष भइसकेको छ, तर उनले छाडेर गएका संगीत उत्तिकै जीवन्त छन्, अझै पनि । पछिल्ला केही सातादेखि यो महिना उनको निधनको समय पारेर विश्व संगीतले फेरि एकपल्ट उनलाई सम्झने काम गरेको छ । 

सन् १९७७ को अगस्ट १६ मा उनको निधन भएको थियो । उनको निधन कसरी भयो, किन भयो, अझै पनि धेरै कथा सुन्न पाइन्छ । उडन्ते गफहरू उनको जन्मस्थान अमेरिकाको मिसिसिपीमा धेरै छन्, यसलाई लिएर । तर उनले यस संसारबाट बिदा लिएको पनि चार दशक भइसकेको स्थितिमा सायद उनलाई सम्झिने कारण पक्कै यो विवादास्पद मृत्यु होइन, उनको संगीत नै हो । यस्तै भयो, पूरा अगस्ट महिनाभरि । विशेषत: उनको जन्म घरतिर । 

दक्षिण अमेरिकी राज्य मिसिसिपीमा पर्छ, ग्रेसल्यान्ड । यसैमा उनले आफ्नो जीवनको अन्तिम समय बिताएका थिए । उनको निधनयता त्यो घर र त्यसको वरिपरिका स्थान विश्व संगीत पारखीका लागि एकपल्ट घुम्नै पर्ने, पुग्नै पर्ने स्थान भएको छ । त्यसैले त त्यो स्थानमा पुग्नेको संख्या पनि अविश्वसनीय रूपमा दुई करोड बढी पुगिसकेको छ । अगस्ट १६ को छेउछाउ पारेर त त्यहाँ ठूलै भीड जम्मा हुने गर्छ । यसपल्ट झन् विशेष रह्यो । 

एल्भिसले सन् १९५७ मा त्यहाँ रहेको घर किनेका थिए । त्यसको २० वर्षपछि उनको त्यहीं निधन भयो । निधनका बेला उनी भर्खर ४२ वर्षका थिए । विश्व संगीतले बुझ्न नसकेको तथ्य के भने महान् मानिएका संगीतकर्मीहरूले किन कम उमेरमै मृत्युलाई आत्मसात् गर्ने गर्छन् ? यसमा एल्भिस आफैं पनि अपवाद हुन सकेनन् । अहिले पनि जीवित रहेको भए ८२ वर्षमा हुन्थे । अहिले पनि उनीसँगै हुर्केका केही साथी एल्भिसबारे गफ हाँक्छन् । 

सन् १९५४ तिर उनले आफ्नो सांगीतिक जीवन सुरु गरेका थिए । उनलाई ख्याति दिलाउने पहिलो गीत भने ‘हार्टब्रेक होटल’ थियो, जुन सन् १९५६ तिर रिलिज भएको थियो । यो गीत अमेरिकामा नम्बर १ हिट पनि भएको थियो । त्यसयता उनले फर्केर हेरेनन् र एकपछि अर्को प्रसिद्ध गीत दिए । एल्भिस संगीतमा मात्र पनि सीमित रहेनन् । उनी अभिनेता पनि थिए । सन् १९५६ मा उनले कलाकारका रूपमा ‘लभ मि टेन्डर’ मा डेब्यु पनि गरेका थिए । 

त्यसको दुई वर्षपछि उनी अमेरिकी आर्मीमा भर्ती पनि भए । त्यसको पनि दुई वर्षपछि उनी फेरि संगीत र अभिनयमा फर्के । केही वर्ष अगाडि मात्र प्रसिद्ध रोलिङ स्टोन म्यागाजिनले एल्भिसका उत्कृष्ट गीतको सूची तयार पारेको थियो । त्यसअनुसार ‘सस्पिसियस माइन्ड’ लाई नम्बर १ स्थानमा राखेको थियो । पत्नी प्रिसिलियासँगको सम्बन्ध नाजुक हुन थालेपछि त्यसको दु:ख यस गीतमा पाइन्छ । ‘इभ आई क्यान ड्रिम’ दोस्रो नम्बरमा छ । यो अमेरिकी अश्वेत अगुवा मार्टिन लुथर किङप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली थियो । 

त्यसयता आउँछ, ‘इन द गेटो’ । यसमा एल्भिसले आफ्ना असफलताका दु:खद पक्षबारे अनुभव पोखेका छन् । र, एल्भिसलाई सधैंका लागि सम्झाउने गीतमा पर्छ, ‘जेल हाउस रक’ । सन् १९५७ मा निस्केको यो गीतलाई धेरैले खुबै रुचाए । अझै पनि यो गीत उत्तिकै बजिरहेको सुन्न पाइन्छ । पाँचौंमा पर्छ, उनको प्रेम सम्बन्धी गीत, ‘कान्ट हेल्प फलिङ इन लभ ।’ एल्भिस ‘स्टाइल आइकन’ पनि हुन् । 
उनको फेसनलाई पछ्याउने अहिले पनि उत्तिकै छन् । 

एल्भिसको प्रसंगमा नेपालसँग जोडिएको घटना पनि धेरैले सम्झिने गर्छन् र यो रहेको छ, उनीसँग राजा महेन्द्र र रानी रत्नको भेट । यी तीन जना सँगै बसेको तस्बिर त्यति बेला अमेरिकामा पनि खुबै चर्चित भएको थियो । सन् १९६० मा राजा महेन्द्र अमेरिका पुगेका थिए । क्यालिफोर्नियाको लस एन्जलस पुग्ने क्रममा महेन्द्रले एल्भिसलाई भेटेका थिए । भनिन्छ, त्यति बेला संगीतबारे चर्चा भएको थियो । र, आफू नेपालमा पनि लोकप्रिय रहेको सुन्दा एल्भिस खुसी भएका थिए, भनिन्छ । यिनै एल्भिसप्रति श्रद्धाञ्जली ।  तस्बिरहरू : एजेन्सी

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७४ १४:४६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT