नगरमा न्याय

२५ वर्षीया उपमेयर संविधानले दिएको अधिकार क्षेत्रभित्रै रहेर अधिकांश मुद्दा टुंग्याउँछिन् ।
मनोज पौडेल

कपिलवस्तु — शिवराज नगरपालिकाकी उपमेयर शिवकुमारी चौधरीको मुख्य जिम्मेवारीमा पर्छ न्यायिक समिति । समिति कसरी बन्छ, को को हुन्छन् ? उनलाई मुखाग्र छ । दफा उपदफा सबै केलाएर काम गर्छिन् ।

कपिलवस्तुको शिवराज नगरपालिका उपप्रमुख तथा न्यायिक समिति संयोजक शिवकुमारी चौधरी । तस्बिर: मनोज । कान्तिपुर

ज्येष्ठ नागरिक र नाबालक छोराछोरीलाई खानलाउन नदिएको र अर्काको घर जग्गालाई असर पर्ने गरी बिरुवा लगाएको, बलेंसीबाट पानी झारेको लगायत समस्या समाधान गर्दा लिखित दस्ताबेज हेर्नु पर्दैन ।

महिला अधिकारकर्मी मीना परियारले उनको काम छोटो समयमै सन्तोषजनक रहेको बताइन् । ‘भर्खर राजनीतिमा लागे पनि बिस्तारै खारिँदै गएकी छन्,’ उनले भनिन्, ‘थोरै तालिम र अनुभव भयो भने अझ राम्रो गर्न सक्छिन् ।’ कपिलवस्तु व्यापार संघ अध्यक्ष महादेव पोखरेलले उपमेयर चौधरीले जनताको मन जितेर काम गरेको बताए । ‘उनको कामबाट आशा पलाएको छ,’ उनले थपे ।

Yamaha

२५ वर्षीया चौधरी संविधानले दिएको अधिकार क्षेत्रभित्रै रहेर शिवराज नगरपालिकामा आउने अधिकांश मुद्दा टुंग्याउँछिन् । ‘सबैलाई खुसीराजीले चित्त बुझाएर पठाउँछु,’ उनले भनिन्, ‘गएकाहरू फेरि फर्केर आएका छैनन् ।’ उनले अधिकांश मुद्दा मिलापत्र गरी टुंग्याएकी छन् । कतिपय मुद्दामा कडा निर्देशन पनि दिन्छिन् । ‘घरायसी मुद्दा बढी भएकाले मिलापत्रमा जोड दिन्छु,’ उनले भनिन् ।

अदालतको न्याय लामो र महँगो हुँदै गएपछि नागरिकलाई स्थानीय तहबाटै नि:शुल्क र छिटोछरितो न्याय पाउन सहज भएको उनले बताइन् । वर्ष दिनमा नगरपालिकाको न्यायिक समितिमा ८१ मुद्दा दर्ता भए । जग्गा खिचलो, महिलामाथि हुने घरेलु हिंसा, शारीरिक यातना र घरायसी झैझगडाका मुद्दा फैसला गरिन् । त्यस्तै सम्बन्धविच्छेद र नागरिकताका मुद्दा पनि किनारा लगाइन् । लेनदेन, गाली बेइज्जती र कुटपिटका मुद्दा फैसला गरेकी छन् ।

उनले नगरपालिकाको न्यायिक इजलासमा दर्ता भएका २५ मुद्दामध्ये १२ वटा फैसला गरिएको बताइन् । ३ वटा मिलापत्र र एउटा अदालत पठाइएको छ । बाँकी फस्र्यौट प्रक्रियामा छन् । ७ वटा मुद्दा मेलमिलाप केन्द्रमा पठाएकी छन् । मेलमिलाप केन्द्रले सबै मुद्दा टुंग्याएको छ । ‘अंग पुर्‍याएर मुद्दा टुंग्याउँछु,’ न्यायिक समिति सयोजक चौधरीले भनिन्, ‘अदालती प्रक्रियामा जाँदा नगरपालिकाको विश्वास घट्छ ।’

नगरपालिकामा कानुन अधिकृत नहुँदा समस्या भएको उनको भनाइ छ । तर ऐनकानुनको अध्ययन र नजानेका कुरा वकिलसँगै सल्लाह लिने गरेपछि धेरै सजिलो भएको उनले बताइन् । ‘दस वर्षअघि नगरपालिकाको वडा नं. ३ खरेन्द्रपुरको सुकदेव बेल्वासे र करणीदेवी विकबीचको लेनदेनको मुद्दा थियो, त्यो सजिलै टुंग्याउन पाउँदा निकै खुसी लागेको छ,’ उनले भनिन्, ‘अञ्चलपुरका एक पूर्ण अपांग महिलालाई श्रीमान्ले हेला गरेर नागरिकता नबनाइदिएको समस्या पनि मिलायौं ।’

मधेसी समुदायको बाहुल्य रहेको गाउँपालिकामा अधिकांश मुद्दा जग्गा खिचलोका आउँछन् । ‘मुद्दा आफ्नो पक्षमा पार्न हुलै र चर्को स्वरमा कराउने आउँछन्,’ उपमेयर चौधरीले भनिन्, ‘तर कसैको दबाब र प्रभावमा नपरी निष्पक्ष न्याय सम्पादन गर्छु ।’ लामो छलफलपछि पनि स्थानीय तहमा मिलाउन सम्भव नभएका मुद्दा मात्रै अदालत पठाउने गरिएको उनले बताइन् । न्यायिक समितिले वर्षौं पुरानो मुद्दा पनि छोटो समयमै मिलाएको उनको भनाइ छ । घरजग्गाको धेरै लामो समयदेखिका विवाद समाधान भएका छन् ।

पछिल्लो समय प्रहरीमा उजुरी गर्नेको संख्या घट्दै गएको छ । सामान्य विवादलाई पनि प्रहरीमा जाहेरी दर्ता गर्दा झन्झट हुने गरेकाले अहिले गाउँपालिकाले सिधै निर्णय गर्ने हुँदा सहज भएको अधिवक्ता चक्र क्षेत्रीले बताए । ‘नि:शुल्क र छिटो न्याय पाउने हुँदा स्थानीय तहको न्यायप्रति आकर्षण बढेको छ,’ उनले भने । एक्कासि राजनीतिमा प्रवेश गरेकी उनी उपमेयर बन्नुअघि पूर्वपश्चिम राजमार्गमा पर्ने सरस्वती निमाविकी प्रावि शिक्षक थिइन् ।

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७५ ०७:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चन्द्रौटाको बजारीकरण : बस बिसौनी बन्यो व्यापारिक केन्द्र 

मनोज पौडेल

चन्द्रौटा (कपिलवस्तु) — शिवराज नगरपालिका–५ मा ४५ वर्षअघि पूर्व–पश्चिम राजमार्ग निर्माण मजदुर बस्थे । उनीहरूले पाल टाँगेर बस्ती बसाएका थिए । ०४० सालपछि झुपडीमा चिया पसल थपिए । वरिपरि केराबारी थियो ।

बस्तीमा दुई/तीन पक्की घर थिए। बाँकी फुस र खरले छाएका थिए। यही ठाउँ पूर्व–पश्चिम चल्ने बस बिसौनी बन्यो।

स्थानीयका अनुसार त्यसबेला दुईवटा चिया पसल थिए। तर, यो मुलुकभित्र र भारत ओहोरदोहोर गर्ने सर्वसाधारणका लागि नाका सहर थियो। सबैतिरका यात्रु भेला हुन थालेपछि यहाँको चहलपहल पनि बढ्यो। पूर्व–पश्चिम, उत्तर–दक्षिण सडक बनेपछि ०५०/५१ देखि पहाडबाट बसाइँसराइ गरी आउने क्रम सुरु भयो। तर, ०५२ मा तत्कालीन माओवादीको विद्रोह सुरु भएपछि यहाँ सन्नाटा छाउन थाल्यो। मुलुकमा सशस्त्र द्वन्द्व चलिरहेका बेला बजार विकास भएन। बसाइँ सर्ने क्रम पनि थामियो। बजार विस्तार रोकियो।

मुलुकमा विस्तृत शान्ति सम्झौता भएपछि चन्द्रौटा बजार फेरि चम्किन थाल्यो। अहिले आसपास जिल्लाबाट बसाइँ सरेर आउनेको ताँती लागेको छ। एक जमानाको बस बिसौनी अहिले जिल्लाकै व्यस्त बजार बनेको छ। यहाँ मिश्रित बस्ती छ। पहाड, भित्री मधेस र तराईका विभिन्न जातजातिको बसोबास छ। अर्घाखाँची, रोल्पा, प्यूठान, पाल्पा, गुल्मी र दाङबाट बसाइँ सरेर आएका छन्। पहाडी, मधेसी, थारु र मुस्लिमबीचको एकता बलियो छ।



केन्द्र बन्दै

शिवराज नगरपालिकाका मेयर नेत्रराज अधिकारी ०४० सालतिर बैंकमा पैसा राख्न/झिक्न परे ३५ किलोमिटरको दूरीमा रहेको सदरमुकाम तौलिहवासम्म साइकल चलाएर पुग्थे। तर, अहिले यस्तो दु:ख छैन। चन्द्रौटा बजारमै १८ वाणिज्य बैंक तथा वित्तीय संस्था सञ्चालनमा छन्। चिल्ला सडक छन्। ठूला घर र पूर्वाधार निर्माण भएका छन्। दुईदेखि चारपांग्रे सवारीका साधन घरदैलोमै पुग्छन्। आधारभूत आवश्यकता आँगनमै पूरा भइरहेका छन्। तीव्र बजारीकरण छ। बसाइँसराइ पनि द्रुत गतिमा भइरहेकाले चन्दौटा सहरोन्मुख बजार बनेको छ। प्रमुख व्यापारिक केन्द्र बन्दैछ।

राजमार्ग दायाँबायाँ बाक्लो बस्ती छ। यहाँबाट दाङ, अर्घाखाँची, प्यूठान र रोल्पासम्म व्यापार हुन्छ। अर्घाखाँची, प्यूठान र रोल्पाका लागि आवश्यक ७० प्रतिशत खाद्यान्न यहीँबाट आपूर्ति हुन्छ। तराई र पहाडी जनजीवनको आनन्द लिन पनि चन्द्रौटा उपयुक्त स्थल बनेको छ। मुलुकका ६ ठूला भन्सार नाकामध्येको यो कृष्णनगरसँग जोडिएको नजिकको बजार हो। बजारको पँहुच भारतीय राष्ट्रिय रेल सञ्जालसम्म छ। बढनी रेल्वे स्टेसन पनि नजिकै छ। चन्द्रौटाबाट कृष्णनगर २० किमि दक्षिणमा छ। ४, ५ र कर्णाली प्रदेशका अधिकांश पहाडी जिल्लाका नागरिक भारत आउजाउ गर्न यही नाका प्रयोग गर्छन्।



बिना गुरुयोजनाको बजार

यहाँ व्यवस्थित सहर बसाउने गुरुयोजनाको भने अभाव छ। ‘गुरुयोजना नहुँदा कस्तो सहर बनाउने अन्योल छ,’ कपिलवस्तु व्यापार संघका अध्यक्ष महादेव पोखरेलले भने, ‘कुन ठाउँमा के निर्माण गर्ने भन्ने योजना छैन, जहाँ पायो त्यहीँ विकासका नक्सा कोर्दा समस्या भइरहेको छ।’ औद्योगिक, व्यापारिक, पर्यटन र बस्ती क्षेत्र छुट्याएर पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने उनले बताए। अहिले समस्या नभए पनि भविष्यमा नराम्रो असर गर्ने हुँदा नगरपालिकाले छिट्टै गुरुयोजना बनाउनुपर्नेमा पोखरेलले जोड दिए।

‘योजना बनाउन रकम लाग्ने हुँदा धेरैले नाक खुम्च्याउँछन्,’ स्थानीय विष्णुप्रसाद खतिवडाले भने, ‘तर, योजना अनुसार काम गर्दा पाँच/सात वर्षपछि त्यसको परिणाम देखिन्छ।’ व्यवस्थित कामका लागि नेतृत्व अभाव भएकाले यहाँको विकासले गति लिन नसकेको स्थानीय हुमाकान्त खनालले बताए। घर बनाउने र जीविकोपार्जनका लागि व्यापार फस्टाए पनि शिक्षा, स्वास्थ्य, मनोरंजन र रोजगारीको अवसर नभएको उनले बताए।


सुरक्षा चिन्ता

चन्द्रौटा औद्योगिक हब बन्ने क्रममा छ। तर, यहाँको मुख्य समस्या भने शान्ति सुरक्षा रहेको चन्द्रौटा उद्योग वाणिज्य संघका उपाध्यक्ष ईश्वरी पाण्डेले बताए। धेरै उद्योगधन्दा यहीँ स्थापना गर्न खोजे पनि उद्योगमैत्री वातावरण नहुँदा समस्या भइरहेको उनले बताए। ‘उद्योग सञ्चालन गर्ने वातावरण तयार गर्नेभन्दा कसरी दु:ख दिएर कमाउन सकिन्छ भन्ने सोच छ,’ उनले भने, ‘उद्योग स्थापना भए आय आर्जन हुन्छ भन्ने मान्यता नै स्थापित हुन सकेको छैन।’
यहाँबाट विजया, विश्वकर्मा, गणपति र बुद्ध सिमेन्ट उत्पादन हुँदै आएका छन्। पछिल्लो समय शिवराज–६, वीरपुरमा पाँच नयाँ सिमेन्ट उद्योग थपिँदै छन्। बालाजी, शुभलक्ष्मी, अटल, देउराली र भू–गर्भ सिमेन्ट उद्योग छिट्टै संचालनमा आउने तयारीमा छन्। मैदा र छड उद्योग पनि सञ्चालनको तयारीमा छन्। प्लाइउड, सख्खर, हाड पिसानीलगायतका दुई दर्जनभन्दा बढी उद्योग छन्। उद्योगीलाई नगरपालिकाले प्रोत्साहन गर्नुपर्ने व्यवसायी बताउँछन्।

उपचार र शिक्षाको अभाव

यहाँ भरपर्दो अस्पताल छैन। उपचारका लागि रुपन्देहीको बुटवल र चितवनको भरतपुर पुग्नु पर्छ। व्यवस्थित अस्पताल छैनन्। उच्च शिक्षाका लागि पनि जिल्लाबाहिर जानुपर्छ। राम्रा र स्तरीय शिक्षालयको पनि अभाव छ। प्राविधिक क्याम्पस छैनन्। स्तरीय होटलको अभाव छ। पर्यटक आकर्षित गर्ने पूर्वाधार छैनन्। अहिलेसम्म चन्द्रौटा बजारमा धेरै परिवर्तन भइसक्नु पर्ने कपिलवस्तु व्यापार संघ अध्यक्ष पोखरेलले बताए। ‘पूर्वाधार विकास हुने प्रशस्त सम्भावना छन्,’ उनले भने, ‘योजना, इच्छाशक्ति र उत्साह नहुँदा पछि परेको हो।’

शिवराज नगरपालिका मेयर नेत्रराज अधिकारी चन्द्रौटाको विकास उल्लेख्य मात्रामा भएको बताउँछन्। उनका अनुसार नगरभित्र परिवर्तन नदेखिएको छ। सडक, पुल र पक्की ढल निर्माण भएका छन्। ‘बिस्तारै परिवर्तनको अनुभूति हुन्छ,’ उनले भने, ‘हामी योजनाबद्ध ढंगले अगाडि बढ्ने तयारीमा छौं।’

प्रकाशित : भाद्र ३, २०७५ १५:०२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT