वन्यजन्तु ओसारपसार बढ्दै

रमेशचन्द्र अधिकारी

धनकुटा — पछिल्लो समय कोसी राजमार्गको धरान–धनकुटा सडक खण्ड वन पैदावार तथा वन्यजन्तुका अंग ओसारपसारको मुख्य नाका बन्दै गएको छ ।

यही नाका भएर गैरकानुनी ओसारपसार गर्ने गिरोह सक्रिय देखिएको छ। सालकको खपेटा, भालुको पित्त, कस्तुरीको बिना, जडीबुटी, दुर्लभ वन्यजन्तुको हाडखोर तथा वन पैदावर सखुवाको काठ, रक्तचन्दनलगायतका ओसारपसारमा भेडेटार, लेगुवा, तुम्लिङटार नाका बढी प्रयोग भइरहेको स्रोतले जनाएको छ । गत साता सालकको खबटा र भालुको पित्तलगायत वस्तुसहित दुई जनालाई नियन्त्रणमा लिइएको प्रहरीले जनाएको छ ।

यसैगरी तराईमा पाइने सालकको खबटा चीन सीमावर्ती जिल्ला संखुवासभा पुर्‍याइएको अवस्थामा प्रहरीले बरामद गरेको थियो । ती वस्तु सुनसरी हुँदै भेडेटार नाकाबाट संखुवासभा पुर्‍याइएको स्रोतको दाबी छ । भेडेटार नाका हु‘दै पूर्वका धनकुटा, संखुवासभा, तेह्रथुम, भोजपुर, पाँचथर, इलाम, ताप्लेजुङलगायत जिल्लाबाट भारत र चीनका विभिन्न नाका सहज आवतजावत गर्न सकिने भएपछि गैरकानुनी वस्तु ओसारपसार गर्नेहरूको चलखेल बढेको हो।

उता संखुवासभाका नुम, किमाथांका लगायत नाकामा सुरक्षा व्यवस्था र चौबीसै घण्टा चेकजाँच बढाइएको सुरक्षा स्रोतको दावी छ । प्रहरीले विभिन्न शंकास्पद स्थानमा ‘सरप्राइज चेकिङ’ सक्रिय पारेको दाबी गरेको छ । तर पनि अवैध वस्तु ओसारपसारको क्रम रोकिएको छैन ।

यस्तै एक वर्षको अवधिमा जिल्ला वन कार्यालय धनकुटामा वन पैदावर र वन्यजन्तु ओसारपसारसम्बन्धी मुद्दा बढेका छन् । वन पैदावर ओसारपसारका घटना बढ्दै गएको जिल्ला वन अधिकृत कृष्णप्रसाद वस्तीले बताए । ‘हाम्रो सावधानी र कडाइका कारण यस्ता वस्तु नियन्त्रण गरिने क्रम बढेको हो,’ उनले भने, ‘छानबिनको गहिराइमा पुगेर मात्र मुद्दाको किनारा लाग्ने गरेको छ ।’ यस अवधिमा करिब १ सय ७५ क्युविक फिट काठसहित ढुवानी साधन पनि नियन्त्रणमा लिइएको कार्यालयका सूचना अधिकृत शिवकुमार बुढाथोकीले जानकारी दिए । यस अवधिमा सिसौको चिरान काठसहित छथर जोरपाटी गाउँपालिका १ का रामचन्द्र लिम्बू पक्राउ परेका थिए । उनको साथबाट ६१ दशमलव ६८ क्युविक फिट काठ नियन्त्रणमा लिइएको थियो ।

यस्तै छथर जोरपाटी २ का मनबहादुर मगर पनि करिब ३८ क्युविक फिट चिरान काठ ओसारपसारमा पक्राउ परेका छन् । उनको फैसला हुन बाँकी रहेको मुद्दा फाँटका नासु गुणा घिमिरेले जानकारी दिइन् । चौबीसे गाउँपालिका ४ का हरिबहादुर खडका पनि खयरको काठसहित पक्राउ परेका छन् । छथर जोरपाटी २ का बलबहादुर मगर चिरान काठसहित पक्राउ परेका छन् । यसरी एउटै प्रकृतिका मुद्दा पर्नेक्रम बढदै गएको स्रोतको भनाइ छ । धनकुटा प्रहरीले समेत सीमावर्ती सबै नाकामा सुरक्षा संयन्त्र सक्रिय पारिएको दाबी गरेको छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७५ ०७:३४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

च्याउ टिप्ने चटारो

घनश्याम खड्का

म्याग्दी — कुइने र मंगले क्षेत्रका महिला डोकोभरि रातो च्याउ बोकेर बेनीका टोल–टोल पुग्न थालेका छन् । भारी अड्याउन नपाउँदै च्याउ किन्ने ग्राहकको भीड लाग्छ । प्रतिकेजी ८ सय रुपैयाँमा बिक्री हुन थालेपछि उनीहरू यो सिजनमा मनग्य आम्दानी गर्न थालेका छन् ।

जिल्लाको माथिल्लो क्षेत्रका गुर्जा, कुइने, मंगले र घाँसीखर्क क्षेत्रका जंगलमा रातो च्याउ पाइन्छ । मध्यजेठदेखि साउनसम्मै च्याउ टिपेर महिलाले राम्रो आम्दानी गर्न थालेका छन् । ‘यो सिजनमा मात्र मैले तीन खेप च्याउ बजार ल्याएँ । एक खेपमा ३५/४० किलो च्याउ ल्याउँछु,’ पात्लेखर्ककी मनकुमारी छन्त्यालले भनिन्, ‘टिप्न र बेच्न गाह्रो छैन । बोकेर बजार ल्याउन भने सास्ती हुन्छ ।’

उनीहरूलाई बेनी आउन मात्र दुई दिन हिँड्नुपर्छ । पारखीका अनुसार यहाँको लेकाली च्याउले मासुको स्वादलाई समेत बिर्साउँछ । जिल्लामा सबैभन्दा बढी जंगली च्याउ गुर्जावासी टिप्छन् । जंगली रातो च्याउ बेचेर वार्षिक १० लाख हाराहारी आम्दानी गर्ने धेरै छन् । दैलोबाटै ठेकेदारले प्रतिकेजी ६ सयमै किन्ने गरेका छन् । टिपेको च्याउलाई सुकाएर असोजसम्म पनि बजार पुर्‍याउने गरिन्छ ।

वर्षायाममा हिमाली क्षेत्रका खर्सु, सल्लाका ढलापडा मुडा, पाखा तथा खाली चउरमा प्रशस्त उम्रने च्याउ स्वादिलो र पौष्टिक पनि हुन्छ । तर केही च्याउ विषालु पनि हुन्छन् । हेर्दा उस्तै लाग्ने च्याउ छुट्याउने राम्रो ज्ञान अभावमा मान्छेको ज्यानसमेत जान्छ । जंगली च्याउमध्ये खानयोग्य र विषालु भनी छुट्याउने ज्ञान एक पुस्ताबाट अर्कोमा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ ।

‘हामीलाई च्याउ टिप्ने हतारो छ । हिमाली क्षेत्रको च्याउ किन्न व्यापारी घर–घर आउँछन्,’ धौलागिरी गाउँपालिका, १ गुर्जाका वडाध्यक्ष झकबहादुर छन्त्यालले भने, ‘जंगलका मुढामा पैसा फलेको छ । जति टिप्न सक्यो उति राम्रो ।’ उनी जंगली च्याउ र जडीबुटीका व्यापारीसमेत हुन् ।

वन कार्यालयको अभिलेखअनुसार ६ जना व्यापारीले ३० क्विन्टल रातो च्याउ संकलन र निकासी गर्ने अनुमति पाएका छन् । जिल्लाभित्र बिक्री हुने च्याउको संकलन र बिक्री अनुमति चाहिँदैन । व्यापारिक प्रयोजनमा निकासी हुनेले मात्र राजस्व तिरेर लैजाने गरेका छन् । गत वर्ष १० क्विन्टल च्याउ म्याग्दीबाट पोखरा र काठमाडांैका बजारमा पुगेको थियो ।

च्याउको प्रतिकेजी ५ रुपैयाँ राजस्व तोकिएको छ । म्याग्दीको जंगलमा बहुमूल्य मानिने गुच्ची च्याउ पनि पाइन्छ । गुच्ची च्याउको राजस्व मात्र प्रतिकेजी ३ सय रुपैयाँ छ । गत वर्ष २ क्विन्टल गुच्ची च्याउ बिक्रीका लागि जिल्ला बाहिर पठाइएको थियो । यो वर्ष भने कसैले संकलन पुर्जी लिएका छैनन् । म्याग्दीको जंगलमा च्याउ प्रजातिको यार्चागुम्बु पनि पाइन्छ ।

‘म्याग्दीका जंगलमा पाइने रातो च्याउको माग बढी भएकाले व्यापारीले राजस्व तिरेरै काठमाडांैसम्म पुर्‍याउँछन् । स्थानीयलाई संकलन पुर्जी दिने गरिएको छैन । कोसेलीका रूपमा आफन्तलाई पठाउने अझ धेरै छन्,’ सहायक वन अधिकृत राजकुमार ठाकुरले भने, ‘लेकाली रातो च्याउ खाएर मान्छे बिरामी परेको सुनिएको छैन ।’

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७५ ०७:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्