थाङ्‍काका थाकमा

अनुभूति
राजदूत न्यान्सी पावेल हिँड्दाहिँड्दै थकित भएपछि नेपालीमै ‘बिस्तारै, बिस्तारै’ भन्थिन् । सबै टक्‍क अडिन्थे । त्यो एक किसिमको थेगो हुनै थालेको थियो हामीहरूको । जो थाक्‍यो त्यो ‘बिस्तारै, बिस्तारै’ भनेर कराउँथ्यौँ ।
घमीबाट लोमान्थाङसम्म कच्ची बाटो बनिसकेको थियो र मोटरसाइकलसम्म चलेको देख्यौँ हामीले । तर, ज्यादै थोरै मात्र पदयात्री भेटयौँ हामीले बाटामा । अर्कै संसारमा आएजस्तो ।
अमोद भट्टराई

काठमाडौँ — पूर्व मुस्ताङी राजाको पूजाकोठासँगै दुईवटा खाट थिए । एउटामा पूर्वराजाका छोरा जिग्मे सिंगी पलवर विष्ट र अर्को खाटमा म पल्टिरहेका थियौँ । समुद्र सतहबाट चार हजार मिटरभन्दा माथिको चिसोलाई बाक्लो सिरकभित्र छिर्न नदिने प्रयासमा थियौँ हामी ।

‘यो हाम्रो पूजाकोठा, अमोदजी । प्राय: मान्छे आउँदैनन् यस कोठामा । यहाँ धेरै बहुमूल्य पुख्र्यौली सामग्रीहरू छन् ।’ जिग्मे–ह्ला नम्र भएर बोल्थे । उनको सरलतासँग म सधैँ नतमस्तक हुन्थेँ । तिब्बती भाषामा सम्मानीय मानिसलाई आदर गर्दै सम्बोधन गर्दा नामको पछाडि ‘ह्ला’ जोडिने रहेछ । संस्कृतमा देवतुल्य भनेझैँ । पूर्वयुवराज जिग्मेलाई सबैले ‘जिग्मे–ह्ला’ भनेर सम्बोधन गर्थे । मैले पनि त्यसै गरेँ ।


‘हो, जिग्मे–ह्ला । यस कोठाको सामाजिक, राजनीतिक र भौतिक मूल्यको म अनुमानसमेत गर्न सक्दिनँ । यस्तो कोठामा सुत्‍न पाउनु त मेरो अहोभाग्य !’

Yamaha


साँच्चै कोठामा भएका पूजाका सामग्रीहरू, वरिपरि भएका चित्रात्मक सामग्रीहरू, विभिन्न तिब्बती बौद्ध कलाकृतिहरू यति चित्ताकर्षक थिए कि म यसैयसै पुलकित भइरहेको थिएँ । तर, उनको दरबार वर्षौँवर्षदेखि कुनै जीर्णोद्धार नहुँदा यसरी मक्किएको थियो कि खण्डहरझैँ भइसकेको थियो । एक कुनामा थाकका थाक बेरेर राखेका क्‍यान्भासझैँ प्रतीत हुने सामग्री लथालिंग थिए ।


‘ती के हुन्, जिग्मे–ह्ला ? कुनै महत्त्वपूर्ण चित्रकला हुन् कि ?’


मेरो प्रश्‍नमा उनी अलि गम्भीर भए । ‘दु:खपूर्ण भन्नुपर्छ, यी राम्रोसँग संरक्षण गर्न नसकिएका थाङ्का र विभिन्न चित्रहरू हुन् । यी हाम्रा पुख्र्याैली निजी सम्पत्ति ।’
‘थाङ्‍का ?’ मैले आश्‍चर्य मान्दै सोधेँ । ‘यति धेरै यो अवस्थामा ?’ दर्जनौँको संख्यामा रहेका ती थाङ्‍काहरू ऐतिहासिक थिए नै, बहुमूल्य पनि थिए ।
‘हामी त काठमाडौँमा पौवाचित्र भन्छौँ, जिग्मे–ह्ला ।’ म मुस्कुराए ।


‘हो, यस क्षेत्रमा थाङ्‍का, अनि काठमाडौँका रैथानेका लागि पौवा । तर, आजभोलि सबै जना थाङ्‌का नै भन्छन् ।’ उनी मुस्कुराए यस पटक । थाङ्‍का र विभिन्न कलाकृति कुनै वैज्ञानिक प्रविधिबिना यसैयसै थिए, थाकका थाक । अन्य दस्तावेज पनि हुँदा हुन् भित्रभित्र । सायद सयौँ वर्ष पुराना यी थाङ्‍काहरू मक्‍िकसकेका थिए । मेरो मन थकथक भयो । संरक्षणको अभावमा मूल्यविहीन यी थाङ्‍काचित्रहरू मूल्यहीन बन्दै गएका थिए । त्यसमा मुसाको रजगज पनि मैले त्यसै साँझ देखेँ । मन कुँडियो । थाङ्‍कालगायत त्यो कोठामा भएका ऐतिहासिक, सांस्कृतिक सामग्रीहरू एउटा संग्रहालयजस्तै थिए— सांसारिक चमकधमकबाट टाढा सुदूर दुर्गम क्षेत्रमा ।


‘यसको कतै प्रदर्शन गर्न पाए क्‍या मज्जा हुन्थ्यो हो कि, जिग्मे–ह्ला ?’


जिग्मे–ह्लाले मेरो मुखमा पुलुक्‍क हेरे र अलि अर्कै अनुहार पार्दै भने, “हो, अमोदजी, यी असाध्यै महत्त्वपूर्ण चीज हुन् । यसमा थाङ्‍का छ, अरू कलाकृतिहरू छन्, धेरै चीजहरू छन् । त्यसमध्ये यी केही कलाकृतिको हामीले प्रत्येक वर्ष प्रदर्शनी पनि गर्छौं ‘ध्ये’ मा । ध्ये दरबारबाहिरको चोक हो ।”


त्यहाँ कलाकृतिहरू प्रदर्शन त हुन्थे प्रत्येक वर्ष तर त्यति संरक्षण भएका थिएनन् । ती मात्र होइन, सयौँको संख्यामा रहेका पुराना पुस्तकहरू, पाण्डुलिपिहरू, तिब्बती कलाहरू प्रशस्तै थिए जिग्मे–ह्लासँग, उनको बृहत् संकलन भएको पुस्तकालयमा । ती संरक्षणको अभावमा यसै रहेका थिए । यी निजी सम्पत्ति हुन् जिग्मे–ह्लाका । तर, ती निजी सम्पत्ति ऐतिहासिक दस्तावेजहरू पनि त हुन् ! के यसको संरक्षण आवश्यक छैन र ?


सन् १९९२ सम्म पनि माथिल्लो मुस्ताङ क्षेत्र विदेशीहरूका लागि भ्रमण गर्न निषेध थियो । नेपालीहरूसमेतलाई पनि त्यति सुगम थिएन भ्रमण गर्न । त्यसपछि भ्रमण खुला गरिए पनि विदेशीहरूको हकमा नेपाल सरकारबाट पूर्वस्वीकृति लिनुपथ्र्यो । भ्रमण खुला भएको सत्र वर्षपछि सन् २००९ मार्चमा नेपालका लागि तत्कालीन अमेरिकी राजदूत न्यान्सी पावेलसहित बढीमा पाँच जना माथिल्लो मुस्ताङ भ्रमणमा जाने योजना बन्यो । भ्रमण दलमा राजदूत पावेलसहित पब्लिक अफेयर्स प्रमुख मार्क लार्सन, क्षेत्रीय सुरक्षा अधिकृत ब्रायन स्कर्ज, अफिस अफ ट्रान्जिसनल इनिसिएटिभ/यूएसएआईडीकी प्रतिनिधि मलिसिया रोजर र नेपाली कर्मचारीमा म चुनिएका थियौँ । त्यस बेलासम्म पनि कठिन बाटो, धेरै खर्च हुने, प्रशस्त समय लाग्ने मात्र होइन सरकारी प्रशासनिक बन्देज नै धेरै थिए । एक किसिमले माथिल्लो मुस्ताङ ‘बन्द देश’ थियो । केही हदसम्म अझै पनि ‘बन्द’ नै छ ।


नेपाल सरकारबाट स्वीकृति पाएपछि हाम्रो भ्रमण कार्यक्रम पक्‍का भयो । १२ दिन लाग्ने उक्त भ्रमणका लागि हामी पाँचै जना तयारीस्वरूप सकेसम्म लामोलामो हिँडाइमा निस्कने गर्न थाल्यौँ । ‘लिफ्ट’ नचढेर सकेसम्म भ‍र्‍याङ नै उक्लने–ओर्लने गर्न थालिसकेका थियौँ । ट्रेडमिलमा घन्टौँको हिँड्ने अभ्यास चलेको थियो हाम्रो दैनिक रूपमा । मनमा चिसो थियो हामी सबैको । भ्रमणभरि तन्द्रुस्त कसरी रहन सकिन्छ भनेर हामी सबै कोसिसमा थियौँ । आफ्नो जिउलाई लामो पदयात्राका लागि अभ्यस्त बनाउन यी तयारीहरूले आत्मविश्‍वास जगाउन मद्दत त पक्‍कै गरे ।


२०६५ चैत १८ गतेका दिन बिहानै पोखरा विमानस्थलबाट हाम्रो हवाइजहाज उडयो जोमसोमका लागि । अलि ढिलो भयो भने हावाको बेग बढ्ने र हवाइजहाज उड्न नसक्ने हुन्थ्यो त्यस क्षेत्रमा । प्रकृतिको अगाडि कसको के लाग्छ र ? समुद्र सतहबाट करिब ८०० मिटरको उचाइमा रहेको पोखराबाट माथिमाथि पहाड र बादलसँग लुकी डुम खेल्दै, हावासँग कावा खेल्दैखेल्दै गयौँ हामी । दुई विशालकाय पहाडहरूको बीचबाट हवाइजहाज जोमसोमतिर सोझियो । मौसम बिग्रँदो हो त मनले हंस छोड्न बेर लगाउँदैनथ्यो । तर, मौसमले साथ दियो । नीलगिरि हिमाल झ्वाम्म अगाडि आउँदा रोमाञ्चित भयौँ हामी । सबैका हातका क्‍यामेरा सोझिए हिमालतिर । अनि जोमसोम हवाई अड्डा, एकै पटक २७०० मिटरको उचाइमा ।
खादासहित पूर्वमुस्ताङी राजाका छोरा जिग्मे सिंगी पलवर विष्टले हामी सबैको स्वागत गरे । जिग्मे–ह्ला हाम्रो टोलीमा मिसिए । हाम्रो प्रमुख पथप्रदर्शक नै उनी थिए । निजी स्वामित्वमा नरहेका सार्वजनिक सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा सहयोग गर्ने अमेरिकी राजदूतको सांस्कृतिक संरक्षण कोषअन्तर्गत माथिल्लो मुस्ताङमा जीर्णोद्धार गरिने तीनवटा छोर्तेनहरूको अवलोकन उद्देश्य थियो भ्रमणको । त्यस क्षेत्रको जनजीवन र हिमाली क्षेत्रमा भइरहेका विकासका गतिविधिहरूको अध्ययन गर्नु पनि हाम्रो उद्देश्य थियो । आकर्षक पदयात्रा त छँदै थियो ! जोमसोम क्षेत्रमा उच्च हिमाली भेगमा गरिने सैनिक तालिमको अवलोकन तथा विभिन्न व्यक्तित्वहरूसँगको भेटघाट कार्यक्रम पनि थियो त्यसै दिन । लेक नलागोस् भनेर उच्च हिमाली भागमा मौसमसँग शारीरिक तादात्म्य मिलाउन त्यस दिन जोमसोममै रात बितायौँ हामीले ।


दोस्रो दिन हाम्रो भ्रमण सुरु भयो कालीगण्डकीको तीरैतीर अनि ठाडो उकालो, अनि उकालो, फेरि उकालो । अधिकांश भ्रमण हिँडाइमै हुन्थे । कहिलेकाहीँ घोडसवारी पनि । जोमसोममा मोटरबाटो पुगिसकेको थियो । तर, पिचबिनाको कच्ची । मुक्तिनाथ मन्दिरसम्म जिप चल्न थालेका थिए भर्खरभर्खरै । तर, हाम्रो भ्रमण मुक्तिनाथतिर नभएर माथिल्लो मुस्ताङ थियो ।


पहाडी भूबनोट अनौठा थिए । एकै ठाउँमा प्रकृतिका अनौठा संगम । कतै ठूलठूला रंगीन पहाडझैँ देखिने । कतै गुलाफीझैँ देखिने । कतै गजधम्म बसेको कालो पहाड । कतै अत्यासलाग्दा खोंच । बाटामा तिब्बती संस्कृतिको झझल्को दिने कला र जनजीवन देखिन्थे । कुनै साधारण, कुनै राता त कुनै सुन्तला रङका ढुंगाहरूले बनाइएका छोर्तेनहरू अनौठा लाग्थे । घोडालाई समेत डो‍र्‍याउनुपर्ने डरलाग्दा भीर आइपुग्थे कहिले त कहिल्यै नाकै ठोक्किने उकालो ।


लोमान्थाङ बाटोको हिसाबले भ्रमण गर्न यसै पनि कठिन । त्यसमाथि विदेशी पर्यटकले त थुप्रै राजस्व बुझाउनुपर्ने कारणले गर्दा पनि पर्यटनको हिसाबले विकास भएको थिएन । सुविधाहरू शून्यप्राय: थिए । निजी घरका साँघुरा कोठामा बास बस्नुपथ्र्यो । स्नानघर, शौचालय सुविधायुक्त थिएनन् । जति माथिमाथि उक्ल्यो, उतिउति पानीको अभाव । तर, सन्तोषी सदा सुखीको मन्त्र हामी सबैले जप्ने गरेका थियौँ । हामी कहिल्यै दिउँसभरि सँगैसँगै हुन्थ्यौँ । कहिले को अगाडि, कहिल्यै को पछाडि । कहिल्यै को पछाडि, कहिल्यै को अगाडि । तर, प्रत्येक साँझ हामी सबै जना एकै ठाउँमा बसेर समयमै रात्रिभोजन गथ्र्याैँ । खानाका लागि हाम्रो आफ्नै ‘किचेन टिम’ थियो । राजदूत नयाँनयाँ ‘डायस’ खेलहरू, ‘स्क्य्राबल’ आदि खेलाउँथिन् खाना पाकुन्जेल । त्यसपछि भोजन अनि चाँडै सुत्थ्यौँ हामी भोलिपल्ट सखारै हिँड्नका लागि ।


तेस्रो दिन घमी पुगेका थियौँ हामी । त्यहीँ दुइटा छोर्तेनको जीर्णोद्धारका लागि लामाहरूले परम्परागत पूजाआजा गरे । अनि चराङको अर्को छोर्तेन हेर्न त अझ हिँड्नु थियो हामीलाई । चराङको छोर्तेनको जीर्णोद्धार शुभारम्भ राजदूत पावेलले पूजामा सरिक भई स्थानीय लामाहरू र स्थानीय व्यक्तित्वहरूसँगसँगै गरिन् भोलिपल्ट । लोमान्थाङ पुग्नु त अझ हिँड्नु थियो दुई दिन ।


राजदूत न्यान्सी पावेल हिँड्दाहिँड्दै थकित भएपछि नेपालीमै ‘बिस्तारै, बिस्तारै’ भन्थिन् । सबै टक्‍क अडिन्थे । त्यो एक किसिमको थेगो हुनै थालेको थियो हामीहरूको । जो थाक्‍यो त्यो ‘बिस्तारै, बिस्तारै’ भनेर कराउँथ्यौँ । रमाइलो हुन्थ्यो बाटोमा । जिस्किँदै, उफ्रिँदै, हिँड्थ्यौँ हामी । एक दिन मैले आफ्नो ट्रेकिङको लुगा लाउने सिलसिलामा कालो र पहेँलो लुगा लगाएँ । मेरो ज्याकेट कालो, ट्राउजर पहेँलो । हेर्दाखेरि कालो पहेँलो रङको भमराजस्तो । बाहिर निस्कनेबित्तिकै ‘बम्बल बी’ भनेर मलाई राजदूतले नाम राखिन् । ‘बम्बल बी’– हामी सबै हाँस्यौँ ! मेरो आँखाअगाडि कालो र पहेँलो रङ भएको भमरा सुइँय उडेको अनुभव भयो मलाई । कुरा त्यतिमै टुंगिएन । हामी काठमाडौँ फर्किसकेपछि ट्रेकिङमा जानेहरू, राजदूतलाई सहयोग गर्नेहरू, उनीसँग यात्रा गर्नेहरूलाई धन्यवादस्वरूप प्रमाणपत्र वितरण समारोह राखिएको थियो । त्यसमा उनले ‘टु बम्बल बी भट्टराई, विथ थ्याङ्क्स फर योर पेसेन्स एन्ड फर अल द गुड टाइम्स अन द मुस्ताङ ट्रेक । न्यान्सी पावेल बिस्तारै’ आफैंले खिचेको फोटोमा आफ्नै हस्ताक्षरले लेखेर दिएकी थिइन् ।


दुई दिनपछि हामी विशाल पर्खालले घेरिएको लोमान्थाङ बस्तीभित्र पस्यौँ । घमीबाट लोमान्थाङसम्म कच्ची बाटो बनिसकेको थियो र मोटरसाइकलसम्म चलेको देख्यौँ हामीले । तर, ज्यादै थोरै मात्र पदयात्री भेटयौँ हामीले बाटामा । अर्कै संसारमा आएजस्तो । र, पूर्वमुस्ताङी राजाको दरबारमा छि‍र्‍यौँ ।


लोमान्थाङका केही गुम्बाहरूको अवलोकन, निर्माणाधीन पुस्तकालयलाई पुस्तक उपहार दिएर स्थानीयहरूसँग भलाकुसारी गर्दै दुई दिन हामीले बितायौँ । विशालकाय पर्खालले घेरिएको माथिल्लो मुस्ताङको तत्कालीन राजधानी ‘ह्लो’ घुम्दैघुम्दै समय बित्यो हाम्रो पुरा दुई दिन, दुई रात । त्यस क्षेत्रमा समय बिताउँदा यस्तो लाग्यो कि गाउँमा प्राय: बच्चा र बूढाबूढी मात्रै छन् । युवाहरू पोखरा वा काठमाडौँ वा अन्य कतै कमाइ वा अध्ययन गर्न गएका छन् वा गाउँ छोडी परदेसिएका छन् । जाडो छल्न बेंसी झरेकाहरू पनि सबै फर्किसकेका थिएनन् चैतको मध्य भए पनि । गाउँ शून्यशून्य !


अर्को दिन सखारै काठमाडौँ फर्कने तरखरमा फेरि एक पटक दरबारको पूजाकोठामा छिरेँ म । आफू दुई रात सुतेको कोठालाई हेरेँ । हातले थाङ्‍काका थाकलाई सुमसुमाउँदै आफ्नो हत्केलालाई हेरेँ । मनमनै सोचेँ, ‘कहिले र कसरी यी ऐतिहासिक संग्रहको संरक्षण होला ?’ आफ्नो झोला बोकेँ । थुप्रै हिँड्नु थियो हामीलाई अझै । उकालो–ओरालो गर्नु थियो हामीलाई । चराङ, घमी, समर, छुसाङ, कागबेनी, जोमसोम, पोखरा हुँदै काठमाडौँ पुग्नु थियो हामीलाई।

प्रकाशित : कार्तिक १७, २०७५ ०८:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बूढेसकाल र प्रेम

कविता
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — प्रिय !डुब्दै गइरहेको ऊ त्योडााडामाथिको घामलाई हेर !

प्रिय !
डुब्दै गइरहेको ऊ त्यो
डााडामाथिको घामलाई हेर !
जीवनको अन्तिम टाकुरामा उभिएर
अस्थिपञ्जर मात्रै बााकी रहेका हामी
र प्रचण्ड राप सकिएको त्यो घाम
दुवै उस्तै–उस्तै लाग्छ
र, अस्ताउादै छौं हामी केहीबेरपछि
त्यसैले आऊ प्रिय आऊ
सुखदु:ख साटौं अस्ताउनुअघि।

ऊ हेर !
कसरी मुस्कुराइहरेछ घाम
अन्तिम घडीमा पनि
जो कहिल्यै उदाउन सक्ने छैन
आजैको दिन यसैगरी अब
तैपनि अफसोस छैन उसलाई
बिल्कुल हामीलाई जस्तै
त्यसैले यो स्वर्णिम क्षण
लहसिादै लहसिादै आऊ
मेरो समीप तिमी
लजाउादै लजाउादै म पनि
सुस्तरी बढुाला तिमीतिर
र, आाखा बन्द गरेर
तातो श्वास फाल्दै
गहिरो चुम्बन गर मलाई
लाजले मेरो नजर झुक्नेगरी
र, फर्काऊा त्यो जवानी एकफेर
जिन्दगीको अन्तिम टापुमाथि बसेर !

नबसेको वर्षौंं भइसक्यो
हाम्रा प्रेमिल दृश्यहरु
कसैको आाखाको रेटिनामा
अब त झनै देख्नेछैनन्
आफ्नै सन्तानहरुले पनि
सिर्फ तिम्रो आाखामा म
मेरो आाखामा तिमी
त्यसैले नडराऊ
आऊ समाऊ हातहरु
छोड्दै गरेको यो रंगमञ्चमा
अन्तिम पटक सागसागै मञ्चन गराौ
एउटा सुन्दरतम् नाटक
र, थपौं स्मृतिको अर्को पाना।

जे–जे गर्नु छ आजै गरौं
जे नगर्नु छ त्यो पनि गरौं
डुब्दै छ जिन्दगी शनै–शनै
क्षितिजको अनन्त गहिराइमा
त्यसपछि सागै पुगिन्छ या पुगिन्न
उदाउने लागेको अर्को संसारमा?
त्यसैले आऊ प्रिय !
जिन्दगीको यो अन्तिम घडीमा
बााकी भोक नरहने गरी
जे–जे गर्नु छ आजै गरौं।

-सीता तुम्खेवा

प्रकाशित : कार्तिक १७, २०७५ ०८:४३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT