रेलबहादुरका छोरा हुन् गोपालसिंह

प्रतिक्रिया
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — भदौ १६ कोसेलीमा प्रकाशित ध्रुवचन्द्र गौतमको लेख ‘उनी थिए जीएस नेपाली’ पढ्न पाउँदा खुसी लाग्यो । आजभन्दा एक सय सात वर्षअघि सन् १९११ मा जन्मेका गोपालसिंहका बारेमा छरिएर रहेका तथ्य संकलन गरी गौतमले गरेको प्रस्तुति रोचक र सूचनामूलक छ । उनै जीएस नेपालीका बारेमा थप जानकारी होस् भनेर केही तथ्य–तथ्यांक लेख्न चाहेको छु ।

‘गीतको राजकुमार’ नामबाट प्रसिद्ध गोपालसिंह नेपालीलाई एउटा यस्तो व्यक्तिको रूपमा स्मरण गरिन्छ जसले साहित्यसँगै फिल्म उद्योगमा पनि आफ्नो अमीट छाप छाडेका छन् । नेपालीको जन्म बिहारको पश्चिम चम्पारण जिल्लाको बेतियामा ११ अगस्त, १९११ भएको थियो । नेपालीले आफ्नो अन्तिम कविता पाठ भागलपुरको सुदूर गाउँ एकचारीमा गरेका थिए । १७ अप्रिल, १९६३ को त्यस कार्यक्रमबाट घर फर्कंदै गर्दा भागलपुर रेल्वे प्लेटफर्ममा उनको निधन भएको थियो ।
उनका पिता रेलबहादुर सिंह फौजमा हवल्दार थिए । उनी नेपाली थिए र पछि बेतियामा बस्न थालेका थिए । गोपालसिंहको रचना पाठको शैली गज्जबको थियो । उनी जुन कुनै कार्यक्रममा पुग्थे, त्यस कार्यक्रमको प्रमुख आकर्षण उनै हुन पुग्थे । उनको गीत श्रोताले सजिलै बुझ्थे र अनायास गुनगुनाउन थाल्थे । गोपालसिंहको परिवारमा आर्थिक कठिनाइ उस्तै थियो, सकस पर्ने खालको । त्यसैले कवि सम्मेलनबाट प्राप्त हुने रकमबाट परिवारको लालनपालन गर्न कठिन भइरहेको थियो । उनले चाहेको भए नेपालमै उनका लागि सम्मानजनक अवसर उपलब्ध हुन सक्थ्यो किनभने उनकी पत्नी नेपालको राजपुरोहित परिवारसित सम्बन्धित थिइन् । तर, स्वाभिमानी गोपालसिंह यसका लागि मञ्जुर थिएनन् । उनले बेतियामै बस्ने निश्चय गरेका थिए ।


सन् १९४४ मा उनी अखिल भारतीय कवि सम्मेलनमा भाग लिन बम्बई पुगेका थिए । त्यस कवि सम्मेलनमा फिल्म निर्माता शशिधर मुखर्जी पनि पुगेका रहेछन् जो उनको कविता सुनेपछि अत्यधिक प्रभावित भएका रहेछन् । त्यसै दौरान उनको ख्यातिबाट प्रभावित भएर फिल्मिस्तानका मालिक सेठ तुलाराम जालानले उनलाई मासिक दुई सय रुपैयाँ दिने गरी गीतकारको रूपमा अनुबन्धित गरे । गोपालसिंहले सबभन्दा पहिला १९४४ मा फिल्मिस्तानको ब्यानरमा बनेको ऐतिहासिक फिल्म ‘मजदुर’ का लागि गीत लेखेका थिए । त्यस फिल्मको गीत यति लोकप्रिय भयो कि बंगाल फिल्म जर्नलिस्ट एसोसिएसनको तर्फबाट गोपालसिंहलाई १९४५ को सर्वश्रेष्ठ गीतकारको पुरस्कार प्रदान गरियो । फिल्मी गीतकारको आफ्नो सफलताबाट उत्साहित भएर गोपालसिंह फिल्म उद्योगमै जमे र लगभग दुई दशक (१९४४–१९६२) सम्म गीत लेखनको कार्य गर्दै रहे । त्यस अवधिमा उनले ६० भन्दा बढी फिल्मका लागि लगभग ४ सयभन्दा बढी गीत रचना गरे जसमध्ये कतिपय गीत अत्यधिक प्रसिद्ध भए । महत्त्वपूर्ण कुरा यो छ कि तीमध्ये अधिकांश गीतको धुन उनी आफैंले तयार गरेका थिए । फिल्म उद्योगमा उनको भूमिका केवल गीतकारसम्म मात्र सीमित रहेन । उनी आफू गीतकारको रूपमा स्थापित भएपछि फिल्म निर्माणको क्षेत्रमा पनि हात हाले र हिमालय फिल्म्स तथा नेपाली पिक्चर्स फिल्म्स कम्पनी स्थापना गरी त्यसको ब्यानरअन्तर्गत तीन फिल्म नजराना (१९४९), सनसनी (१९५१) र खुश्बु (१९५५) को निर्माण गरे तर, कुनै पनि फिल्म सफल हुन सकेन । त्यसपछि यिनले फिल्म निर्माणको कार्य त्यागे । गोपालसिंहद्वारा निर्मित कुनै पनि फिल्मले सफलता हात नपारे पनि ती फिल्मका लागि उनीद्वारा लेखिएको गीत अत्यधिक लोकप्रिय भयो । गोपालसिंहले बाँचुन्जेल त्यो सम्मान पाएनन् जसको उनी हकदार थिए । आफ्नो त्यस भावनालाई उनले शब्दमा यसरी व्यक्त गरेका थिए :
अफसोस नहीं हमको जीवन में
कुछ कर न सके
झोलियां किसी की भर न सके
संताप किसी का हर न सके
अपने प्रति सच्चा रहने का
जीवन भर हमने यत्न किया
देखा देखी हम जी न सके
देखा देखी हम मर न सके ।
– अमर कुमार मल्लिक
विराटनगर–१०

Yamaha

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७५ ०९:०९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

जकार्ता डायरी

यात्रा
माटोमा खेलेर एकै पटक म्याटमा खेल्दा पदक होइन, अनुभव मात्र आउँछ । पदक ल्याउन त्यहीअनुसारको पूर्वाधार पहिला बनाउनु जरुरी हुन्छ नै । यो अनुभूति भइरहयो ।
किरण पाण्डे

काठमाडौँ — जकर्ताको संस्कृत नाम ‘जयकृत’ हो अर्थात् जय भनेको सफलता कृत भनेको आर्जित हो । इन्डोनेसियाको राजधानी जकार्ता मुख्य रूपमा प्रशासनिक र व्यापारिक नगर हो । आठ लेनभन्दा माथिका रोड, वरिपरि हरियाली वातावरण र गगनचुम्बी महलहरूले जाकर्तालाई भव्य सहरको रूपमा चिनाएको छ ।

जनसंख्या हिसाबमा संसारमै पाँचौं ठूलो राष्ट्रमा पर्ने इन्डोनेसियाको जकार्ता र पालेङ्गबाङ्ग सहरमा यसपालि १८ औं संस्करणको एसियाली खेलकुद सम्पन्न भएको थियो । यसको एक साक्षीका रूपमा म पनि जकार्ता पुगेको थिएँ, एक तस्बिरकर्मीका रूपमा ।


विश्वकै ठूलो मुस्लिम समुदायको बसोबास रहने इन्डोनेसियामा हिन्दु धर्म मान्नेहरू पनि प्रशस्तै छन् । इतिहासमा इसापूर्व चौथो शताब्दीताका यहाँका बासिन्दा हिन्दु धर्म मान्थे । त्यसपछिको करिब दुई हजार वर्ष हिन्दु राज्यसत्ता यहाँ रहयो । त्यो समयमा इन्डोनेसियाको चीन र भारतसँग बढी व्यापारिक सम्बन्ध थियो । साथै अन्य विदेशी मुलुक पनि
आफ्नो प्रभाव जमाउनमा लागेका थिए ।


यही बढ्दो प्रभावकै कारण मुस्लिम व्यापारीहरू पनि आफ्नो व्यापार विस्तार गर्न इन्डोनेसिया छिरेका थिए । व्यापार पनि अघि बढयो, धर्मको प्रभाव पनि देखियो । यसको सीधा असर हिन्दु धर्ममा पर्न गयो । फलस्वरूप एउटा सिंगो देशमा धार्मिक रूपान्तरण भयो, इस्लामिक राज्यका रूपमा ।


जकार्ता, बालीजस्ता सहरमा घुमिरहँदा कतिपय व्यक्ति, ठाउँ, कम्पनीको नामहरू पनि संस्कृत भाषामा लेखिएको छ । इन्डोनिसयाको राष्ट्रिय ध्वजाबाहक गरुडा एयरलायन्स पनि संस्कृत भाषाबाटै राखिएको नाम छ । अहिले पनि विद्यालय र कलेजमा रामायणको पढाइ हुन्छ । मुस्लिम समाज भए पनि त्यति कट्टरता देखिंदैन, बुर्काको त्यति फेसन देखिएन ।
आश्चर्य लाग्ने गरी यत्रतत्र बिरालाहरू देखिए—बाटो, घर, होटल सबैतिर । कुकुर भने देखिएन, धर्मको ‘हराम’ प्रतीक भनेर हो कि ? जब साँझ पर्छ, सडकमा बग्रेल्ती रेस्टुरेन्ट खुल्न थाल्छन् । मेनुमा सी फुडको बाहुल्य भए पनि खानामा गुलियो हाल्ने स्वाद उति ‘टेसिलो’ थिएन । त्यहाँको परिचित खाना भनेको ‘नासी गुराङ्ग’ हो जुन हाम्रो हिसाबमा बिरयानीजस्तै हो । खानाको स्वादको कुरा आफ्नै ठाउँमा छ । बिल तिर्ने बेलामा भने सातै जान्थ्यो । किनकि त्यो हजारमा होइन, लाखमा हुन्थ्यो, ‘रुपियाँ’ को कम भाउका कारण । ‘टिप्स’ मै १० हजारभन्दा बढी रुपैयाँ जान्थ्यो । रेस्टुरेन्ट र्छिनासाथ पछि लाग्दै बाजाधारीहरू आइहाल्थे । रात्रिकालीन जीवन उस्तै रौनक थियो । डान्स–बार, बियर–बार र डिस्कोले रातैभर स्वागत गरिरहन्थ्यो ।
***

१८ औं एसियाली खेलकुद आयोजना हुने स्थल यति भव्य थियो कि एउटा देशले खेलकुदलाई कति प्राथमिकतामा राखेको छ भन्ने छर्लङ्गै हुन्थ्यो । सडकमा बसेर स्क्रिनमा हेर्दै होस् वा कभर्डहलमा, स्थानीय दर्शकहरू खेलाडीको हौसला बढाउन कुनै कन्जुस्याइँ गर्दैन्थे । लाग्थ्यो— राज्यले विकास निर्माण, स्वास्थ्य, शिक्षासँगै खेलकुदलाई पनि एकैसाथ लगेको छ । एसियाली खेलकुदको मलाई लागेको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यसलाई सफल बनाउन खटिएका स्वयंसेवीहरू थिए । झन्डै १३ हजार ५ सय स्वयंसेवी दिनरात नभनी खटिएका थिए ।
एसियाली खेलकुदको त्यो संरचना देख्दा ‘यहाँबाट जुन हिसाबमा तयारी गरेर त्यहाँ पुगेका हाम्रो खेलाडीले धन्न खेलेका छन्’ जस्तो लाग्थ्यो । पूर्वाधारबिना नेपाली खेलकुद आखिर कहिलेसम्म धानिन्छ र ? माटोमा खेलेर एकै पटक म्याटमा खेल्दा पदक होइन, अनुभव मात्र आउँछ । पदक ल्याउन त्यहीअनुसारको पूर्वाधार पहिला बनाउनु जरुरी हुन्छ नै । यो अनुभूति भइरहयो ।


२९ वटा खेलमा भाग लिएको नेपालले पहिलोपटक समावेश प्याराग्लाइडिङमा रजत पदक जितेर धन्न पदकविहीन हुनबाट जोगियो । एउटै ‘फिल’ भएको कुरा के भने नेपालले यति धेरै विधा ओगटेर आखिर एसियाडजस्तो खेलमा किन उतार्छ ? नेपालले एसियाको महाकुम्भमा पदक जित्ने सम्भावना भएका निकै थोरै मात्रै खेल छन् । बरु त्यही खेलमा अलि बढी लगानी गरे पदक थपिन सक्छ ।


जकार्ताको भव्य ‘ट्राफिक जाम’ एकातिर थियो । त्यसलाई घटाउन झन्डै तीन साता चलेको एसियाली खेलकुद दौरान सवारी साधनमा जोर–बिजोर लगाइएको थियो । नेपालले पदक जित्ने आशा गरिएका कतिपय खेलहरू तेक्वान्दो, कराँते, उसु र कुस्तीमा क्यामरा सोझ्याउँदा–सोझ्याउँदै नेपाली खेलाडीको हार शृंखला सुरु भइसकेको हुन्थ्यो । उनीहरू निरीहजस्तै देखिन्थे । नेपालमै तयारी नपुगेको पो हो कि ? राजनीतिक सिकारको नतिजा पो हो कि ? खेलाडी प्रदर्शनले पनि यस्तै उत्तर दिइरहेको देखिन्थ्यो । भन्र्नैपर्छ— खेलाडीले खेल्नै नसक्नै भने होइन । अनु अधिकारी, चञ्चला दनुवार र रीता कार्की पदकको नजिक पुगेर हारेका थिए । आपसी झैझगडा र कलहमा अल्झिनुभन्दा यी खेलाडीलाई समय दिएको भए पदक आउँथ्यो कि भन्ने अहिले आएर पदाधिकारीलाई लाग्दो होला ।


ट्राफिक जाम छिचोलेर खेलस्थल पुग्नु पनि ठूलै उपलब्धि हुन्थ्यो । कतिपय खेलस्थलमा पुग्दापुग्दै खेल सकिसकेको हुन्थ्यो । त्यसमा नेपाली खेलाडी क्षणभरमै पराजित भइसकेका हुन्थे ।

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७५ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT