‘सिर्जनामा महिला–पुरुष विभेदको अर्थ छैन’

पुस्तक वार्ता
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — नेपाली साहित्यमा हरदम सक्रिय रहिरहने एक ओजपूर्ण लेखकको नाम हो— शारदा शर्मा । शर्माका ‘सीमान्त अनुभूति’, ‘युद्धोपरान्त’ र ‘स्वर्णसूत्र’ कवितासंग्रह तथा ‘अग्निस्पर्श’, ‘आस्थाको भग्नावशेष’ कथासंग्रह प्रकाशित छन् ।

उनका ‘भुइँफूलको देश’ (निबन्ध संग्रह) र ‘ताप’, ‘कम्प’ (उपन्यास) पनि साहित्यिक बजारमा चर्चामा छन् । यसै साता सांग्रिला बुक्सबाट आउन लागेको नेपाली राजनीति, समाजको पछिल्लो एक दशकबारेको पुस्तक ‘त्यो समय’ का सन्दर्भमा शारदा शर्मासँग गरिएको कुराकानी :

‘त्यो समय’ संस्मरण पुस्तकको पृष्ठभूमि र लेखकीयबारे के भन्नुहुन्छ ?
म जागिरका सिलसिलामा सन् २००४ देखि २००६ सम्म दिल्ली बसें । त्यसपछिका दुई वर्ष नेपाल बसेर दिल्ली अफिसका लागि काम गरें । यस अवधिमा धेरै समय कार्यक्षेत्रतिर घुम्ने काम पथ्र्यो । बंगलादेश, भुटान र भारतकै विभिन्न ठाउँको घुमाइ र अनुभूतिबारेको चर्चा यो पुस्तकमा बढी छ । पुस्तकभित्र विषयवस्तुका हिसाबले भने त्यतिखेरै तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले गरेको ‘कू’ को पृष्ठभूमिमा आएका अनेक राजनीतिक उतारचढावहरू जोडिएका छन् । १२ बँुदे दिल्ली सम्झौताको पृष्ठभूमिदेखि संविधानसभाको पहिलो चुनावसम्मका अनौपचारिक इतिवृत्तिहरू पुस्तकमा समेटिएका छन् ।

Yamaha

तपाईं कथा, निबन्ध, उपन्यास, कविता, समीक्षा सबै विधामा सक्रिय देखिनुहुन्छ । लेखन र सम्प्रेषणका आधारमा सबैभन्दा सहज लाग्ने विधा कुन हो ?
सबै विधाका आ–आफ्नै विशेषता छन् । यद्यपि कविता, आख्यान र संस्मरणमा म आफूलाई बढी सहजताका साथ सम्प्रेषण गर्न सक्छु भन्ने लाग्छ ।

सिर्जनामा पनि ‘महिला र पुरुष’ भनेर विभेदसहितको समीक्षा/आलोचना हुने गरेको छ । तपाईंले यो लैंगिक चेतना र अन्तरबारे सिर्जनामा कत्तिको ख्याल गर्नुभएको छ ?
महिलाका समस्याबारे महिला लेखकले बढी सहजता र आधिकारिकताका साथ (भावना/सिर्जना) व्यक्त गर्न सक्छन् भन्ने मलाई लाग्छ, पुरुषका पनि त्यस्ता विशेष विषय–क्षेत्र हुन सक्छन् । यद्यपि सिर्जनामा महिला–पुरुष विभेदको अर्थ छैन, समग्र सिर्जनामा सधैं महिला र पुरुष लेखक भनेर छुटयाइरहनुपर्ने आवश्यकता छैन । कम्तीमा म भने यस्तो आवश्यकता देख्तिनँ ।

पछिल्लो एक दशकमा लेखन र प्रकाशन सक्रियता आधारमा तपाईं निकै अगाडि देखिनुभएको छ । चर्को विज्ञापन, प्रचार र बजारले पनि सिर्जनशीलतालाई प्रभावित गर्न थालेको छ भनिन्छ नि ।
पुस्तकको बजार बढाउन यी कुराहरू पनि आवश्यक छन् । यद्यपि लेखनको स्तर प्रचार–प्रसारले मात्रै बढ्दैन, त्यसनिम्ति लेखकको प्रयत्न र परिश्रमको भूमिका नै बढी हुन्छ ।

अहिले के पढ्दै हुनुहुन्छ ? वर्ष २०७४ मा आफूलाई मन परेका नेपाली पुस्तक ?
भर्खरै केही नेपाली पुस्तकहरू पढेर सिध्याएकी छु । अर्चना थापाको लामा कथाहरूको संग्रह ‘कठपुतला’ निकै राम्रो र नयाँ शैलीको रहेछ । विषयवस्तु र प्रस्तुतिका हिसाबले आधुनिक नेपाली कथा लेखनको परम्परामै यसले जबर्जस्त हस्तक्षेप गरेजस्तो मलाई लाग्यो । योगमायाको जीवनीमा आधारित नीलम कार्की निहारिकाको ‘योगमाया’ उपन्यास उच्च कोटिको छ । सरस्वती प्रतीक्षाको ‘नथिया’ र विवेक ओझाको ’ऐलानी’ उपन्यासले पश्चिम नेपालको बादी समुदायका कथा–व्यथालाई मार्मिक किसिमले आ–आफ्ना शैलीमा व्यक्त गरेका छन् । सरस्वती ज्ञवालीको संस्मरण ‘लालटिनको उज्यालो’ मा अप्ठेरो समयमा जनताबीच बसेर राजनीतिक भूमिका निर्वाह गरिरहेकी एउटी मध्यमवर्गीय परिवारकी नारीले पारिवारिक, सामाजिक, सांस्कृतिक रूपमा सामना गरेका अनन्त संघर्षको मार्मिक चित्रण छ । यतिखेर निकै राम्रा पुस्तकहरू लिएर महिलाहरू लेखनमा आएको अवस्था देखिएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १५, २०७५ ०८:४०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मुरली बाजेहरू

पात्र
रमेशचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — तिरिरि..मुरली बज्यो वनैमा...मुरलीको धुनले मन नलोभ्याउने सायदै होलान् । तर पछिल्लो समय आधुनिक वाद्ययन्त्रले मुरलीलाई विस्थापित गर्ने चिन्ता बढेको छ । तसर्थ मुरली बचाउन आफ्नो कला मार्फत सर्वसाधारणको ध्यान तान्दै आएका छन् दुई प्रतिभा ।

८३ वर्षीय पीताम्बर भट्टराईका मुखका सबैजसो दॉत फुक्लिएका छन्, तर ओठले च्याप्दै बजाएको मुरलीको धुनले सहजै ध्यान तान्ने गर्छ । उनी सात दशकदेखि लगातार मुरलीको धुनबाट गीतसंँगै छन्द कविता बजाएर हरेकको मन जित्दै आएका छन् । धनकुटा–७ हुलाकटोलमा बसोबास गर्दै आएका उनी ओखलढुंगाको रामपुरमा जन्मिएका हुन् । भट्टराईले १० वर्षको उमेरदेखि मुरलीमा स्वर दिंदै आएका छन् । मुरली बजाएर सबैको मन जितेका कारण नै उनको उपनाम ‘मुरली बा’ रहेको छ ।


‘बाल्यकालदेखि मुरलीको धुनले लठ्याउने गरेपछि यसैलाई मैलै रोजें’, उनले भने ‘मुरली र मेरो मित्रता कहिल्यै टुट्दैन ।’ गोठालो जॉदा बजाउन सिकेको मुरली राति सुत्दा सिरानीमा राख्ने र दिनभर कोटको गोजीमा सुरक्षित राख्दै आएका छन् । कुनै औपचारिक कार्यक्रम होस् वा कसैबाट फर्माइस आउनासाथ मुरलीको धुनका लागि जुटिहाल्छन् । कोट सिलाउँदा उनले मुरली राख्नकै लागि विशेष गोजी नै बनाउन लगाउँछन् । ‘सबैभन्दा बढी माया मुरलीको लाग्छ,’ उनी भन्छन्, ‘चराचुरुङ्गीको साथमा वनजंगलमा मुरली बजाउन आनन्द आउँछ ।’


‘मुरली हाम्रो मौलिकता हो,’ उनले थपे, ‘यसलाई अन्य वाद्ययन्त्रले विस्थापित गर्न दिनु हुन्न ।’ उनले शार्दूृलविक्रीडित, मन्दाक्रान्ता, शिखरिणीलगायतका छन्द श्लोकको कविता मुरलीबाटै सुनाउने गर्छन् । छन्द कविता सुनाउन पाउँदा असाध्यै आनन्द आउने उनले बताए । तीनवटा पुस्तक प्रकासन गरिसकेका भट्टराई यो उमेरमा पनि सक्रिय जीवन बिताउँदै छन् ।

नाकबाटै मुरली...
ओठले मुरली बजाउनु सामान्य होला, तर नाकबाट मुरली बजाएर मत्रमुग्ध पार्ने कला आफैंमा फरकपन हो । नाकको प्वालबाट श्वासप्रश्वास सन्तुलन मिलाएर मुरली बजाउन निपुण छन् झापास्थित मेची नगरपालिका १२ धाइजन सहरेडाँगीका मातृकाप्रसाद संग्रौला ।


५० वर्षीय संग्रौला सुरुवाती दिनमा झन्डै चार दशकअघि गाउँघरमा भजन कीर्तनमा हिँड्दादेखि नै वाद्यवादन र गीत संगीतमा अभ्यस्त भएका थिए । सनाही बजाएर ख्याति कमाएका उनी पछिल्लो तीन वर्षदेखि नाकले मुरली बजाउँदै आकर्षण दिने गरेका छन् । त्यसो त उनी सबैजसो मौलिक बाजागाजा बजाउन पनि उत्तिकै निपुण छन् । हार्मोनियम, तबला, मादल, सनाही, बच्छे बाजा, बिनायो, मुर्चुङ्गा, सारंगी, ढोलक उनले आफ्नै पहलमा संग्रह गरेर राखेका छन् । पछिल्लो समयदेखि भने उनी मुरली संरक्षण अभियानमा विशेष जुट्दै आएका छन् ।


‘मुरलीभित्रको मुरली’ उनले आफ्नो अभियानको नामकरण गरेका छन् । किबोर्डलगायत आधुनिक वाद्यवादनले मुरलीलाई विस्थापित गरेको भन्दै आफू यस अभियानमा जुटेको उनले बताए । ‘कृत्रिमताले हाम्रो मौलिकता गुमाउने खतरा बढ्दै गएको छ,’ उनले भने, ‘संस्कृतिकर्मी मुरली बचाउ अभियानमा जुट्नुपर्ने बेला भएको छ ।’ पित्तलको काजाको माध्यमले उनले मुरलीको आकार लामो छोटो बनाएर आवश्यकताअनुसार बजाउने गर्छन् । पाँचथरको ओराङफुङ सुभाङ पुख्र्यौली घर भएका उनी पहाडी धरातलमा उकालीओराली गर्दा मुरली बजाउन सिकेका थिए । ५ वटा गीतको सीडीसहित भजन, गीत, कविता, निबन्धलगायत एक दर्जन साहित्य कृति निकालिसकेका उनी मुरली बचाउ अभियानमा अझ धेरै जुटेका छन् । कान थापेर सुनिदेऊ दाजै, तिरिरि मुरली बज्यो वनैमा, कुसुमे रुमाल, फरिया ल्याइदेछन्, आमा रुँदै गाउँबेंसी रेलैमा लगायत बोलका गीत उनले नाकबाटै मुरली बजाएर श्रोता तथा दर्शकको मन जित्ने गरेका छन् । मुखभन्दा नाकले बजाएर सुनाउँदा आकर्षण बढी हुने भएकोले यस कलामा जुटेको बताए ।

प्रकाशित : वैशाख १५, २०७५ ०८:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT