बिमस्टेकमा नेपाल : समुद्रसँग पहाड जोड्न पहल

घनश्याम खड्का

काठमाडौँ — बिमस्टेक सम्मेलनको काठमाडौं घोषणापत्रमा सहयोगका दुई नयाँ क्षेत्र थपिए, माउन्टेन इकोनोमी र ब्लु इकोनोमी । ब्लु इकोनोमी समुद्रसँग जोडिएको छ, जसको दर्शनले आर्थिक विकास गर्दा समुद्र प्रदूषण गर्न हुँदैन भन्छ ताकि यसको रंग नीलो नै रहोस् ।

बे अफ बंगालसँग जोडिएका मुलुक भारत, बंगलादेश, श्रीलंका, म्यान्मार र थाइल्यान्डले ६ जुन १९९७ मा बैंकक घोषणापत्र जारी गर्दै स्थापना गरेको बिमस्टेक यही सामुद्रिक अर्थतन्त्रमा आधारित थियो । त्यसको सात वर्षपछि सन् २००४ मा बिमस्टेक सदस्य बन्न पुगेका दुई भूपरिवेष्टित मुलुक नेपाल र भुटान ब्लु इकोनोमीमा आधारित नीतिले ज्यादा फाइदा लिन सक्ने अवस्थामा थिएनन् ।

यस पटक बिमस्टेक सम्मेलनमा नयाँ अर्थतन्त्रमा आधारित सहकार्य हुनुपर्ने प्रस्ताव गर्‍यो । त्यसलाई अरू सदस्य राष्ट्रले अनुमोदन गरेपछि घोषणापत्रमा ठाउँ पायो माउन्टेन इकोनोमीले । यो हिमाली अर्थतन्त्रलाई हरित अर्थतन्त्र पनि भन्ने गरिन्छ । यसको उद्देश्य विकास गर्दा पर्वतमालाको पर्यावरण अक्षुण्ण रहोस् भन्ने हुन्छ ताकि पहाडहरू हरियै र हिमालहरू सेतै रहन सकून् । परराष्ट्र मामिला जानकारहरूका अनुसार बिमस्टेकको समग्र सहयोगको ढाँचा यी दुई अर्थतन्त्रकै समानान्तर विकास अनि सघन सहकार्यमा जोडिए मात्रै नेपाललाई लाभ पुग्नेछ ।

‘माउन्टेन इकोनोमीको थालनीलाई हामीले क्षेत्रीय तहमा मात्रै होइन, विश्वव्यापी रूपमै सुनिने गरी अघि बढाउनुपरेको छ किनभने यो हाम्रा हिमचुचुराको हितमा छ,’ विदेश मामिलाविज्ञ राजन भट्टराई भन्छन्, ‘बिमस्टेकको फोरममा नेपालले यसलाई उठाएर एक ढंगले अन्तर्राष्ट्रिय तहमै पर्यावरणीय असरले हिमालमाथि परेको असरलाई संकेत गर्न सफल भएको छ ।’

सडक वा अन्य भौतिक संरचना बनाइरहन नपर्दा जलमार्गको यात्रा सुगम तथा सस्तो पर्ने हुनाले तटीय देशहरू समुद्री अर्थतन्त्रबाट सधैं लाभान्वित भइरहन्छन् । बंगालको खाडीसँग जोडिएका बिमस्टेक सदस्यहरू यही अर्थतन्त्रका कारण क्रमश: समृद्धिको बाटोमा अघि बढ्दै छन् । यसको विपरीत अग्ला पर्वतमाला छिचोलेर बाटो र पुलपुलेसाजस्ता पूर्वाधार बनाउने क्रममा कठिन भूअवस्थाको सामना गरिरहेका नेपाल र भुटान भने लामो समयदेखि गरिबी अनि अविकासको चपेटामा छन् ।

अर्कातिर बढ्दो विश्वव्यापी तापमान अनि त्यसको प्रभावले बदलिएको जलवायुका कारण हिमचुचुरा र ग्लेसियरहरू पग्लिँदै छन् । यो समस्याबाट विश्वका अग्ला १० मध्ये ८ हिमचुचुरा भएको देश नेपाल सबैभन्दा बढी प्रताडित छ । ‘त्यसैले हामीले विकासको हितकारी मोडल माउन्टेन इकोनोमीको अवधारणामा जानैपर्छ,’ प्रधानमन्त्री केपी ओलीका अनौपचारिक विदेश मामिला सल्लाहकारसमेत रहेका भट्टराई भन्छन्, ‘अब हामीले संसारको ध्यान पनि पग्लिँदो हिमालतिर खिच्नैपर्छ किनभने हिमाल तात्यो भने हाम्रा नदीनाला सुक्छन्, जसले समुद्रसम्मका अर्बाैं मानिसलाई प्रभाव पार्छ ।’

Yamaha

सन् २०१० मा डेनमार्कको कोपनहेगनमा भएको जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी विश्व सम्मेलनमा भाग लिन जानुअघि कार्बनडाइअक्साइडको बढ्दो उत्सर्जनले हिउँ निख्रिँदै गएको सन्देश दिन नेपालले कालापत्थरमा गएर मन्त्रिपरिषद् बैठक गरेको थियो । त्यतिबेलैदेखि यस विषयले केही तरंग पैदा गरे पनि माउन्टेन इकोनोमी नै भनेर नेपालले अभियान थाल्न सकेको थिएन ।

यस पटक भने सरकारले बिमस्टेकमार्फत माउन्टेन इकोनोमीको कुरा उठाएर जलवायु परिवर्तनको प्रभाव र पहाडमा कनेक्टिभिटीको आवश्यकता दुवैबारे सन्देश दिने काम गरेको छ । सम्मेलन उद्घाटनकै दिन प्रधानमन्त्री ओलीले बंगालको खाडी र हिमालको सम्बन्ध अन्तरंग भएको चर्चा गर्दै माउन्टेन इकोनोमीलाई अघि बढाउन प्रस्ताव गरेका थिए ।

‘हामी एकै हिमालको काखमा छौं, हाम्रा नदी हिमालबाट निक्लन्छन् र बंगालको खाडीमा पुगेर बिलाउँछन्,’ माउन्टेन इकोनोमीको वकालत गर्दै उनले भनेका थिए, ‘बंगालको आँधी हिमालमा ठोक्किन्छ र हिउँपहिरो आउँछ, यसले फेरि बंगलादेश र तटवर्ती क्षेत्रमा वितण्डा मच्चाउँछ । यसरी प्राकृतिक रूपमै जोडिएकाले हामीले निरन्तर सहकार्य र साझेदारी गर्न‘ जरुरी छ ।’

नेपालले गरेको प्रस्तावअनुसारै काठमाडौं घोषणापत्रले भूपरिवेष्टित देश नेपाल र भुटानको समस्या पहिचान गरी अर्थपूर्ण सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता गरेको हो । यसलाई नेपालले आफ्नो कूटनीतिक सफलताका रूपमा लिएको छ । ‘नेपालको मूल समस्या समुद्रसम्म सिधा पहुँच नहुनु हो,’ भट्टराई भन्छन्, ‘काठमाडौं घोषणापत्रले यो अभाव पूर्ति गर्ने आधार खडा गरेको छ ।’

सन् २०१५ मा भारत र बंगलादेशबीच भएको द्विपक्षीय जलपरिवहन सन्धि संशोधन तथा भारतले गरेको अतिरिक्त १०६ जलमार्गको घोषणाले तेस्रो मुुलुकलाई उनीहरूको जलमार्ग प्रयोग गर्ने बाटो खुला गरेको छ । यसबाट नेपाल र भुटानले भारतीय जलमार्ग हुँदै समुद्रमा सिधा पहुँच पुर्‍याउन सक्ने अवस्था विकास भएको छ । सामुद्रिक मार्गबाट सोझै नेपाल र भुटानले विश्वभर सामान आयात र निर्यात गर्न पाउनेछन् ।

यो पृष्ठभूमिमा प्रधानमन्त्री ओलीको पछिल्लो भारत भ्रमणक्रममा मोदीसँग गरिएको व्यापार सम्झौतामा जलमार्गले नेपाल र भारतलाई जोड्ने सहमति भएको थियो ।

त्यसैअनुसार हुग्लीबाट सुरु भई फारक्का, कानपुर, कुचसेला, कालुघाट हुँदै बनारससम्म पुग्ने गंगा नदीमा आधारित भारतको राष्ट्रिय जलमार्ग–१ लाई कोसीको चतरा र गण्डकीको मुग्लिनसम्म जोड्नेबारे दुई देशबीच औपचारिक वार्ता भई गृहकार्यसमेत सुरु भएको छ ।

माउन्टेन इकोनोमीलाई अगाडि बढाउने क्षेत्रीय प्रतिबद्धताले यो द्विपक्षीय सम्झौतालाई कार्यान्वयनमा ल्याउनसमेत थप बल पुग्ने विश्लेषकहरू बताउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०७:३६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बन्दुक बाेकेका हातले बिरुवा बाँड्दै

जितेन्द्र साह

विराटनगर — १९ वर्षे जवानी हुँदा उनले हातमा बन्दुक बोकेका थिए, सात सालको क्रान्तिताका । युग बदलियो, भूमिका पनि फेरियो । विराटनगर तिनटोलियाका ८७ वर्षे तोरेन्द्रमानसिंह प्रधान लामो समयदेखि हरियाली जोगाउने अभियानमा तल्लीन छन् ।

विराटनगरको तिनटोलियास्थित निवास अघिल्तिर फूलबारी स्याहार्दै तोरेन्द्रमानसिंह प्रधान । जितेन्द्र

‘लगाएको जोगाऔं, अझै थपौं’ भन्ने मान्यतासहित उनी हरियाली जोगाउन सबैलाई प्रेरित गरिरहेका छन् । आफ्नै घर करेसामा तयार बीउ, बेर्ना र बोट नि:शुल्क उपलब्ध गराउँछन् ।

व्यक्तिगत प्रयोजनदेखि संघसंस्थासम्मलाई रुद्राक्ष, श्रीखण्ड, अशोक, कपुरसहितका बिरुवा बाँडछन् । ‘जो कोही माग्न आए पनि दिन्छु,’ उनी भन्छन्, ‘अहिलेसम्म लागत र वितरणको हिसाबकिताब राखेको छैन ।’ उनी घर अघिल्तिरकै फूलबारी र नजिकैको निजी पार्कमा लौरोको सहाराले टेक्दै बोटबिरुवा स्याहारिरहेका भेटिन्छन् ।

बिहान ५ बजेबाट बगैंचा डुलाइ र पत्रपत्रिकाको अध्ययनबाट दिनचर्या सुरु गर्ने उनी दिनभरि सामाजिक भेटघाट एवं बोटबिरुवाको हेरचाहमा व्यस्त हुन्छन् । फूलबारी हेरचाहका लागि पाँच सहयोगी पनि छन् । ग्य्राजुएटसम्म पढेकी गृहिणी श्रीमती इन्दिरा प्रधान र शिक्षण पेसामा व्यस्त अंग्रेजीमा स्नातकोत्तर माहिली छोरी सम्झनाले उनको वातावरण संरक्षण अभियानमा हरक्षण साथ दिइरहेका छन् ।

काठमाडौंको बानेश्वरस्थित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्रको पूर्वपट्टि लगाइएको बिरुवाहरू तोरेन्द्रमानले प्रदान गरेका हुन् । ‘गत वर्ष त्यहाँका कर्मचारी दुई दिन बसेर श्रीखण्ड, रुद्राक्ष, रक्तचन्दन र कपुरका दुई टोकरी बिरुवा लिएर गए,’ उनले भने । ७ महिना अगाडि त्यहाँ पुग्दा बोट लहलहाइरहेको देख्दा निकै खुसी लागेको तोरेन्द्रमानले सुनाए ।

जहाँ जाँदा उपहार एवं कोसेलीका रूपमा बिरुवा लिएर उनी पुग्छन् । तोरेन्द्रमानले विराटनगरको परोपकार र सिंघियाघाट, वृद्धाश्रम, आरोहण गुरुकुल, मोरङको उर्लाबारीको राजघाटस्थित लक्ष्मी मावि, बेलबारी क्याम्पस, जहदास्थित शैलजा आचार्य स्मृति पोलिटेक्निक कलेज र धनकुटाको विश्रान्ति मन्दिरलगायत २७ थलोमा बिरुवा वितरण गरिसकेका छन् । तोरेन्द्रमानले २०१५/१६ सालमा विराटनगरको कोसी अञ्चल अस्पतालमा वृक्षरोपणबाट थालनी गरेका थिए ।

उनैले लगाएको रूखको छहारीमा अहिले बिरामी तथा आगन्तुक सुस्ताइरहेका हुन्छन् । अस्पतालछेउकै क्षयरोग निवारण संस्था र यहाँबाट थोरै टाढाको पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयमा लहलहराइरहेका बोट उनैले उपलब्ध गराएका हुन् ।मुलुकभरि ‘एक सन्तान, एक बिरुवा’ अभियान सुरु गर्ने चाहना राखेका उनको घरमा मासिक औसत ५ जना बोटबिरुवा माग्न आइराख्छन् । श्रीलंकामा छोरी जन्मनासाथ दुई बोट लगाउने र बिहे गर्ने बेलामा त्यही रूखको काठबाट फर्निचर बनाउन लगाएर छोरीलाई सप्रेम उपहार दिने गरिएको उनले जनाए ।

ऐतिहासिक व्यक्तित्व तोरेन्द्रमानको विगतदेखि वर्तमानसम्मका रचनात्मक गतिविधिलाई समेटेर परिवारजनले एक कृतिसमेत प्रकाशन गरिसकेका छन् । उनले सामाजिक कार्यका लागि स्थानीय एवं राष्ट्रियस्तरका ७८ र अमेरिका तथा जापानबाट गरी दुई अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान पाइसकेका छन् । उनको बैठक कक्षभरि यत्रतत्र कदरपत्र, सिल्ड, उपहार, पुस्तक र पत्रपत्रिकाका चाङ देखिन्छ । ‘अब यो उमेरमा सम्मान लिँदा अप्ठेरो लाग्न थालेको छ,’ तोरेन्द्रमानले भने ।

तोरेन्द्रमानका पुर्खा पनि वनस्पतिप्रेमी थिए । राणाकालमा जनताले पक्की घर बनाउन पाउँदैनथे । त्यो बेला पूरा विराटनगरमा तोरेन्द्रमानको घरमा मात्र फूलबारी थियो । ‘साढे सात बिघाको घडेरीमा सामान्य घरबाहेक जग्गामा फूल मात्र लगाइएका थिए,’ उनी सम्झन्छन् । उनको हजुरबुबाले कोलकाता र पुणेबाट बीउ एवं फूल मगाएर घरमा मात्र नभएर खेतमा पनि बगैंचा लगाउँथे ।

२००७ सालको क्रान्तिपछि तोरेन्द्रमान सामाजिक सेवामा छन् । उनी विराटनगरमा रेडक्रस, क्षयरोग निवारण संस्था, एलिट क्लब र नेवारी संस्था झिपुच (हाम्रो समूह) को जन्मदातामध्येका हुन् । ३५ वर्षदेखि मुटुका रोगी उनलाई अहिलेसम्म ६ पटक हृदयाघात भइसकेको छ । ‘अझै बाँचिरहेकोमा चिकित्सक पनि चकित छन्,’ उनले भने, ‘म यसको श्रेय प्रकृति प्रेम, सक्रिय जीवन र सकारात्मक सोचलाई दिन्छु ।’ उनको पुख्र्यौली थलो काठमाडौं हो । उनका हजुरबुबा भूपेन्द्रमान सिंह राणाकालमा बजार अड्डाको सुब्बा भएर विराटनगर आएका थिए ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०७:३५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT