कहाँ चुक्दै छ कांग्रेस ?

कांग्रेस आफ्नै परम्परासँग डराए जस्तो देखिएको छ । परिवर्तनलाई खुला हृदयले आत्मसात् गर्न सकिरहेको छैन ।
सुमित शर्मा समीर

काठमाडौँ — भारतीय साहित्यकार निर्मल बर्माले भनेका छन्, ‘भविष्यप्रति दासभाव र अतीतप्रति सम्मोहन एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन् । भविष्यप्रति समर्पण प्रगतिशील हुँदैन, किनभने ऊसंँग इतिहासको कसौटी छ ।

अतीतप्रति लगाव गौरवपूर्ण हुँदैन, किनभने ऊसंँग परम्पराको कवच छ । दुबैको मूलमा एउटै अभिशाप छ– मनुष्यको स्वयम् आत्मा र समयसँंगको निर्वासन । यही आत्मनिर्वासनका कारण हामी कहिले भविष्यमा आफ्नो मुक्ति खोज्छौं, कहिले अतीतमा आफूले गुमाएका महिमा र गौरव पाउने सपना देख्छौं ।’

नेपाली कांग्रेस यस्तै भविष्यप्रति दासभाव र अतीतप्रति सम्मोहनका कारण आफ्नो वर्तमानसँंग ज्यादती गर्दैछ ।अतीतप्रति सम्मोहन र बोध दुई अलग कुरा हुन् । विगतमा कांग्रेसका दिग्गज नेताहरूले आफ्नो उमेर, समय, परिस्थिति र विश्व राजनीतिक परिवेशबाट प्रभावित भएर उत्पादन गरेका राजनीतिक सिद्धान्त र व्यवहार र उनीहरूले भावी पुस्ताका निम्ति गरेको त्याग र संघर्षलाई सम्झिनु, धन्यवाद दिनु ऐतिहासिक बोध हो ।

Yamaha

उनीहरूले ६० वर्षअघि प्रतिपादन गरेका सिद्धान्तलाई पत्थरको लकिर मान्नु ऐतिहासिक सम्मोहन हो । ऐतिहासिक सम्मोहन दक्षिणपन्थ हो । ऐतिहासिक बोध परम्पराप्रति सम्मान हो । कांग्रेस ऐतिहासिक बोधमा होइन, ऐतिहासिक सम्मोहनमा फँसेको छ ।

संसारभरि दक्षिणपन्थको उदय यही ऐतिहासिक सम्मोहनले हुँदैछ । परम्परा र रुढताबीच अन्तर ठम्याउन नसक्दा विश्वब्यापी राजनीति आक्रान्त छ । ऐतिहासिक सम्मोहनमा पँmसेको विश्व राजनीतिले इतिहासलाई स्वर्णकालीन समयको दृष्टिकोणबाट मात्र व्याख्या गरिराखेको छ ।

अर्थात् जताततै इतिहासमा जे भए, ती सबै उम्दा भए भन्ने तर्क गर्न थालिएको छ । कांग्रेसमा यस्तै रुढता छ । बीपी कोइरालालाई मानव रहन नदिएर ‘महामानव’ बनाइदिनु ऐतिहासिक सम्मोहन हो । ऐतिहासिक सम्मोहनमा फँसेको समाज या संस्था गतिशील हुन सक्दैन । कांग्रेसको अर्को समस्या भविष्यप्रति आशक्ति हो । भविष्यप्रतिको उत्साह र आशक्ति दुई अलग कुरा हुन् ।

पञ्चायतकालीन समयमा कांग्रेसी नेता–कार्यकर्ता भविष्यप्रति उत्साहित थिए । उनीहरूका सामुन्ने नयाँ समाजको कल्पना थियो । त्यसैले प्रजातन्त्र प्राप्तिको संघर्षले उनीहरूलाई सुवासित गथ्र्याे । संघर्षमा तिनले जीवनको सार्थकता पाउँथे । २०४६ पछिका दिनमा त्यो उत्साह आशक्तिमा परिणत भयो ।

सिद्धान्त स्खलनले कांग्रेससामु नयाँ समाजको कल्पनै बाँकी रहेन । द्रुतगतिमा बदलिँदो समाजका निम्ति कांग्रेसले नयाँ संकथन निर्माण गर्न सकेन ।

पार्टी र सत्तामा पकड जमाउने खेल माथिदेखि तलसम्म प्रारम्भ भयो । सत्ता संघर्षले कांग्रेसीलाई ‘चौहत्तरे’ र ‘छत्तिसे’मा रूपान्तरित गर्‍यो । यही ‘चौहत्तरे’ र ‘छत्तिसे’मा अनेक शाखा र उपशाखा थपिएका छन् । यिनका अलग–अलग पहिचान छन् । कांग्रेस हुनुको सामुहिक पहिचान छैन ।

सिद्धान्तमा आएको स्खलनले २०४६ पूर्वको उत्साह आशक्तिमा परिणत भएको थियो । त्यही आशक्तिले ऐतिहासिक रूढतालाई आधार बनाएर परम्पराका धरोहरहरू समाप्त पार्दै गयो । त्यसले विगतको जीवनधारालाई आधुनिकता विरोधी ठहर गर्‍यो । अनि कलुषित राजनीति प्रारम्भ भयो, जहाँ मूल्यको कुनै स्थान थिएन ।

कलुषित राजनीतिले कृष्णप्रसाद भट्टराई, गणेशमान सिंह, महेन्द्रनारायण निधि र शेख इद्रिसजस्ता परम्पराका धरोहरहरूलाई विस्थापित गर्‍यो । विगतको धरोहरका रूपमा कांग्रेससंँग आज जे छ, त्यो २०४६ पछिको राजनीतिक संस्कारले स्थापना गरेको मूल्य पद्धति हो ।

यही मूल्य पद्धतिमा कांग्रेसभित्र बिभिन्न शाखा र उपशाखा बर्चस्वको लागि प्रतिस्पर्धी छन् ।

सभापतिमा शेरबहादुर देउवा बाहेक जोसुकै पदासिन भए पनि यो मूल्य पद्धतिलाई जरैदेखि उन्मूलन नगरी कांग्रेसले भविष्यलाई वर्तमानको आशक्ति बाहेक केही नयाँ दिन सक्दैन । यो भनेर देउवाको निरन्तरताको तर्क अघि सारिएको होइन ।

७० वर्ष उमेर काटेका सभापति देउवालाई मेरो धेरै भन्ने हैसियत छैन । यति भनौं, सम्पूर्ण निकाय र विभाग अनि भ्रातृ संस्थाहरूको अधिवेशन गराएर चलायमान बनाउँदै पार्टी राजनीतिबाट विदा हुन सक्नुभयो भने इतिहासले उहाँको राजनीति र राजनीतिक जीवनमाथि धेरै कठोर भएर समीक्षा नगर्ला कि ?

उसो भए कहाँ चुक्दैछ, कांग्रेस ? कांग्रेस फगत व्यक्तिमा अड्केको छ । एक वा अर्को व्यक्तिमा । तर कांग्रेसको आवश्यकता भनेको जरैदेखिको प्रस्थान हो । कांग्रेसले स्थापना कालदेखि आजसम्म आइपुग्दै गर्दा आफ्नो एक अध्याय सकेको छ । सबै खाले दललाई राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवादको ठूलो छातामुनि गोलबद्ध गर्नसक्नु चानचुने होइन ।

कांग्रेसले यो सफलतामा गर्व गर्न कञ्जुस्याइँ आवश्यक छैन । तर नयाँ चुनौती थपिएको छ । नेपालका कम्युनिस्टहरू राष्ट्रवादी र प्रजातन्त्रवादी भइसके । संविधानलाई समाजवाद उन्मुख भनिसकियो । अब कांग्रेसको राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवाद कम्युनिस्टको भन्दा कसरी फरक हुन्छ ? समाज र व्यक्तिवादी मनुष्यका समस्या सम्बोधन गर्न विगतको सामाजिक परिवेशका लागि प्रतिपादित लेफ्ट, राइट र सेन्टरका सर्वाधिकारवादी सिद्धान्त अहिलेको समाजका निम्ति काम नलाग्ने भएका हुन् ? के हुन् त अहिलेका समस्या र एजेन्डा ?

कांग्रेस आफ्नै परम्परासँग डराएजस्तो देखिएको छ । निरन्तरको परिवर्तनलाई खुला हृदयले आत्मसात् गर्न सकिरहेको छैन । परम्परा र निरन्तरको परिवर्तनलाई समन्वय गर्न चाहिने ज्ञान र शक्ति नै कांग्रेसको मूल शक्ति हो । सत्ता, शक्ति र पैसाको लोभमा कांग्रेसको मूल शक्ति कहीं लुप्त भएको छ । त्यसको खोजी कांग्रेसले गर्नुपर्छ ।

कांग्रेसले यतिबेला गम्नुपर्ने केही सवाल छन् । सैद्धान्तिक रूपमा सामाजिक परिवर्तनका मुद्दाहरूमा कांग्रेसले उभिन खोजेको राजनीतिक धरातल कस्तो हो ? संविधानले समावेशिताको मुद्दालाई धेरै हदसम्म सम्बोधन गरे पनि विभिन्न क्षेत्र र जातिबीच मानसिक विभाजनको खाल्डो निर्माण भएको छ, त्यसलाई पुर्ने कसरी ?

सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्दै देशलाई कसरी एकीकृत गर्ने ? सामाजिक, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा नेपाली कांग्रेस हुनुको अर्थ के हो ? सरकारमा पुगेका बेला देशका १० वटा महत्त्वपूर्ण समस्या तत्काल सम्बोधनका लागि चाहिने तयारी गर्न प्रतिपक्षमा हुँदाभन्दा उपयुक्त समय कहिले हो ?

यी महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरूको जवाफ कांग्रेसभित्रको कुनै एक वा अर्को गुटले मात्र खोज्ने होइन । पार्टी सभापति देउवाले विभिन्न गुट र उपगुटमा संलग्न रहेका पार्टीको ठूलो पंक्तिलाई विभिन्न विभाग र अरु रिक्त ठाउँमा जिम्मेवारी दिएर यी प्रश्नको खोजीमा एकीकृत कांग्रेसलाई लगाउन सक्नुपर्छ । त्यसले पार्टीको आउँदो महाधिवेशनसम्म कांग्रेसको सग्लो सैद्धान्तिक मानचित्र तयार हुन्छ । यो सामुहिक प्रयासले कांग्रेसको सामुहिक पहिचान जन्माउन सक्छ । त्यसपछि मात्र भारतीय साहित्यकार बर्माले सुझाएझैं कांग्रेसले आफ्नो आत्मा र वर्तमान समयसँंग स्वयम् निर्वासित हुनुपर्दैन ।

ट्वीटर : @Sumitsameer1

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७५ ०८:०५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नयाँ मोडमा नेपाली राजनीति

सुमित शर्मा समीर

प्रचण्ड नेतृत्वको सरकारले स्थानीय तहको पहिलो चरणको निर्वाचनको मिति तोक्दा र त्यसको तयारीमा जुट्दै गर्दा निर्वाचन हुनेमा धेरैलाई शंका थियो, सायद प्रमुख दातृ निकायहरूलाई पनि । त्यसैले होला, निर्वाचन गराउने सरकारको निर्णयलाई स्वागत त्यसबेला गरिएन ।

बरु त्यसैताका लेबर पार्टीकी सांसद एन क्लाउडीले सप्तरी घटनाका कारण मधेसमा चुनावको वातावरण नबनेकाले निर्वाचन सार्न नेपाल सरकारलाई आग्रह गर्नुपर्ने प्रस्ताव बेलायती संसद्मा दर्ता गराइन् । उनी तिनै सांसद हुन्, जसलाई पत्रकार ब्रेन्डान ओ निलले इराक युद्धलाई सार्थक तुल्याउन उनले खेलेको भूमिकाका लागि ‘गैरकानुनी कुकृत्य’ र ‘अनैतिक’ भनेका छन् ।
मानव अधिकारको हवाला दिएर १८ मार्च २००३ मा टाइम्समा सद्दाम र बाथ पार्टीविरुद्ध जुन झुठको पुलिन्दा उनले बाँधिन्, त्यसले इराकलाई सद्दाम हुसेनको क्रूरताबाट मुक्त त गरायो, त्यससँगै त्यो युद्धका कारण २०१५ सम्म १ लाख ६५ हजार इराकी जनताले मृत्युवरण गर्नुपर्‍यो । थाहा छैन– कसलाई ‘मानव’ भन्ने र ‘कसको अधिकार’ कुन बेलामा हरिएको छ या छैन भन्ने निर्णय गर्ने एकछत्र अधिकार पाएको पश्चिमले यतिका इराकी जीवन समाप्त पार्ने युद्धकी एक नायिकालाई भोलिका दिनमा कसरी मूल्यांकन गर्ला ?
फेरि पनि नेपालस्थित पश्चिमा राजदूतहरूले बेलाबेला नेपालीमै लेखेरे प्रकाशित गर्ने प्रवचनमा ‘नेपाल लोकतन्त्रको यात्रामा कसरी अगाडि बढ्छ भन्ने कुरालाई विश्वले नजिकबाट हेरिरहेको’ उल्लिखित भनाइलाई सकारात्मक हिसाबले नै लिनुपर्ने हुन्छ । किनभने हामीले हाम्रो समाजमा लोकतन्त्रका मापदण्डहरू उनीहरूबाट सिकेरै लागु गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसै पनि १० वर्षमा १० वटा प्रधानमन्त्री फेर्नसक्ने हाम्रो कमजोर लोकतन्त्रले हामीलाई विकसित मुलुकका लोकतन्त्रमा देखिएका कमजोरी कोट्याउने र विश्लेषण गर्ने अधिकार दिँदैन भन्ने कुरा एकाध बुद्धिजीवीले भनेकै छन् । 
यसका बाबजुद महान लोकतान्त्रिक राष्ट्रका एन क्लाउडी र डोनाल्ड ट्रम्पजस्ता विशेष नेताहरूलाई हामी नेपालीले गम्भीर रूपमा नियाल्न त पक्कै पनि सक्ने नै छौं । आधुनिक युगका इराक, अफगानिस्तान, लिबिया र सिरियामा रगत र धर्मको व्यापार गर्ने पश्चिमा लोकतान्त्रिक अभ्यासबाट नेपाली समाजले कति सिक्यौं, त्यो त यसै भन्न सकिँदैन । तर सप्तरीमात्रै होइन, मुलुकका विभिन्न ठाउँका नागरिकप्रति नेपाली समाज गम्भीर छ भन्ने हामीले ३ सय वर्षको लामो संक्रमणका बाबजुद पटक–पटक स्थापित गरेका छौं ।
हाम्रा कमजोरी धेरै छन् । ती मध्ये पनि एउटा विशेष कमजोरी हाम्रो राजनीतिक नेतृत्वको कमजोरी हो । नेपालको आजको राजनीतिक नेतृत्वमा कोही यस्ता छन्, जसले प्रजातन्त्र प्राप्तिका लागि वर्षौं कारागारमा बिताए र आफ्नो परिवार गुमाए । सम्भवत: दक्षिण एसियामात्र होइन, आधुनिक युगमै प्रजातन्त्रको निम्ति यस्ता संघर्ष गर्ने नेताहरू अब कमै जीवित होलान्, फेरि पनि यिनले आफ्नो ओज र हैसियत गुमाएका छन् । 
राजनीतिप्रति उत्सर्ग त्यो जीवनलाई पश्चिमले नै आविष्कार गरेको आधुनिकता र नवउदारवादले राजनीतिशास्त्रकी प्राध्यापक वेनडी ब्राउनकै शब्दमा ‘होमो इकोनमिक्समा परिणत गरेको छ, जसले हाम्रो पोलिटिक्सलाई मात्रै पछाडि छाडेको छैन, अपितु मानवतालाई नै पछि छाडिदिएको छ ।’ यो नेतृत्वले हामीलाई गतिशील संस्थाहरू दिन सकेन । भएकाहरूलाई पनि आफ्ना असक्षम कार्यकर्ताको भर्तीकेन्द्र बनाइदिएका छन् । 
हामीले संसारका उन्नत लोकतन्त्र र विकासबाट अहिले सिक्नुपर्ने धेरै छ । किनभने यी मुलुकमा भएका जस्ता युद्ध, द्वन्द्व र दंगा हामीकोमा हुन बाँकी छन् । आधुनिक नेपालको निर्माणसँगै इतिहास र समाजमा ब्याप्त संकीर्णतालाई ‘संशोधन’ गर्दै बढेको नेपाली समाजलाई मानवअधिकार र शान्तिको नामले दाग्नुपर्ने युद्ध दागिन अहिले बाँकी छ । 

हिमाल, पहाड, मधेसका नाममा विभाजित 
हुन हामीले हाम्रो राजनीतिक लक्ष्य जो बनाएका छौं । आखिर राजनीतिले यो विभाजन किन नगरोस् ? शिल्पीको मन्दिर प्रवेश र सामाजिक अस्मितालाई ठेस लाग्ने बात र व्यवहार ज्युँदै छन् । विकासका नाममा जनजातिका उन्नत भाषा, साहित्य, सम्पदा र ऐतिहासिक सांस्कृतिक विरासतलाई अवमूल्यन गरिएकै छ । अनि मधेस, तिरुहुत, त्रिभुक्ति, विदेह, तराई, मिथिलाको ऐतिहासिकता, निर्वाण र अर्थ–राजनीति विगतदेखि कसरी नेपालसँग मात्र नभएर भारत र तिब्बतसँग समेत गाँसिएको छ भन्ने नबुझेर यो भेगलाई दक्षिणमात्र देख्नुले विभाजन त निम्त्याउने नै भयो । 
तर के यिनै राजनीतिक विभाजनलाई आधार बनाएर यो भूमिमाथि युद्ध थोपर्नु जायज हुन्छ ? इतिहासको उपयुक्त अन्वेषण नहुन्जेल यो विभाजन नै कति वैज्ञानिक हो, यसै भन्न सक्ने स्थिति छैन । विगतको वैशाली र नेपालमा राज्य गरेका लिच्छवि भारतीय थिए, नेपाली थिए या तिब्बती, अहिलेसम्म यकिन छैन । 
महाभारतको शान्ति पर्वमा उल्लेख भएजस्तो भीमसेनले परास्त गरेका जनक र किराती राजाहरू को थिए ? के भीमसेन विरुद्धको मोर्चाबन्दीमा तिनीहरू सँगै उभिएका थिए ? विभाजन र वर्गीकरणलाई संस्थागत गरेर आफ्नो राजनीतिक अभिष्ट पुरा गर्न खोज्ने वर्तमान राजनीतिले जन्माउने भनेको रविन्द्रनाथ टेगोरको ‘गोरा’जस्तो पात्रहरू मात्र हो, जो जन्मजात इसाई हुन्छ । तर संकीर्ण हिन्दु परिवारको लालनपालन र स्कुलिङका कारणले इसाईहरूकै हत्या गर्न पुग्छ । यी ‘गोरा’जस्ता पात्रहरूलाई कालान्तरसम्म पश्चाताप बाहेक के विकल्प रहला ? 
हाम्रो राजनीति ‘गोराहरू’ जन्माउन किन उद्यत छ ? के ओशो रजनिसले भनेको सत्य हो– चाणक्य हुन् या मेकियावली यिनको आधारशिला एक छ– ‘धोखा दिन सक्ने कुशलता । असत्यलाई पनि जिताउनुछ भने सत्यजस्तो प्रतिपादित गर्न आवश्यक छ ?’ आजको सत्य के हो र असत्य के ? मधेसी समुदायलाई आज पनि नेपाली राज्यले बराबरको सम्मान गरेको छैन भन्ने बुझाइ जुन आम मधेसीलाई लागेको छ, त्यो आजको सत्य हो । मधेसी समुदायलाई सत्ताधारीले आज पनि खुला हृदयले आलिंगन गर्नसकेका छैनन्, त्यो पनि आजको सत्य हो ।
त्यस सँगैको अर्को सत्य के हो भने ‘देखिए तो, उनहोने हमको क्या कर डाला’ भनेर आफ्नै राज्यविरुद्ध भारतीय नेताहरूसँग अनुनय–विनय गर्ने राजेन्द्र महतो लगायतका नेताहरूले नेतृत्व गरेको आन्दोलनले मुलुकका अरु नागरिकको विश्वास जित्नसकेको छैन । मानौं, कुनै पृथक देश जस्तो दसगजामा उभिएर आफ्नै मुलुकमाथिको नाकाबन्दीलाई साथ दिने अनि आफ्नै देशका नागरिकलाई ‘दानापानी बन्द कर्देङ्गे’ भन्दै उफ्रने वर्तमानको मधेसी नेतृत्वले बढाएको सामाजिक ‘दूरी’ कम गर्न केही समय लाग्ला नै । 
ज्ञातव्य छ, मधेसी मुद्दाको उपयुक्त समायोजन नभई नेपाली राजनीतिले अब त्राण पाउनेवाला छैन । मधेसी समाजलाई आश्वस्त नबनाई नेपालको राजनीतिले नयाँ फड्को मार्नै सक्दैन । तर के अब पनि सामाजिक संकीर्णता विरुद्धको लडाइँ जातिगत, सामुदायिक र क्षेत्रगत वर्गीकरणमा विभाजित भएर लड्न सकिन्छ या एकीकृत भएर ? भू–राजनीतिक स्वार्थले आफ्नो बाहेक कुनै जाति, समुदाय या धर्म विशेषको पक्ष वा विपक्षमा वकालत गर्दैन भन्ने कुरा हामीले अहिले पनि बुझ्न नचाहेको हो ? कि हाम्रो अहंकारको आवेगमा भावी पुस्ता पनि जल्नुपर्ने हो ? सम्भवत: इमानदारीपूर्वक एकअर्काको हृदय माझामाझ गर्ने समय नेपाली राजनीतिले अब निम्त्याएको छ । के नेपाली राजनीतिलाई एक उन्नत चरणमा प्रवेश गराउने समय आएको होइन ?

प्रकाशित : असार १, २०७४ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT