गणतन्त्र, संग्रहालय र प्याज

समय रेखा
एउटा हिंसात्मक युद्ध र आन्दोलनपछि शान्ति सम्झौता गर्ने राज्य र लडाकाहरूले धन्द्याउनुपर्ने विषय भनेको अभिघात र युद्धले पीडित नरनारीको व्यवस्था हो ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — ‘गणतन्त्रको जगेर्ना गर्दै देश विकासमा लागौं’ भन्ने एक हरपे एनटीको ‘मुफ्त’ सन्देश गणतन्त्र दिवस १५ जेठ २०७५ को बिहानै सबैले आफ्ना–आफ्ना मोबाइलमा देखे ।

छाप्रोमा बस्ने, हाटबजार गर्ने, नेपाली पढ्ननसक्नेले देखे, तीन वर्षपछि पनि उस्तै अस्थायी चुहुने छाप्रोमा बस्ने भुइंँचालाले प्रताडित उपायहीनहरूले देखे, विदेशी श्रमबाट रित्तो हात फर्केका अनि त्यतै जान खोज्नेहरूले देखे, अकुत धन कमाएर यहीं ‘विदेश स्वर्गजस्तै होस् स्वप्न संसारतुल्य छ’ को उल्टो अर्थ लगाएर उघ्राएर बसेका धनाढ्यहरूले देखे, सबैतिर भत्काउँदै काम नसकी छोडेर शक्तिशालीहरूसँग ढुक्क कुम जोड्दै हिँंड्ने ठेक्काधारी मनुवाहरूले देखे, एउटा मेलम्ची नामको हिमाली स्वच्छ खोलाको गति कहिल्यै नछेडिने सुरुङ खनेर यता फर्काउन लागेका, यसै ल्याङफ्याङ भैसकेको सहरी उपत्यकालाई सबैतिर खनेर अनि फेरि खनेर विदीर्ण बनाउँदै यसको स्वागतको लागि तयार भएर बस्न लगाउनेहरूले देखे ।

यो सन्देश सरकारका मानिसले देखे, नेपालको सबभन्दा ठूलो दल ‘नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी अन्डरलाइन’का नेतागणले देखे, इतिहासलाई डसना खोलेर धुनियाँले फड्कारे जस्तै फड्काएर बसेका नेपाली कांग्रेसका बूढा नेताले देखे, गणतन्त्र नमान्ने दलका धर्म र राजतन्त्रका चिप्लेटीमा खेल्ने नेता र अनुयायीहरूले देखे, खासै योजना नभएका कहीं पुग्ने धन्दै नभएका विश्वविद्यालय र हामीजस्ता तिनमा संलग्नहरूले देखे, लेखक, कलाकार, मूर्तिकार, सहरको पहिलेको आकार फर्काउन प्रयास गर्ने वास्तुविदहरूले देखे । नेपाल उद्योग व्यवसायी महासंघकी अध्यक्ष भवानी राणा र अरु उनका मानिसले देखे । तेन्जिङ नोर्गे र एडमन्ड हिलरीले एभरेष्ट पहिलोपटक चढेको मे २९ को दिन मनाउने कार्यक्रममा जुटेकाले देखे । अर्थमन्त्रीको बजेट भाषण संविधानले तोकेको १५ जेठको दिनमै भएकोले ती किञ्चित स्वप्नरञ्जित नीति तथा कार्यक्रमहरूका उद्घोष सुन्न जुटेकाहरूले देखे । इतिहासका सबै ठूला घटना र पात्रहरू दुईपटक आउँछन्, पहिलोपटक उच्च ट्रयाजेडी भएर, अनि दोस्रोपटक तल्लो खाले उपहास भएर आउँछन्, भनेर लेखिएको कार्ल माक्र्सको ‘अठारौं ब्रुमेर’ मलाई अनुवाद गर दाइ, भनिबस्ने पहिले चीनमा राजदूत भएका टंक कार्कीले देखे, गणतन्त्र आएपछि केही उपलब्धि नदेखेका अनि ‘गणतन्त्र दिवस थन्क्याउने एउटा रिचुअल, एउटा कर्मकाण्ड भयो, अब म जान्छु, भोलि गणतन्त्र दिवसमा विदा छैन, काममा जानुछ’ भन्दै टेलिभिजनको स्क्रीन छोडेर अन्तरध्यान भएका भीमकाय वकिल शम्भु थापाले देखे । छोटकरीमा भन्दा, त्यो सन्देश बिहानै सबै नेपालीले देखे । केही विदेशीले देखे, देखेर केही अर्थ नलाग्नेले पनि देखे ।

Yamaha

यो सानो सन्देशको बहुल व्याख्या सभामा कृष्ण पसेजस्तै गरेर गोचर–अगोचर मनहरूमा पसेको मेरो काल्पनिकीले भेटेको सम्भाव्यताको रूपक हो । ‘रूप–रेखा’ साहित्यिक पत्रिका अंक २००, २०३४ को आफ्नो लीला लेखनलाई प्रस्ट्याइएको आलेखमा स्व. इन्द्रबहादुर राई दाइले भनेका छन्, ‘कृष्ण सभामा पस्ता, भागवत् ...मा बताइन्छ, मल्लहरूले बज्ररूप देखे, ...सामान्य मानिसहरूले नर–रत्न, गोपहरूले स्वजन, शास्ताहरूले दण्डकर्ता, वासुदेव र देवकीले शिशु देखे, कंसले कराल मृत्यु, अविदुषले विराट, योगीहरूले परम्तत्त्व, वृष्णीहरूले इष्टदेव देखे ।’ मैले धर्मको होइन, रूपकको अर्थमा यो लिएको छु । सन्देश सामान्य वाक्य हो, तर यसका यति धेरै रूपहरू किन देखिए होलान् भन्दा अहिले हामीले भन्ने उत्तर यत्ति छ, हामी गणतन्त्र नेपालको संविधान लागु गरेको इतिहासभित्र पसेका छौं । यसलाई माथि भनेका बहुल दृष्टिहरूले कसरी व्याख्या गरे र गर्छन्, त्यो भन्ने आधार हामीसँग छैन । तर हामीले एकाध आकारहरूमा उत्तर खोज्ने चेष्टा गर्दा स्मारक वा म्युजियमको कुरा निस्केको हो । पत्रिकाको सानो लेखमा धेरै राख्न मिल्दैन ।

यो गणतन्त्र दिवस म्युजियमको विषयसँग जोडिएर आएको छ । यसबाट अरु कुराका चक्रवात उठ्ने देखेको छु । एउटा हिंसात्मक युद्ध र आन्दोलनपछि शान्ति सम्झौता गर्ने राज्य र लडाकाहरूले धन्द्याउनुपर्ने विषय भनेको अभिघात र युद्धले पीडित नरनारीको व्यवस्था हो । त्यो व्यवस्था भौतिक कामले, अनि मानसिक रूपले सम्पन्न गर्ने प्रयास गरिन्छ । अहिले नारायणहिटी दरबार परिसरको पूर्वपट्टिको एउटा खण्डमा बनिँंदै गरेको गणतन्त्र स्मारक म्युजियमको विषय आएको छ । सम्वत् २०५८, जेठ १९ गतेको दिन दरबार हत्याकाण्ड भएको कारणले गर्दा यो परिसरमा बनिएको म्युजियमको प्रसङ्ग अझ बढी सान्दर्भिक भएको छ । गणतन्त्र स्मारक म्युजियम बनाउने अरु ठाउँहरू पनि प्रस्तावित भए पनि घुमिफिरी यो म्युजियम नारायणहिटी परिसरमा आइपुग्नु संजोगमात्रै होइन । म्युजियमको विषयसँग निकै ठूलो इतिहासको भूत ‘स्पेक्टर’ जोडिएको छ ।

सम्वत् २०६५, जेठ १५ मा नेपाल गणतन्त्र भएपछि दसवर्षे युद्धमा सहिद भएकाहरू, बेपत्ता पारिएकाहरू अनि शाही शासनमा हत्या गरिएका सबै ज्ञात–अज्ञात नरनारीहरूलाई इतिहासमा सम्झिने स्मारक बनाउने दायित्व र प्रसङ्ग आयो । गणतन्त्र स्थापनाको दसौं वर्ष मनाउनलाई यो संग्रहालयको काम सकिएन । समयमा काम नसकिनु अहिलेको नेपालमा कुनै नौलो कुरा भएन । सहिदहरू सम्झाउने म्युजियम वा स्मारकको अर्थ नेपालमा गहिरो गरी बुझ्ने बेला आएको छ । बुझ्न अझ ढिलै हुनलागेको छ ।

दक्षिण अफ्रिकामा सत्यनिरुपण र मेलमिलाप आयोग अथवा टीआरसीलाई दिसम्बर १६, १९९५ मा आर्चबिसप डेस्मन्ड टुटुले सम्बोधन गर्दै भने– सबै मेलमिलाप गर्ने–गराउने काम संरचना हुन् । यसलाई उनले सबैका सम्झना एक ठाउँमा ल्याउने र सबैले आफ्ना दोष स्वीकार गर्ने, माफी माग्ने र दिने कुरा हो भनेर स्वीकार गरे । सन् २००४ मा दक्षिण अफ्रिकी राष्ट्रिय ग्यालरीमा प्रजातन्त्रका १० वर्ष मनाउन गरिएको प्रदर्शनीमा टीआरसीले गर्ने, गर्न नसक्ने अनि राष्ट्रनिर्माणको प्रयासलाई गरिने कुराहरू देखाइए । मैले भन्न खोजेको कुरा जटिल देखिए पनि सजिलो छ । हामीले मेलमिलापपछि, लोकतन्त्रका १० वर्ष मनाउन कुनै सम्झनाका त्यस्ता केही आधार बनायौं ? आगतको रेल्वे स्टेसनजस्तै गरेर फलामका वरिपरि घोचा ढालेको एउटा आकार छ । त्यसको तलतिर हिमाल नेपाल अनि त्यसमा बिजुलीले अजस्र रगत बगेको रातो खन्याएर सहिद सम्झिने खण्ड बनाउने भन्ने वर्णन सुनियो ।

आधिकारिक नहुन सक्छ । तर कसले डिजाइन गरेका हुन्, यो म्युजियम ? आजको युगमा यस्ता स्मृतिका म्युजियम बनाउने कति उत्तम शैली निस्किसके । तर मुख्य कुरा, अब बनिने स्मृतिगार वा म्युजियमले सम्झिने कुरा के हुन् त ? सुन्ने, सुनाउने, माफ माग्ने, माफ दिनेहरूका सत्यननिरुपण र मेलमिलाप बुझाउने स्मारक खोइ ? ती शब्दमा हुन सक्छन्, संगीतमा हुन सक्छन्, वास्तुकलामा हुन सक्छन्, चित्रकलामा हुन सक्छन्, थेटरमा गतिलो गरी हुन सक्छन् । अनि यो स्मारक केको निम्ति हो ? न्याय नपाएका, आफ्ना बेपत्ता पारिएका अनि माफ माग्न र दिन खोज्ने मानिसहरूले कहाँ भेटे ? यो म्युजियम बनाउनुको मूल आधार नै त्यही उदात्त स्मृति हुनुपर्ने होइन र ? मसँग यो म्युजियम बनिरहेका विस्तृत योजनाबारे लन्डन सोआसकी पीएचडी अध्येता ब्रिओनी ह्विटमार्सले उठाएकी थिइन् । तिनले मसँग नेपाली म्युजियमहरू र तिनका खासगरी पछिल्लो परिवर्तनकालीन स्मृति जनाउने रचनाहरूबारे छलफल गर्न चाहेकी थिइन् । मैले निकै छलफल पनि गरेंँ उनीसँग, नेपाल र सोवासमा । यो विषयमा ‘द काठमाडौं पोस्ट’ (जनवरी, २४, २०१६) मा लेखिसकेको छु । म्युजियमको यो महावर्णन नेपाली सन्दर्भमा, त्यसमा पनि यो निर्माण भइरहेको तर पुरा हुन निर्माणको नभई, निर्माण आलटालको शैलीले ढिला भएको कुरासँग जोडिन्छ । यसरी ‘गणतन्त्रको जगेर्ना र देश विकास’का पदावलीको सहवास स्वाभाविक भए पनि यो कसरी सम्भव हुनसक्छ भन्ने कुरालाई सबैले संघारमा बसेर सोचेको बेलामा रहेछौं, हामी ।

स्मारक ‘म्युजियम’का एकजना व्यक्तिले भने, यो नारायणहिटी म्युजियम अन्तर्गत पर्छ । यहाँनेर आधुनिक नेपाली इतिहासले रचेका म्युजियमहरू कुन भ्रम र कुन बुझिने उद्देश्यले बनिएका छन्, छुट्याउन गाह्रो छ । यो लेख आएको दिन राजा वीरेन्द्र र उनका परिवारको हत्या भएको थियो, नारायणहिटी दरबारमा । कम्बोडियाको नोमपेनमा अगस्त २००८ को अन्तिम हप्तामा राजनीतिक परिवर्तन र त्यसले रचना गरेका म्युजियमको व्याख्या र सिद्धान्तमा कार्यपत्र लेख्न अकस्मात निम्ता आएपछि गएँ । राजाले भर्खरै छोडेर गएको नारायणहिटी म्युजियम घोषित भएको थिएन, म्युजियमका सैद्धान्तिक छलफल गरँें, त्यहाँ । तर फर्केर आएपछि म्युजियम घोषित भएको नारायणहिटीबारे तुरुन्तै लेख पठाउनुपर्ने भयो । समस्या परेको कुरा परराष्ट्रमा काम गर्ने आफ्नै विद्यार्थी रीता धिताललाई सुनाएपछि उनको सहयोगमा पहिलोपल्ट यो तथाकथित नारायणहिटी म्युजियम हेर्न पाएको थिएँ । मैले त्यहाँ राजा वीरेन्द्र र उनको परिवारको हत्या भएको सम्झना खोजेको थिएँ । मैले त्यो हत्याकाण्डको चिन्ह यत्ति देखेर लेखँें, ‘बाहिर त्रिभुवन सदन भत्काएर बनाएको मकैबारीको सदृशी भूमिमा नम्बर ठड्याएका बुख्याँचाले जेठ १९, २०५८ को वीरेन्द्र परिवारको विनाशको कथा भन्छन्’ (कान्तिपुर वैशाख ६, २०६६) ।

सुरुमा उठाएको गणतन्त्र सन्देशतिर फर्किन्छु । ‘गणतन्त्रको जगेर्ना र देश विकास’को नारामात्र गर्नु प्याज छोडाएर गुदी खोज्नु जस्तै हो । यो देशका विपन्न मानिसका कथा, सत्यनिरुपण र मेलमिलापको पुनर्मूल्याङ्कन, राजनीति, म्युजियम र विकासका मूल विषय नभएसम्म सबै कुरा केवल हल्ला हुन्, अतिरिक्त सत्य हुन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : जेष्ठ १९, २०७५ ०७:४१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

कांग्रेस, कमिनिस्ट र केमिस्ट्री

समय रेखा
अहिले कांग्रेस–कमिनिस्ट केमिस्ट्री देशको राजनीतिकमात्र होइन, जगत हेर्ने दृष्टि भएको छ । चीन र भारतसँग गरिने सम्बन्धमा कांग्रेस–कमिनिस्ट केमिस्ट्रीले काम गर्छ । यो केमिस्ट्री केही साझा शब्दावलीमा भेटिन्छ । ती हुन्, समाजवाद र लोकतन्त्र ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — एउटा छलफलमा भाग लिएको थिएँ, केही समय पहिले । दुई दलले ढपक्कै ढाकेको नेपाली राजनीतिलाई म एक साहित्यकार, साहित्य सिद्धान्तमा चाख राख्ने अनि यी कुनै दलमा नजोडिएको मानिसले कसरी हेर्छु भन्ने प्रश्न आउँदा म राम्ररी झस्केंँ ।

मलाई मनपर्ने दुईजना विश्व प्रसिद्ध पश्चिमी वाम विचारका सिद्धान्तवादी र व्याख्याता केम्ब्रिजका रेमन्ड विलियम्स र अमेरिकाका फ्रेडरिक जेमिसनलाई जोडेंँ मैले, अनि यताका मानिसका पनि कुरा राखेर इतिहासको चित्र खिच्ने प्रयत्न गरेंँ । मलाई थाहा छ, नेपालमा जनताका इतिहास ज्यादै थोरै छन् । त्यो इतिहास साधारण गाउँले वा बजारमा बस्ने कविहरूले रचेका साधारण कविता, सवाइ अथवा गीत र लोकवार्ताबाट खोज्नुपर्छ । म सानै छँदा कांग्रेस र कमिनिस्टको कविता मेरा एक दाइ कवि पहलमान सुवेदीले रचेर सुनाएको अहिले पनि कण्ठै आउने हुनाले त्यसलाई लिएँ, अनि विचार प्रस्तुत गरेंँ । यो छोटो आलेख लगभग त्यही प्रस्तुति हो । मलाई थाहा भयो, कांग्रेस र कमिनिस्टले बनिएको नेपालको आधुनिक इतिहासबारे हामीले खासै यताबाट सोचेका रहेनछौं । अहिले खोज्दा धेरै कुरा भेटिन्छन् ।

नेपालको राजनीतिकमात्र होइन, झन्डै चेतनाकै कलेवर कांग्रेस र कमिनिस्ट अनि तिनको केमिस्ट्रीले बनिएको रहेछ भनेर थाहा पाउनु कुनै ठूलो कुरा होइन रहेछ, बुझ्दैछौं । तर त्यसको इतिहासभित्रको सन्दर्भले आधुनिक नेपालको इतिहासमा के अर्थ राख्छ, खुट्याएका रहेनछौं । आश्चर्य के छ भने यो केमिस्ट्री अनुभव गरिआएको अनि यो केमिस्ट्रीलाई जीवन र जगत हेर्ने दृष्टि बनाएको कुरा लिएर लेखिएका ग्रन्थ र आलेखहरू त्यति पढ्न पाइंँदैनन् । यही क्रममा खोजी गर्दा मैले अनुभव गरेको हुँ । यो केमिस्ट्री भनेको मेरोनिम्ति रेमन्ड विलियम्सले वर्गीकरण गरेको प्रतीकात्मक संस्कृति हो, अनि उनले नै भनेको भौतिक संस्कृति पनि हो ।

अहिले सिधै धन र पुँजीले अमूक सिद्धान्त र आचरणलाई सिधै खाइदिएको अवस्था हो । अथवा नेपालको कांग्रेस र कमिनिस्टसँग जोडिएको संस्कृति भौतिक हो र प्रतीकात्मक पनि हो । अर्का विचारक जेमिसन इतिहासलाई पनि मानिसको मनसँग जोड्छन् । इतिहासको राजनीतिक अवचेतन मन हुन्छ । नेपालको इतिहासमा कांग्रेस र कमिनिस्टको केमिस्ट्रीले बनेको अवचेतन सबैभन्दा बलियो भएर बसेको छ । जेमिसन इतिहासलाई हेर्दा पाठहरू, वर्णनहरू अनि तिनका कथालाई हेर्नुपर्छ भन्ने मान्छन् । इतिहासको राजनीतिक अवचेतना त्यसैमा देखिन्छ, ती भन्छन् । जटिल जस्तो लागे पनि कुरा सजिलो छ । आधुनिक नेपालको इतिहास हेर्ने कोणहरू अनेकौं हुन्छन्, तर कांग्रेस र कमिनिस्टको केमिस्ट्रीलाई हेर्दा अर्को कोण खुल्छ । साधारण उदाहरण छन् ।

बालक वयदेखि मैले कांग्रेस र कमिनिस्टको सहउच्चारण सुनेर आएको हुँ । म सानै छँदा कवि पहलमान सुवेदीले रचेको कवितामा कांग्रेस र कमिनिस्टकै नाम थियो । तिनले भनेको कुरा गाउँका शिक्षा प्राप्त नगरेका मानिसको बोली र विश्लेषण थियो । तर अहिले तिनले रचेको कविता एउटा महत्त्वपूर्ण शव्दको ‘आर्काइभ’ भएको छ । मैले दाजुले र अरूले भनेका श्लोकहरू टिपेर बँचाएका केही पाठहरू सम्झेको हुँ । यस्ता गाउँले कविहरूका रचना र अरू केही पाठ भए संकलन गरेर राख्नु अति आवश्यक छ ।

म लेख छोटो भएकोले कवि पहलमानले म बालकै हुँदा रचेर सुनाउँदै हिंँडेका केही श्लोकहरू यहाँ राख्छु । यी श्लोकबाट नेपालको आधुनिक वा सात सालदेखि यताको इतिहासमा कांग्रेस र कमिनिस्टको केमिस्ट्री कसरी गाउँ–गाउँसम्म पुगेको रहेछ भन्ने थाहा हुन्छ । यो सात वा आठ सालतिर रचेको पहलमानको कवितामा उनले विश्वेश्वर र मातृकाको रूपकजन्य चित्रण गरेका छन् । राणा ‘नृप’हरूका विशाल तोप पनि तोडेर कसरी विश्वेश्वर कोइराला निस्के अनि पछि कांग्रेस कसरी फँस्यो भन्ने वर्णन गरेका छन्, पहलमानले । ती भन्छन्, कमिनिस्ट भनेको मोहिनी रूप हो, जसको आकर्षणमा भुङ्ग्रिएर कांग्रेस युवा सकिन्छ । उनले भनेको यो साधारण बुझाइको कुरा आज आएर पाठ गर्दा त्यसमा हास्य रस निस्किन्छ, तर त्यो कविताले दुई कुरा देखाउँछ । पहिलो, नेपालमा कांग्रेस र कमिनिस्ट केमिस्ट्री पुरानो हो र दोस्रो, यो केमिस्ट्री नेपाली साधारण ग्रामीण समाजसम्म व्याप्त थियो । कविताका केही हरफ यस्ता छन् :

‘विश्वेश्वररूपी साउँ अक्षर भयो, मात्रारूपी मात्रिका/ पार्छन् खलबल राजधानी नृपको ब्राह्मण यी हुन् पात्रिका/.....पहिले जन्म हुँदै ठूला नृपकुमार मोहन शमशेरजी ता/ जसको जन्म दिने अगम् नृप ठूला श्री चन्द्र शमशेर पिता/ बन्दुक पर्वत, तोप पर्वत, ठूला संगीन पर्वत भए/ यी पर्वतहरू तोडी एक शूरमुनि विश्वेश्वरै वीर गए/ बन्दुक पर्वत, तोप पर्वत ठूला थिए हुकुम पर्वत/ यो पर्वतकन तोड्नलाई सजिलै कसको थियो वर्गत/ कांग्रेसमतकन हुर्कियो यदि भने यो बांँध्छ भारी अइन्/ हाने तापनि बज्रले समयमा पार्दिन्छ बज्रै मइन्/ आयु छैन परन्तुसम्म यसको देखिन्छ मृत्यु छिटो/... प्राक्तन् फेर सुरु गर्छ कर्म अघिको खुप् लाग्छ, त्यो काममा/ हाँस्तै मोहिनी आउंँछिन् युवकका सामु अंगाडिमहां/ कांग्रेसै रूपी हो, अनि पछि तहांँ कम्निष्ट रूप मोहिनी/ एकदिन मोहिनीका परेर बसमा भुङ्ग्रिन्छ कांग्रेस पनि ।’

यो एक नेपालका किसान सवाल्टर्न कविको सात–आठ सालतिरको कांग्रेस–कमिनिस्टको सहयात्रा, सहइतिहास र सहकर्मको वर्णनमा आजको इतिहास पनि प्रतिध्वनित हुन्छ । कांग्रेस नेताहरूले अहिले मिटिङहरूमा तीन घन्टा लामा ‘फिलिबस्टर’ वा केही कुरा नभनेका भाषणले इतिहासले दिएको एउटा बलियो चुनौती बुझाउंँछ ।

तर त्यो दलको सामथ्र्य विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको विचार र दर्शन हो, जसलाई बुझ्नुपर्ने कांग्रेसको निम्ति ठूलै चुनौती हो । विश्वेश्वरको साहित्यका पात्रहरूले सूक्ष्म रूपले खोजेको मुक्ति वा स्वतन्त्रताको अर्थ नखुट्याई, उनले भनेको मेलमिलापको अर्थ केवल राजासँग वार्ता गर्नेमात्र बुझेर पछि कांग्रेसका गिरिजाप्रसाद कोइरालाले माओवादी छापामारसंँग गरेका सम्झौता र कांग्रेसले कोल्टो फेरेको राजनीतिलाई त्यही दर्शनको रूपान्तरण हो भन्ने नखुट्याई, सहज कुरा गरिबस्नु कांग्रेसको अस्तित्ववादी समस्या हो । अर्कोतिर कमिनिस्टले नेपालको इतिहासलाई अत्यन्तै उथल–पुथल गरेर खेलेका हुन् । ती क्रान्तिकारी भए, संसदवादी भए, कति राजावादी भए, कति संसारमै नाम कमाएका बलिया छापामार भए, हतियार लिए, बिसाए अनि भने, तरेको पुल भत्कियो, जाने ठाउँ छैन । फेरि भने, अब मिल्ने बेला भयो । यसरी नेपाल कमिनिस्ट पार्टी नाम फेरि इतिहासबाट झिकेर एमाले र माओवादी नामधारी ठूला कमिनिस्ट दलहरू एक भए । चिन्हहरू, वा ‘आइकनोग्राफी’का आकारमा सम्झौता भए ।

यो पाठ पढ्ने जसले पनि भोगेको र जानेको कुरा हो, यो केमिस्ट्री । उमेर फरक हुन्छन्, झन् राम्रो । हामीले राजनीतिमा कांग्रेस र कमिनिस्ट भनेर चिनिन चाह्यौं । हामी साहित्यकार कि कांग्रेस कि कमिनिस्ट भनेर लेख्न मनपराउने धेरै भयौं । पञ्चायतको ३० वर्षे एकतन्त्री शासन पद्धतिमा कांग्रेस र कमिनिस्टको कुरा नै उच्चारण भइरह्यो । विद्यार्थी संघहरू कांग्रेस र कमिनिस्टकै नाममा खुले र चुनाव लडे । हामी सत्र सालपछि कलेजतिर पसेका विद्यार्थी कांग्रेस र कमिनिस्ट नै भयौं । झन्डै ज्यानै गुमाउनुपरेका कथा छन् । अन्त लेखेकै छौं । गायकहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए ।

चित्रकारहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए । साहित्यिक पत्रिका चलाउनेहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए । डाक्टरहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए । पछि पञ्चायतको दबदबा भएको बेला प्राध्यापकहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट हुन छोडेनन् । बत्तीस सालमा बीसी मल्ल कांग्रेस पक्षका प्राध्यापक संघका अध्यक्ष भए । बीचमा पञ्चायतले बोली दबाइदियो । सम्वत् २०४३ सालमा डीपी भण्डारी साहसपूर्वक प्रजातान्त्रिक समूहका प्राध्यापक समूहबाट अध्यक्ष भए ।

पटक–पटक कमिनिस्ट समूहका पनि प्राध्यापक संघ भए । छ्यालीस सालपछि यो द्वैत धर्म, यो कांग्रेस र कमिनिस्ट हुने चलन सहज रूपले यान्त्रिक भयो । कर्मचारी, प्राध्यापक, शिक्षक, अनि अदालतका मानिस कांग्रेस र कमिनिस्ट दलका भए । वलिकलहरूको बार एसोसियसन कांग्रेस र कमिनिस्ट भयो । पत्रकारहरू कांग्रेस र कमिनिस्ट भए । पछि गएर, अहिले पनि हालत त्यही छ, कांग्रेस र कमिनिस्ट हुने होड भयानक चलेको अवस्था हो । साना दलका पनि केही संगठन भए, तर कांग्रेस र कमिनिस्टको द्वैतशक्ति यति बलियो भयो र छ कि साना दलहरू त्यो हिसाब–किताब, त्यो इतिहासको ‘एल्गोरिद्म’भित्र पस्नै सकेनन् । अहिले पनि समस्या छ, तिनलाई ।

अहिले कांग्रेस–कमिनिस्ट केमिस्ट्री देशको राजनीतिकमात्र होइन, जगत हेर्ने दृष्टि भएको छ । चीन र भारतसँग गरिने सम्बन्धमा कांग्रेस–कमिनिस्ट केमिस्ट्रीले काम गर्छ । यो केमिस्ट्री केही साझा शब्दावलीमा भेटिन्छ । ती हुन्, समाजवाद र लोकतन्त्र । आचरणमा, धन र भागबन्डा मोहमा साम्य देखिनुमा पुंँजीको युग देखिन्छ । अहिले एकअर्कालाई यी दुई राजनीतिक शक्तिले जेजसरी प्रस्तुत गरे पनि नेपाली आधुनिक इतिहासको यो केमिस्ट्री नबुझी अर्थ लाग्दैन । भविष्य हेर्नुछ।

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७५ ०७:५४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT