कृषि क्षेत्रलाई सुधार्न चाहन्थे नेपाली

चन्द्र कार्की

काठमाडौँ — उनले शिक्षाशास्त्र अध्ययन गरे । अंग्रेजी विषय ऐच्छिक थियो तर पछिल्लो समय उनले कृषि क्षेत्रमै भविष्य देखे । बेमौसमी ताजा तरकारी खेती हुने यो क्षेत्रमा कृषि प्राविधिक अभाव अझै उस्तै छ ।

अभाव पूर्तिका लागि उनले आफ्नै विद्यालयमा बाली विज्ञानको पढाइ सुरु गरे । बाली विज्ञान अध्ययन गर्ने पहिलो वर्षका विद्यार्थी कृषि प्राविधिक भएर निस्किसकेका छन् ।

आगामी ५ वर्षमा यहाँको कृषि क्षेत्रका लागि पर्याप्त प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गर्ने उनको लक्ष्य थियो । विद्यालय परिसरमै प्लास्टिक टनेल बनाएर विद्यार्थीलाई व्यावहारिक कृषि अभ्यास गराउँथे । आफू कार्यरत वसन्त माविलाई शैक्षिक क्षेत्रमा जिल्लाकै नमुना विद्यालय बनाउने उनको अठोट अहिले पनि सहपाठी शिक्षकहरू सम्झिरहेका छन् ।

पञ्चायत ढलेर भर्खरै प्रजातन्त्रको अभ्यास सुरु भएको त्यो समय देशभर जातीय छुवाछूत व्याप्त थियो । सोही समयमै दलित समुदायका उद्धबबहादुर नेपालीलाई तत्कालीन विद्यालय व्यवस्थापन समितिले बाहिरबाट ल्याएर जिम्मेवारी सुम्पिएको थियो ।

अंग्रेजी विषयमा दख्खल राख्ने नेपालीको त्यस समय जिल्लाभर राम्रो पढाउने भनेर खुबै चर्चा थियो । तिनै अंग्रेजी विषयका धुरन्धर गुरु नेपालीको ५७ वर्षको उमेरमा मोटरसाइकल दुर्घटनामा हालै निधन भयो । उनको निधनले जिल्लाको शैक्षिक क्षेत्र स्तब्ध छ । उनले अध्यापन गर्ने वसन्त मावि पनि एक सातादेखि बन्द छ । शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक सबै शोकमा छन् ।

Yamaha

शैक्षिक सूचना छिटो जानकारी पाउने शिक्षकमा उनको नाम अघि थियो । केन्द्रमा मन्त्रालय, विभाग तथा अन्य प्राविधिक शिक्षा सिकाउने संघसंस्थाले गरेका निर्णय चाँडै जानकारी लिई कार्यरत शिक्षकसँग सल्लाह गर्ने उनको बानी अहिले सम्झनामै सीमित छ ।

कहिलेकाहीं उनी भन्ने गर्थे– ‘यहाँको गैरदलित समाजले दलित समुदायको मलाई ल्याएर जुन सम्मान दियो, त्यसको बदलामा मैले यहाँका बालबालिकालाई गुणस्तरीय शिक्षा दिनुपर्छ ।’ गैरदलित समुदायले दिएको सम्मान नेपाली जहिल्यै प्रशंसा गरिरहन्थे ।आर्थिक अवस्था कमजोर भएको उनको परिवारले दु:खले एसएलसीसम्मको अध्ययन गरायो ।

त्यसपछि भने उनले विद्यालयमा काम गर्दै आफ्नो अध्ययन अघि बढाए । विद्यालयमा अरू शिक्षकले समाधान गर्न नसकेको अंग्रेजी विषयका जटिल प्रश्नसमेत उनी सहजै समाधान गरिदिन्थे । अंग्रेजी विषय धेरै विद्यार्थीका लागि हाउगुजी बन्ने गर्छ तर उनीसँग अंग्रेजी पढ्न विद्यार्थी रमाएर झुम्मिन्थे ।

०४७ मा वसन्त माविमा अध्यापन गराउन थालेका नेपालीले यहीं २८ वर्ष पढाए । १७ वर्षदेखि सोही विद्यालयको प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी उनैले सम्हालिरहेका थिए । जिल्लामा माविको जिम्मेवारी सम्हाल्ने पहिलो दलित शिक्षक पनि उनै थिए । अहिले छुवाछूतलाई कानुनले दण्डनीय मानेको भए पनि व्यवहारमा लागू छैन ।

नेपालीको नेतृत्वमा यो अवधिमा धेरै गैरदलित समुदायका शिक्षकले पनि अध्यापन गराए । विद्यालयमा कुनै पनि शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावकले दलित भनेर हेला गरेनन् । जहिल्यै पनि सम्मान गरिरहे । उनको निधनले जिल्लाको शिक्षाको ज्योति निभेको सहायक प्रधानाध्यापक कृष्णप्रसाद दाहालले सम्झिए । ‘सर साह्रै मिलनसार र आफ्नो विषयमा विज्ञ हुनुहुन्थ्यो,’ दाहालले भने, ‘उहाँको निधनले सारा शिक्षक र विद्यार्थी रोइरहेका छन् ।’

पञ्चायतकालमा उनका बुवा डिकवीर दर्जी दलित समुदायमा पुरेत्याइँ गर्थे । पुरेत्याइँ गर्न धेरै ठाउँ डुल्दा छोराछोरीलाई पढाउनुपर्छ भन्ने ज्ञान उनमा उतिबेलै पलाएको थियो । पढाइमा उनी सानैदेखि तीक्ष्ण थिए । एसएलसीपछि अंग्रेजी विषय लिएर उनी क्याम्पसमा भर्ना भए । अंग्रेजी विषय लिएर बीएड गरेका नेपालीले ईपीएममा स्नातकोत्तर गरेका थिए तर पछिल्लो समय उनको रुचि भने कृषि क्षेत्रमा देखियो ।

उनकै पहलमा स्थापना भएको बाली विज्ञान समूहमा पूर्वका धेरै विद्यार्थीले अहिले कृषि शिक्षा अध्ययन गरिरहेका छन् । कृषि शिक्षा सस्तो र सुलभ ढंगबाट निम्न आय भएका अभिभावकले अध्ययन गराउने यो विद्यालय अहिले चर्चामा छ ।

शैक्षिक नेतृत्व गर्ने क्षमताकै कारण उनलाई प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी दिएको विद्यालय व्यवस्थापन समितिका पूर्वअध्यक्षसमेत रहेका प्रदेश सांसद लक्ष्मण तिवारीले सम्झिए । उनी अंग्रेजी विषयका मात्र गुरु थिएनन् । संगीतका गुरु पनि उनै थिए ।

मौलिक भाकाका लोकगीत गाउने, वाद्यवादनका साधन बाँसुरी, मादल, बिनायो, हार्माेनियम, मुरली बजाउने उनको सानैदेखिको रुचि थियो । उनी मिजासिला व्यक्तिका रूपमा परिचित थिए । उनी तेह्रथुममा मात्र नभएर प्रदेश १ कै शैक्षिक क्षेत्रमा परिचित थिए ।

उनको अध्यापन शैली र फरक प्रस्तुति विद्यार्थीले अहिले पनि सम्झिरहेका छन् । तेह्रथुमको हमरजुङमा २०१८ सालमा जन्मिएका नेपालीले अध्ययनपछि गाउँकै शारदा निमाविमा केही समय अध्यापन गराए । अंग्रेजी विषयमा राम्रो दख्खल भएकै कारण उनलाई अन्य विद्यालयले पनि लैजान निकै जोडबल गरे । ‘तर हामी सफल भयौं,’ सांसद तिवारीले भने ।

नेपालीले आफ्नो जीवनको महत्त्वपूर्ण समय यहीं बिताएको उनका सहपाठी यज्ञबहादुर खड्का बताउँछन् । ‘सरले विद्यालय र यो ठाउँलाई धेरै माया गर्नुहुन्थ्यो,’ उनले भने ।

सामुदायिक विद्यालयमा अंग्रेजी माध्यमको शिक्षा लागू गर्ने, वसन्त माविलाई उच्च मावि र क्याम्पस बनाउने कार्यमा उनको योगदान महत्त्वपूर्ण थियो । वसन्त बहुमुखी क्याम्पसका संस्थापक सञ्चालक समिति सदस्य भएर पनि उनले लामो समय काम गरे ।

आफ्नै ससुराको मलामी गएर फर्किंदै गर्दा नेपालीको मोरङको पथरीमा पछाडिबाट आएको मोटरसाइकलले भदौ १६ गते शनिबार ठक्कर दिँदा घटनास्थलमै मृत्यु भएको थियो ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७५ ०८:०२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

चुरे क्षेत्रमा सडकैसडक

अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — पूर्वराष्ट्रपति रामवरण यादवले कमलो चुरे क्षेत्र हुँदै अर्को राजमार्ग निर्माण गर्न लागिएकोप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । पुष्पलाल लोकमार्ग र पूर्व–पश्चिम महेन्द्र राजमार्गबीचको थोरै चौडाइको भू–भागमा चुरेको जंगल हुँदै चालु आर्थिक वर्षदेखि मदन भण्डारी राजमार्ग बन्दै छ ।

यो राजमार्गले चुरे क्षेत्र थप विनाश हुने पूर्वराष्ट्रपति यादवले बताए । पत्रकार वसन्त बस्नेतद्वारा लिखित ‘७२ को विस्मय’ पुस्तक विमोचन कार्यक्रममा शनिबार यादवले चुरेक्षेत्र हुँदै राजमार्ग बन्दा तराई–मधेसको जनजीवन झनै खतरामा पर्ने बताए ।

चुरे विनाश गरेर बनाइने राजमार्गको नाम मदन भण्डारी राखिएकोमा पनि उनले चित्त दु:खाए । ‘मदन भण्डारीको नाम किन बदनाम गर्दै हुनुहुन्छ ?’ उनले भने, ‘गिटी, ढुंगा र बालुवा झिकेर कमजोर बनेको ठाउँमा राजमार्ग बनाइए चुरे सखापै हुन्छ ।’

सरकारले नीति तथा कार्यक्रममा समेत मदन भण्डारी राजमार्गलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । नीति तथा कार्यक्रम र बजेटमा ‘चुरे तथा भित्री मधेसका उपत्यकालाई कृषि, व्यावसायिक तथा औद्योगिक करिडोरका रूपमा विकास गर्न’ उक्त राजमार्ग अघि बढाइएको दाबी गरिएको छ । त्यसका लागि साढे ४ अर्ब रुपैयाँसमेत छुट्याइएको छ ।

झापाको शान्तिनगरदेखि धरान, चतरा, गाईघाट, सप्तरी, सिन्धुलीमाडी, हेटौंडा, गैंडाकोट, रामपुर, राम्दी, रिडी, तम्घास सिमलटारी, प्यूठानको मच्छी, घोराही, तुलसीपुर, बोटेचौर, सुर्खेत, बडिचौर, सिमचौर, बीपीनगर, सहजपुर, जोगबुढा हुँदै डँडेलधुराको रूपालसम्म पुग्ने यो राजमार्ग १२ सय किलोमिटरको हुनेछ ।


चुरेका विज्ञहरू चुरे हुँदै राजमार्ग बनाइए भित्री मधेस र तराईका उर्वर भूमि नामेट हुने टिप्पणी गर्छन् । कमजोर र कमलो चुरेमाथि डोजर चलाएपछि अत्यधिक भू–क्षय हुने हुँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्ने उनीहरूको विश्लेषण छ । ‘प्रस्तावित राजमार्गको चुरे क्षेत्र भलनरेबल भएकाले विकराल अवस्था निम्तिन सक्छ,’ राष्ट्रपति चुरे तराई–मधेस संरक्षण विकास समितिका पूर्वबोर्ड सदस्य तथा चुरेमै विद्यावारिधि गरेका विजयसिंह दनुवारले भने, ‘बाँकी रहेका कुनै फाँट रहने छैनन् र पानीका स्रोत सुक्नेछन् ।’

तराईका जिल्ला हुँदै मेची–महाकालीसम्मै धमाधम हुलाकी राजमार्ग बनिरहेको छ । चुरेभन्दा दक्षिणबाट पूर्व–पश्चिम राजमार्ग छँदैछ । त्यसलाई विस्तार गरी ६ लेनको बनाउने काम सुरु भएको छ ।पूर्व–पश्चिम राजमार्गकै आसपासबाट मेची–महाकाली विद्युतीय रेलमार्गसमेत अघि बढेको छ । चालु आर्थिक वर्षमा मेची–महाकाली विद्युतीय रेलमार्गको काँकडभिट्टा–गड्डाचौकीको डीपीआर तयार गरिँदै छ । चुरेमाथि पाँचथरको चेवाभन्ज्याङदेखि बैतडीको झुलाघाटसम्मै मध्यपहाडी पुष्पलाल लोकमार्ग निर्माणाधीन छ । धरानदेखि चतरा हुँदै हेटौंडासम्म सडक विस्तार भइरहेको छ । त्यसले पनि चुरे क्षेत्रमा विध्वंस निम्त्याएको छ ।

दनुवारका अनुसार प्रस्तावित मदन भण्डारी राजमार्ग चुरे क्षेत्रमै बढी फैलिनेछ । राजमार्ग बनाउँदा चुरे र महाभारत जोड्ने पहाडसमेत मासिने हुँदा चुरे क्षेत्रको अस्तित्व नै सकिने दनुवारको तर्क छ । राजमार्गसँगै बस्ती विस्तार र जनसंख्याको चाप बढ्ने भएकाले चुरे इतिहासमा परिणत हुने उनको जिकिर छ ।

‘राजमार्ग बनेपछि अवसरको आशाले मान्छेहरू त्यहीं आकर्षित हुन्छन्,’ दनुवारले भने, ‘सबैको चाप चुरेको जंगलमै हुने भएपछि विनाश हुनुको विकल्प छैन, त्यसैले बेलैमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।’ मदन भण्डारी राजमार्ग प्रस्ताव गरिएका केही स्थानमा अहिले पनि स–साना बाटा र अस्थायी प्रकृतिका पसल छन् । ‘त्यहींबाट राजमार्ग विस्तार हुने हो भने बजार बढ्छ,’ दनुवारले थपे, ‘स्रोतको दोहन गर्न राजमार्गले थप सहज बनाउँछ ।’

पैदलै चुरेक्षेत्रको अनुगन गरेका दनुवारका अनुसार सिन्धुलीको भिमादभन्दा पूर्वतिरका कमला खोला र आसपास तथा नेपाने बजार छन् । राजमार्ग प्रस्ताव गरिएको उदयपुरकै कतिपय चुरेको फेदीमा पनि अस्थायी प्रकृतिका बस्ती छन् । ‘अब त्यहींबाट राजमार्ग गयो भने ती बजार व्यवस्थित हुन्छन्,’ दनुवारले भने, ‘चुरे दोहोन गर्न थप सजिलो पनि हुन्छ ।’ चुरे हुँदै राजमार्ग बनाइए तल्लो तटीय क्षेत्रका बस्ती र मलिला फाँटको अस्तित्व मेटिने उनको दाबी छ ।

‘चुरेको अत्यधिक दोहन हुँदा पानीको समस्या बढ्छ र पूर्वदेखि डडेलधुरासम्मैका फाँट रहन्नन्,’ उनले भने । चुरेक्षेत्रको संरक्षणका लागि सरकारले ‘चुरे संरक्षण क्षेत्र’ घोषणा गर्दै राष्ट्रपति चुरे तराई–मधेस संरक्षण समितिमार्फत संरक्षणका कार्यक्रम अघि बढाइरहेको छ । यो सरकारको राष्ट्रिय गौरवको कार्यक्रमसमेत हो । समितिमार्फत भू–क्षय नियन्त्रण गर्ने, नदी कटान रोक्ने, तटबन्ध गर्ने, बिरुवा रोप्ने, तल्लोतटीय क्षेत्रका जनताका आयआर्जन बढाउनेलगायत कार्यक्रम चलिरहेका छन् । चुरे जोगाउन समितिले बर्सेनि करिब दुई अर्ब रुपैयाँ खर्च गरिरहेको छ भने चुरेको २० वर्षे गुरुयोजनासमेत कार्यान्वयनमा छ ।

गुरुयोजना बनाउने टोलीका संयोजक वनविज्ञ विनोद भट्ट ४० किलोमिटर फैलावटमा हुलाकी, पूर्व–पश्चिम राजमार्ग, रेलमार्गजस्ता संरचना अघि बढिरहेका बेला फेरि चुरे क्षेत्रबाट राजमार्ग खोल्नुको औचित्य नरहेको बताउँछन् । ‘चुरे संवेदनशील छ भनेर सरकार आफैंले गुरुयोजना पास गरी काम गरिरहेको छ,’ भट्टले प्रश्न गरे, ‘अहिले फेरि त्यही ठाउँबाट राजमार्ग बनाउने ?’ चुरेक्षेत्रबाट राजमार्ग बनाए जैविक विविधता विनाशसँगै कालान्तरमा सडक बनाउन लागेको खर्चभन्दा कैयौं गुणा बढी लागत भू–क्षय र पहिरो नियन्त्रणमा खर्चिनुपर्ने अवस्था आउने तर्क गरे ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७५ ०८:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT