फैलँदै बोलबम

शिल्पा कर्ण

काठमाडौँ — टेलाल साहका कान्छा छोरा अहिले नेपाल प्रहरीको असई छन् । भर्खरै ‘पासआउट’ भए । उनी आमाको पेटमा छँदा साहले पहिलोपल्ट सुन्दरीजलबाट जल भरेर पशुपतिनाथलाई चढाएका थिए ।

९ वर्षदेखि लगातार बाबाधाम गइरहेका उनी त्यस वर्ष भने जान पाएनन् । त्यसयता पशुपतिनाथलाई हरेक वर्ष जल चढाउने गरेका छन् ।

२३ वर्षअघि श्रीमती सुत्केरी हुने समय नजिक आइरहेको थियो । उनलाई एक्लै काठमाडौंमा छाडेर शिवको दर्शन गर्न भारतको झारखण्ड राज्यस्थित ‘देवघर’ जान साहको मनले मानेन । बाबाधाम वा ‘ठूलो बाबाधाम’ सम्म पुगेर जल चढाएर आउँदा साता, १० दिन लाग्ने निश्चित नै थियो । साउने सोमबारमा बाबाधाममा जल चढाउनेको लाइन किलोमिटरमा हुन्छ । एकै दिनमा लाखौंले शिवलाई जल चढाउँछन् ।

Yamaha

सुत्केरी हुने मिति नजिकिँदै गर्दा २ छोरासहित श्रीमतीलाई घरमा छोडेर जाने हिम्मत भएन । ‘मलाई माफ गरिदिनु । मैले यसपालि तपाईंलाई जल चढाउन सकिनँ मनमनै भनेँ,’ बौद्धमा भाँडाको व्यापार गर्ने उनले थपे, ‘तर जहाँको भए पनि शिव त शिव नै हुन् भनेर सुन्दरीजलबाट पशुपतिमा जल चढाउँछु भनेँ ।’

एक्लै थिएँ, जल लिएर फर्किंदा । बाटोमा गेरुवा रङमा जल लिएर खाली खुट्टा हिँड्दै गरेका उनलाई धेरैले प्रश्न सोधेछन्, के गर्न लागेको भनेर । उनले सबैलाई आफूले बाबाधाममा झैं पशुपतिनाथलाई जल अर्पण गर्न लागेको भनेपछि, ‘हामीलाई पनि भनेको भए हामी पनि जाने थियौं नि’ भन्ने जवाफ पाए । यसले उनलाई हौस्यायो । ‘२०५२ साल साउनको कुरा हो यो,’ पर्सा पुख्र्यौली घर भएका ५४ वर्षीय साहले सम्झे, ‘के भो त, एउटा सोमबार अझै बाँकी छ, मिलेर जाउँm न त । मैले प्रस्ताव राखेँ, सबै सहमत भए ।’


त्यसबेला १०/११ जनाको समूहले आफैं गेरुवा/रातो/पहेँलो वस्त्र, काँवरको व्यवस्था मिलाए । सुन्दरीजलबाट जल भरेर पशुपतिमा चढाए । अर्को वर्ष यो संख्या ३६ पुग्यो । गोकर्ण छेउको पीपल चौतारीमा बसेर सबैजनाले थोरैथोरै पैसा हाले । प्रसाद, जल छोप्न कपडालगायतका सामग्री किनेको सम्झना ताजै छ । केही पैसा उब्रियो, अर्को वर्ष यसलाई खर्च गर्ने सबैबीच सहमति भयो ।

त्यसबेला बढी भएको ७८ मा २ रुपैयाँ थपेर ४० वटा पम्प्लेट छापियो । प्रचार प्रसारपछि जल चढाउने काँवरिया २ सय ५० पुगे । सुन्दरीजलस्थित ओखरेनी स्कुल टहरामा थियो । त्यहीँ सबैको खाने, बस्ने प्रबन्ध मिलाइयो । त्यसपछिका वर्षमा संस्था दर्ता गरी विधिवत् रूपमा काँवरियाका लागि प्रबन्ध मिलाउने व्यवस्था गरियो । दाता र श्रद्धालुबाट पैसा उठाएर सुन्दरीजलमा खाने, बस्ने प्रबन्ध मिलाइन्छ ।

सुन्दरीमाईको मन्दिरमाथि त्रिवेणी छ । अर्थात् ३ नदी मिल्ने स्थान छ र वाग्मतीसम्म यहीँबाट पानी जान्छ । त्यसैकारण पशुपतिलाई चढाउन यहाँको जल पवित्र मानिन्छ । भारतको बोलबम जाँदा समय, खर्च बढी लाग्छ, टाढा पर्छ । यहाँ गए एकैदिनमा जल चढाउन सकिन्छ ।

बोलबम काँवरिया संघका नरेन्द्र ठाकुरको अनुभवमा साउनको पहिलो सोमबार ५० हजारभन्दा बढीले पशुपतिमा जल चढाउँछन् । त्यसपछिका सोमबारमा २५/३० हजार श्रद्धालु हुन्छन् । उनी सम्बद्ध उक्त संस्थाले पशुपति विकास कोषसँगको समन्वयमा यस वर्षको पहिलो सोमबार अर्थात् १३ गतेका लागि सबै काँवरियाको खाने र बस्ने व्यवस्था मिलायो । ‘त्यहाँ आइतबार अपराहनदेखि नै मान्छे ओखरेनी स्कुलमा भेला हुन थाल्छन् । राति कलाकार बोलाइ भजन गाउने र एकाबिहानै स्नान गरी जल चढाउन जान्छन्,’ ठाकुरले भने ।

अहिले भारी संख्यामा आउने काँवरियालाई व्यवस्थापन गर्न सुन्दरीजलमा ४ समिति सक्रिय छन् । सबैको प्रबन्ध मिलाउन हम्मेहम्मे पर्छ । उपत्यकामा बस्ने मधेसी समुदायका साथै तराईका जिल्ला र भारतबाट समेत श्रद्धालु पशुपतिनाथलाई जल चढाउन आउने गर्छन् । उपत्यकाका छिमेकी जिल्ला काभ्रे, चितवन र मधेसका धेरै जिल्लाबाट पशुपतिनाथमा जल चढाउनेको संख्या बर्सेनि बढ्दो छ । यसमा महिला ४० प्रतिशतसम्म सहभागी हुने संघसम्बद्ध व्यक्तिहरूको अनुभव छ ।


तर काँवर, पहेँलो वा सुन्तला रङका वस्त्र आदिको व्यवस्था उपत्यकामा गर्न सकिन्छ त ? जवाफमा ओम् बोलबम काँवरिया संघका महासचिव जयप्रकाश ठाकुर पूजा सामग्रीभन्दा श्रद्धा ठूलो कुरा हुने बताउँछन् । ‘काँवर यहाँ पाइन्न । केहीले आ–आफ्नो गाउँबाट काँवर बोकेरै आउँछन्,’ उनी भन्छन्, ‘यहाँ भारतबाट प्लास्टिकका बट्टा आउँछ । त्यसैमा जल भरेर लान्छौं ।’ बोलबम जान चाहिने सामग्री अचेल सुन्दरीजलमै भेटिन्छ ।

यस्ता व्यवस्थापन संघ दाताका भरमा चलेका छन् । शिवलाई जल चढाउन जाने, बोलबम, डाक बम र डन्डी बम हुन्छन् । बोलबमले सामान्य रूपमा जल भरेर पशुपतिनाथलाई चढाउँछन् भने डाक बमले जल बोकेपछि खुट्टा रोक्न मिल्दैन । जल नचढाएसम्म गोडा चलाइरहनुपर्छ । यस्तै जल लिएर आउनेबेला आफ्नो जीउ नाप्दै, जमिनमा घस्रेर जल चढाउन आउनेलाई डन्डी बम भनिन्छ ।

एक समय थियो, जब ‘काँवरिया संस्कृति’ उपत्यकाको मधेसी समुदायमा मात्र सीमित थियो । तर अब छठ पहाडमा र भाइटीकाको विधि मधेसमा देखिन थालेझैं मधेसी र पहाडी दुवै समुदायको सहभागिता रहने गरेको छ । पशुपति विकास कोषका उपनिर्देशक प्रेमहरि ढुंगाना भन्छन्, ‘पशुपतिमा बोलबम संस्कृति विस्तार भएको झन्डै १५ वर्षजति भयो । अहिले पहाडी मूलका मान्छेको पनि उत्साहजनक सहभागिता हुने गरेको छ ।’ व्यवस्थापनमा संलग्न संस्था २५ देखि ३० प्रतिशत पहाडी बोलबममा सहभागी हुने बताउँछन् ।

कोषले काँवरियाका लागि सोमबार पश्चिमी गेट खोलिदिने गरेको छ । डाक बमका लागि लाइन बस्नु नपर्ने नियम छ । काँवरिया संघलाई पाल र आश्रय स्थलका लागि आवश्यक स्थान कोषले दिने गर्छ । प्रत्येक सोमबार ३ स्वास्थ्य संस्थालाई नि:शुल्क स्वास्थ्य शिविर चलाउन दिइन्छ । नि:शुल्क औषधि वितरण गर्ने संस्थालाई पनि त्यहीं स्थान दिइने गरिएको छ । ‘यस वर्ष अलिक फरक देखिएको कुराचाहिँ बेलुका आरतीको समयमा १० हजारभन्दा बढी सहभागी हुन्छन् । त्यसपछि पनि हामीले दर्शनका लागि मन्दिर केहीबेर खुला राख्छौं,’ ढुंगानाले भने ।

सृष्टिको सुरुआतमा जलयुक्त पृथ्वीमा ब्रह्मा र विष्णुले तपस्या गरेपछि महादेवले पञ्चमुख स्वरूपमा दर्शन दिएको मानिन्छ । शिवरात्रि मनाइने उक्त रात त्यसैले विशेष छ । विष्णुले शिवको उक्त स्वरूपलाई शिवकै इच्छाअनुसार हिमालय पर्वत नजिक स्थापना गरे । परापूर्वकालको यो घटनापछि निप नामक गोठालोले विशिष्ट ज्योति देखेर उत्खनन गरेको र ऋषिमुनिले फेरि शिवको उक्त स्वरूपलाई मन्त्र र विधिद्वारा गर्भस्थ गरेको किंवदन्ती छ । त्यसपछि विभिन्न कालखण्डमा शिवको स्वरूप गर्भस्थ गरिएको उक्त स्थानमाथि मन्दिर बनाइएको बताइन्छ । पशुपतिनाथबाहेक यसरी लिंगमा पञ्चमुखाकृति भएको शिवको स्वरूप अन्यत्र नपाइने उपनिर्देशक ढुंगानाले बताए ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०८:११
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

कर बढाउँदै नगरपालिका

स्थानीयद्वारा विरोध
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — कीर्तिपुर नगरपालिकाले एकीकृत सम्पत्ति करका शीर्षकमा पहिलेभन्दा करिब ४० प्रतिशतसम्म बढी रकम उठाउन लागेको भन्दै कीर्तिपुरवासी विरोधमा उत्रिएका छन् । बिहीबार ठूलो संख्यामा भेला भई स्थानीयले नगर कार्यालयमा ज्ञापनपत्र बुझाए ।

महँगीको कारण देखाउँदै बढीमा १० प्रतिशतसम्म बढाए उपयुक्त हुने ठाउँमा जनताको ढाड सेक्ने गरी कृषियोग्य भूमिकोसमेत अत्यधिक मूल्यांकन गरी एकैपल्ट धेरै कर बढाइएको उनीहरूको गुनासो छ । कृषिलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्नेमा झन् कर थपेको स्थानीयको गुनासो छ ।

‘खेतलाई खेत नै मान्नुपर्छ, छुट्टै कर उठाउनुपर्छ भन्ने हाम्रो भनाइ हो,’ विरोध कार्यक्रमका अगुवाइ गरेका नजरराम महर्जनले भने, ‘हामीले १० वटै वडामा ज्ञापनपत्र बुझायौं । केही सहमति भए, त्यसलाई लिखित रूपमा प्रकाशित गर्ने र औपचारिकता दिने काम बाँकी छ ।’ कुलो, सिँचाइ, मल आदि केहीको सुविधा नदिने उल्टै कर थप्ने काम नगरपालिकाबाट भएकाले विरोध गरेको उनको भनाइ छ ।

नगरपालिकाकी उपमेयर सरस्वती खडकाले नगरवासीले कुरा नबुझी विरोधमा उत्रिएको दाबी गरेकी छन् । पहिले घरजग्गा र मालपोत कर जग्गाको क्षेत्रफलअनुसार लिइने तर अब स्थानीय तहले सम्पत्तिको मूल्यांकन गरेर त्यसैअनुसारको लिने भएकाले बढी देखिएको उनको भनाइ छ । नगरसभाबाट पारित र नगरपालिकाको राजपत्रमा प्रकाशित यो करदर ३ वर्षसम्म कायम रहनेछ ।

नगरवासीको विरोधपछि सम्पत्ति करबाट भूमिकर अलग्याउन नगरपालिका सहमत भएको छ । यसलाई एक साताभित्र नगर परिषद्बाट औपचारिकता दिने र आर्थिक अध्यादेशलाई संशोधन गर्ने कीर्तिपुर नगरपालिकाले जनाएको छ । कर तिरिसकेका हकमा सेवा सुविधामा बढी भएको रकम कट्टी गर्ने सहमति भएको छ ।

राजधानीका अन्य नगरपालिकाले पनि करको विषयमा अन्योलता रहेको बताए । केहीले अहिलेसम्म एकीकृत सम्पत्ति कर व्यवस्थापनसम्बन्धी कार्यविधिसमेत बनाएका छैनन् । यसको नमुना संघीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले २०७४ चैतमा मन्त्रिपरिषद् बैठकबाट स्वीकृत भएलगत्तै देशैभरिका सबै स्थानीय तहलाई त्यसैअनुरूप कानुन बनाउन पत्राचार गरेको थियो । साउन सुरुआतदेखि नै कर उठाउन भने पनि अहिलेसम्म धेरैले यसको तयारीसमेत गरेका छैनन् ।

बूढानीलकण्ठ नगरपालिकाका प्रशासकीय अधिकृत एकनाथ बाँस्तोलाले अहिलेसम्म एकीकृत कर लागू नभएको जानकारी दिए । ‘पहिलेजसरी नै घरले चर्चेको जग्गामा सम्पत्ति कर र बाँकी जग्गामा भूमि कर लगाउने भएका छौं,’ उनले भने, ‘वार्षिक नै तिर्ने भएकाले कानुन बनाएर प्रकाशन गर्न ढिला भए पनि समस्या भएको छैन ।’ पहिलेझैं शुल्क लिइने र कृषि र औद्योगिक छुट्याएर कर उठाउने नगरको तयारी छ ।

तारकेश्वरमा पनि हालसम्म एकीकृत रूपमा कर उठाउनेबारे ठोस निर्णय हुन सकेको छैन । तथ्यांक नहुनु मुख्य अडचन रहेको जनप्रतिनिधि बताउँछन् । घरजग्गा कर, मालपोत कर, घरबहाल कर र अन्य शुल्क नगरले कानुन बनाएर आफैं तय गर्न पाउने भए पनि नगरसभामा चर्चा चलेको तर निर्णय हुन नसकेको वडा नं. १ का अध्यक्ष तथा नगरपालिकाका प्रवक्ता विदुर सापकोटाले बताए ।

‘पसल वा व्यवसाय दर्ता गर्न आउनेलाई पनि जग्गाधनीको प्रमाणपुर्जा र घरधनीसँगको करारपत्रको प्रतिलिपि माग्छौं । तर दिन आनाकानी गर्छन्,’ सापकोटाले तथ्यांक नभएकाबारे भने, ‘तर उपलब्ध गराउनुको साटो घरेलु र उद्योगमा व्यवसाय दर्ता गरेको भेटिएको छ ।’ नगरले तथ्यांक विभागसँग समन्वय गरी नगरको घरधुरी संख्या, व्यवसाय जस्ता जानकारी संकलन गर्ने क्रममा रहेको उनको भनाइ छ ।

चन्द्रागिरी नगरपालिकामा पनि तथ्यांकको समस्या छ । प्रवक्ता हरिभक्त महर्जनले अन्तिम पटक भएको जनगणनालाई आधार मान्दै कर उठाउनबारे छलफल भइरहेको बताए । उनले भने, ‘पुरानो तथ्यांक हामीसँग छ । नगरसभाले करको दर पास गरिसकेको छ, चाँडै सार्वजनिक गर्ने तयारी छ ।’

संघीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयका सचिव दिनेशकुमार थपलियाले स्थानीय तहहरूमा करको विषयमा अन्योल र विवाद आइरहेको स्वीकार्दै भने, ‘स्थानीय सरकारलाई कर उठाउने अधिकार दिनुका साथै करको दायरा बढाउन दिइएको हो । शुल्क बढाउने, नबढाउने वा कति कायम राख्ने त्यो स्थानीय तहले तय गर्ने विषय हो ।’

देशभरि नै विभिन्न स्थानीय तहले लगाएको चर्को करको मारमा परेको भन्दै रुष्ट बनेका र विरोध भइरहेको खबरमाझ उनले सर्वसाधारणलाई मर्का नपर्नेगरी कर उठाउनुपर्ने बताए । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले आफ्नो सिमाना भित्रका सम्पत्तिको कर उठाउने अधिकार स्थानीय तहलाई दिएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७५ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT