संस्कृति जोगाउनै मुस्किल

प्रशान्त माली

ललितपुर — ठेचो ग्वा:ननी टोलका ९२ वर्षीय श्रीगोविन्द महर्जन र ७९ वर्षीय सन्तलाल महर्जन दाफा बाजाका गुरु हुन् । सिखछेँ दाफा खल:का उनीहरू अहिले बाजामा सहभागी छैनन् । उनीहरूले पहिला बुङमतीस्थित रातो मत्स्येन्द्रनाथ परिसरमा प्रत्येक वर्ष दाफा बाजा बजाउँदै आएका थिए ।

ठेचोको न्हुछँे दाफा खल:का सदस्य ।तस्बिर : कान्तिपुर

यो चलन अहिले बन्द भइसकेको छ । कात्तिक महिनाभर बाजा बजाउने चलन बन्द भएको १२ वर्ष बितिसक्यो । अहिले ठेचो शक्तिपीठ, माथिल्लो लाछी, धर्मस्थलीपुर, मन्द पाटी र कजीको घर बजाउनुपर्ने परम्परा, पञ्चदान र पीठ पूजामा एक महिना बाजासहित नगरपरिक्रमा गर्ने चलन जेनतेन सञ्चालनमा छ ।
***

माली गा: दाफा खल:द्वारा गँुला: पर्वको अवसरमा एक महिना ३३ कोटि देवताको गीत गाउने चलन बन्द भएको ३ वर्ष बितिसक्यो । कात्तिकभर माली गा:स्थित दुईवटा पाटी, माथिल्लो लाछी, कुटुझोल दुई स्थान, खाँचा, धर्मस्थलीपुर गरेर सात स्थानमा बजाउने चलन पनि बन्द भइसकेको छ । २०४४ देखि हालसम्म प्रशिक्षण दिन सकिएको छैन । अहिले योमरीपुन्ही, भैरव जात्रा र नवदुर्गा देशाच्यागु (नगर परिक्रमा) बाजा बजाउने चलन दयनीय अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ ।
***

Yamaha

यी दुई बाजा खल: उदाहरण मात्र हुन् । ठेचो सांस्कृतिक बाजा संरक्षण समितिमा आबद्ध १२ बाजा खल: छन् । समितिले गरेको अध्ययनमा अधिकांश बाजा खल: दयनीय अवस्थाबाट गुज्रिरहेको पाइएको छ । समितिका अनुसार प्रत्येक बाजा खल:को मतया: जात्रा, एकमहिने पीठ सेवा, योमरीपुन्ही, बालकुमारी, ब्रह्मायणी र नवदुर्गा जात्रा, भैरव र गणेश देवता मन्दिर जात्रामा महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । ‘एकपटक बाजा बजाउन कम्तीमा १५ जना जनशक्ति आवश्यक पर्छ,’ ठेचो बाजा संरक्षण समितिका अध्यक्ष बाबुराम महर्जनले भने, ‘यसले वर्षदिनमा एउटा बाजा खल: सञ्चालन गर्न झन्डै ९० हजार रुपैयाँ आवश्यक पर्छ । पहिला उक्त रकम सम्बन्धित बाजाका कजी (व्यवस्थापक) आफैंले बेहोर्दै आइरहेका थिए । अहिले त्यस्तै स्थिति रहेन । यसले गर्दा पनि बाजा संरक्षण गर्न गाह्रो परेको छ।’

ठेचोमा दाफा खल: बाहेक नवदुर्गा धिमे पुच:, माली गा: धिमे खल:, खाँचा धिमे खल:, सरस्वती धिमे खल:, कुसीको बाँसुरी खल:, तननी बाँसुरी खल:, ब्रह्मायणी बाँसुरी खल: कुटुझोल बाँसुरी खल: छन् । मतया: जात्रा पहिला सिखछेँ दाफा खल:, न्हुछेँ , न्ह्यछेँ र माली गा: गरेर चार वटा दाफा खल:को संयुक्त आयोजना गर्दै आइरहेको थियो । दाफा खल:लाई गाह्रो परेपछि समितिको पहलमा बाह्रै वटा बाजा खल:ले प्रत्येक वर्ष आयोजना गर्ने निर्णय गरी सञ्चालन गरिएको छ । अहिले १२ बाजा खल:लाई पनि जात्रा सञ्चालन गर्न गाह्रो परेको अवस्था छ ।

सिखछे खल:का कजी तुलसीगोविन्द महर्जन भन्छन्, ‘एक पटक बाजा प्रशिक्षण दिँदा ३ महिनासम्म सिकाउनुपर्छ । यसका लागि झन्डै डेढ/दुई लाख रुपैयाँ खर्च लाग्छ । सम्पूर्ण रकम सिक्न आउने व्यक्ति आफैंले बेहोर्नु पर्छ । आर्थिक समस्याले गर्दा बाजा लोप हुदै गएको हो ।’ उनका अनुसार कुनै बेला राज्यले संस्कृति परम्परालाई आत्मसात् गर्‍यो । कुनै चाडपर्व त आफैंले सिर्जना गर्‍यो । केहीलाई सरकारी संस्था जस्तो गरि मान्यता पनि दियो । ‘कुन जात्रा कुन संगठन गर्ने र कसकसले कति सघाउने नियम बनाइदियो । यसबमोजिम काम गरेबापत गुठीयारहरूले सुविधा र आर्थिक सहयोग पाउने व्यवस्था भयो,’ उनले भने, ‘यता गोरखा सरकार आएपछि सरकारबाट दिइने प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष सबै सहायता बन्द भयो । यसले गर्दा पनि दाफा बाजा मात्र नभई सम्पूर्ण संस्कृति परम्परा लोप हुँदै गए ।’

धर्मस्थली भजन तथा कुसीको बासुरी खल:ले पहिला प्रत्येक दिन दैनिक भजन आयोजना गर्दथ्यो । अहिले साताको एकपटक पनि हुन छोडेको छ । भजन खल:मा आबद्ध ६२ जनाको कोष स्थापना गरिएको छ । प्रत्येक साता व्यक्तिगत रूपमा २० रुपैयाँ राखेर भजन सञ्चालन गर्दै आइरहेका छन् ।

गोदावरी नगरपालिकाका मेयर गजेन्द्र महर्जनले संस्कृति परम्परालाई पर्यटनसँग जोडेर नगरपालिकाको आम्दानीको स्रोत बनाइने बताए । ‘यसले बाजा संरक्षण गर्न आवश्यक रकम पनि व्यवस्था गर्न सकिन्छ,’ उनले भने ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७५ ०८:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सिंहध्वाका पुनर्निर्माण मल्लकालीन शैलीमा

कान्तिपुर संवाददाता

भक्तपुर — भूकम्पले क्षतिग्रस्त भक्तपुर दरबारक्षेत्रस्थित ऐतिहासिक सिंहध्वाका दरबार मल्लकालीन शैलीमा पुनर्निर्माण गरिने भएको छ ।

विश्वसम्पदामा सूचीकृत भक्तपुर दरबार क्षेत्रको यो दरबार (हाल राष्ट्रिय कला संग्रहालय) रहेको लाल बैठक सहितको भवन पुराना प्रमाणका आधारमा मल्लकालीन शैलीमा पुनर्निर्माण गर्ने निर्णय भएको नगरप्रमुख सुनील प्रजापतिले बताए ।

सिंहध्वाका पुनर्निर्माणका लागि पुरातत्त्व विभागले २०७५ भदौ मसान्तभित्र सक्ने गरी ठेक्कासमेत दिइसकेको थियो । नगरपालिकाले विश्वसम्पदा क्षेत्रमा रहेको ऐतिहासिक दरबारलाई मल्लकालीन शैलीमा नै निर्माण गर्नुपर्ने अडान राखेर ठेक्का रद्दको अनुरोध गरेपछि विभागले ठेक्का रद्द गरेको थियो ।

ठेक्का रद्दपछि संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयका सचिव कृष्णप्रसाद देवकोटाको नेतृत्वमा, नगरप्रमुख प्रजापति, पुरातत्त्व विभागका महानिर्देशक भेषनारायण दाहाल, स्मारक संरक्षण तथा दरबार हेरचाह कार्यालय प्रमुख मोहन सिं लामा, इन्जिनियर मोहनकृष्ण श्रेष्ठ, राष्ट्रियकला संग्रहालय प्रमुख सरस्वती सिंह, संग्रहालय अधिकृत प्रतिमा रञ्जित, भक्तपुर नगरपालिकाका सम्पदा शाखा प्रमुख रामगोविन्द श्रेष्ठलगायतको बैठकले विभागको समन्वयमा नगरपालिकाले मल्लकालीन शैलीमा पुनर्निर्माण गर्ने निर्णय गरेको जनाएको छ ।

गत साउनमा बसेको बैठकले मल्लकालीन शैलीमा सिंहध्वाका पुनर्निर्माण गर्न युनेस्कोको प्रधान कार्यालय पेरिसमा अनुमतिका लागि पुरातत्त्व विभागमार्फत अनुरोध पठाउने निर्णय भएको नगरप्रमुख प्रजापतिले बताए । बैठकले २०७२ वैशाखको भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त मालती चोकको पश्चिम तर्फको भवन पुरातत्त्व विभागद्वारा पुनर्निर्माणका लागि ठेक्का भएको भाग निर्माण गर्ने र बाँकी अगाडिपट्टिको भाग युनेस्कोको स्वीकृति प्राप्त भएपछि नगरपालिकामार्फत पुनर्निर्माण गर्ने निर्णय भएको उनको भनाइ छ ।

नगरपालिकाले सिंहध्वाकाका ऐतिहासिक प्रमाण तथा चित्रहरू संकलन गरी सम्पदाकै रूपमा संरक्षण गर्न विस्तृत नक्सा डिजाइनसहित विज्ञबीच छलफल गरेको जनाएको छ । छलफल र अध्ययनको निचोडअनुसार दरबारको सम्पूर्ण भाग मल्लकालीन शैलीमा पुनर्निर्माण गर्न मन्त्रालय र विभाग सहमत भएको समेत नगरप्रमुख प्रजापतिले बताए ।

सिंहध्वाका पुनर्निर्माणको विनियोजित बजेट नगरपालिकाको बैंक खातामा जम्मा गरी नगरपालिका र पुरातत्त्व विभागको संयुक्त पहलमा उपभोक्ता समितिमार्फत पुनर्निर्माण गरिने नगरपालिकाले जनाएको छ । सिंहध्वाका पुनर्निर्माणका लागि भ्याटसहित ६ करोड ९३ लाख ६९ हजार २ सय ४९ रुपैयाँ विनियोजित भएको जनाइएको छ ।

सिंहध्वाका दरबार नेपाल संवत् ८१८ मा राजा भूपतीन्द्र मल्लले निर्माण गराएका हुन् । विभिन्न कालखण्डमा पुनर्निर्माण जीर्णोद्धार गरिएको दरबार, मालती चोक प्रवेशद्वार दरबारको रूपमा हाल राष्ट्रिय कला संग्रहालय छ ।

सिंहध्वाकालाई ‘न्हयकं झ्या:’ दरबारको नामले पनि चिन्ने गरिन्छ । यसको प्रवेशद्वारमा जोडा सिंहबाट पश्चिमतर्फ मल्लकालीन शैली र पूर्व अर्थात् स्वर्णद्वारतर्फ चुनले पोतेको राणाकालीन शैलीको दरबार छ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७५ ०८:००
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT