बैलको अन्त्यालेख

डेटलाइन तराई
बैल किसान र कृषि मजदुरबीच आत्मीय सम्बन्धको सूत्र थियो, जुन ट्याक्टर चालकसंँग हुँदैन ।
चन्द्रकिशोर

काठमाडौँ — धनुषा सहिदनगर–४, ननुपट्टीका राजदेव विन (६०) ले सुनाए, ‘बैल (गोरु) को संख्या घट्दै गयो ।’ उनी विगतमा हलो जोत्थे । सर्लाही गोडैताका किसान महेश ठाकुर पछिल्लो डेढ दशकमा मधेसमा गोरु ह्वात्तै घटेको बताउँछन् ।

‘पहिला जग्गावालसँंग मात्र होइन, कृषि मजदुरसंँग पनि गोरु हुन्थ्यो,’ उनले भने ।

गाउँदेहाततिर गफियो भने गोरु घट्नुको कारणमात्र खुल्दैन, त्यसले खेतीपाती र श्रमिकको स्वरूपमा ल्याएको हेरफेरबारे पनि जान्न पाइन्छ । उहिले मंसिरमा धान काटिएपछि खलिहानमा ल्याएर किसानले दाइँ (दौनी) गर्थे । वृत्ताकार रूपमा धान जम्मा पारिन्थ्यो ।

Yamaha

धानमाथि गोरुको गोबरको एउटा डल्लो बनाएर राखिन्थ्यो । अन्नराशिलाई तौलिनुपूर्व आफ्ना पशुदेवको प्रतीकस्वरुप त्यो डल्लो राखिएको हुन्थ्यो । तौलिंँदाखेरी प्रत्येक एकाइसँंगै ‘राम–राम’ भनेर थेगो जोडिन्थ्यो । तीन राम तीन, तीन राम तीन, तीन राम चार...चार राम चार, चार राम चार, चार राम पाँच... ।

अरु अन्न भित्र्याउँदा यस्तै सांस्कृतिक प्रक्रिया अवलम्बन गरिन्थ्यो । खेती किसानी व्यवसायमात्र नभएर संस्कृतिको एउटा पक्ष थियो । कृषिबाट यस क्षेत्रको संस्कृति विकसित भएको थियो । यही संस्कृतिले जनसंँग जमिन र जलको सम्बन्ध स्थापित गरेको थियो ।

खेती किसानी भइराखेकै छ, तर बैलमाथि निर्भर छैन । बैल माध्यममात्र थिएन, मार्ग पनि थियो । बैल मेरुदण्ड थियो । भनिन्छ, मानिसले जहिले खेती सुरु गर्‍यो । त्यही बेलादेखि बैल संलग्न रहँदै आयो । खेतीसंँग विकसित संस्कृतिमा बैल सहयात्री भएर देखापर्दै आयो ।

खेती सुरु भएपछि गाउँबस्तीको स्वरुप निर्माण हुनथाल्यो । त्यस अघि मान्छेको घुमन्ते जीवन थियो । खेती सुरु भएपछि बाली छोडेर अन्यत्र जान मिलेन । खेतीबाट मानिसको जिन्दगी आरामसंँग बित्न पनि थाल्यो । अन्नलाई सुरक्षित पार्ने चलन सुरु भयो । मान्छेमा जोगाउने प्रवृत्ति आयो ।

मिथिलामा मिथ छ, ‘सीता’ हलो जोत्दा उब्जिएकी हुन् । राजा जनकको हलो गोरुले तानेको थियो । त्यसैको स्मृतिमा हालसालै जनकपुरको पिडारी चौकमा राखिएको स्तम्भमा बैलको प्रतिमूर्ति छ । काठको हलो जोत्दै करिब पाँच हजार वर्षको यात्रा बैलको बित्यो । बैल हाम्रो समाजको अनिवार्य अंग भएर रह्यो । मधेसको बदलिँंदो सामाजिक–आर्थिक अवस्थाका कारणले बैलको उपयोगितामा ह्रास आयो ।

मधेसमा आहानै थियो, ‘बरु बाप मरे, बैल न मरे ।’ यसको आशय थियो, बुबा मर्दा एउटा आफन्तको क्षति हुन्छ, बैल मर्‍यो भने बाँचेका जहान–परिवारले समेत दु:ख पाउँछन् । सिंगो किसानी जीवनको धारलाई थेगिराखेको बैल लुप्त हुने अवस्थामा पुगिराख्दा न कतै यसको कीर्तिगाथा लेखियो, नत प्रशस्तिगान भयो । बैल पूर्णत: लुप्त भइसकेको छैन । सबैले उसको भूमिकालाई सम्झिउन् र बैल हाम्रो कृषि जीवनबाट विस्थापित हुँदै जाँदा उत्पन्न संक्रमणकालको प्रभावबारे घोत्लिउन् भनेर यो अन्त्यालेख लेखिएको हो ।

हाम्रो सन्दर्भमा बैललाई आर्थिक स्रोतमात्र नभएर धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदा पनि मानियो । नेपाल जस्तो आर्थिक गतिविधिका दृष्टिले पछाडि परेको र पुरातन सामाजिक मान्यतामा आधारित समाज व्यवस्थाको रूपान्तरण सजिलो छैन । ट्रयाक्टर भित्रिइसकेर पनि बैलको उपयोगिताबारे कुरा उठिराख्नुले बैलको विगतको भूमिका र खाँचो प्रस्ट्याउँछ ।

कतै दुइटा बैल त कतै एउटा बैलबाट हलो जोतिन्छ । जंगल वा बाँझो जमिनलाई बैलको प्रयत्नले उर्वर बनाइयो । यही कारण धार्मिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्रमा बैललाई सम्मानको चलन रहिरह्यो । समाजशास्त्रीहरूका अनुसार खेतीकै कारण परिवारको परिकल्पना, विवाह संस्थाको सुुरुवात र संयुक्त परिवारको क्रम सुरु भयो ।

हाम्रो आर्थिक जीवन कृषिमाथि सर्वाधिक निर्भर रह्यो । जीवन निर्वाहको प्रमुख साधन, राष्ट्रिय आयको मुख्य स्रोत खाद्यान्न तथा औद्योगिक कच्चा पदार्थको स्रोत, निर्यातको साधन, यातायातलाई विस्तार तथा बजारको मूल्य स्तरलाई प्रभावित गर्ने साधन रहनाले यहाँको आर्थिक व्यवस्थामा कृषिको महत्त्व स्थापित भयो ।

समाजको स्वरुप फेरिँदै गए पनि खेतीमा प्रयोग गर्ने प्रविधि उही रह्यो । अर्थात एउटा प्रक्रियाको गाडालाई बैलले सहस्राब्दियौंसम्म तान्दै गर्‍यो । मानव सभ्यता विकासको आरम्भदेखि नै कृषि विशाल जनसंख्याका लागि जीविकाको प्रधान साधन रहिरह्यो । कृषि सबै उद्योगको जननी र मानव जीवनको पोषक रहँदै आयो । जसको केन्द्रमा बैल थियो । बैल किसान र कृषि मजदुरबीच आत्मीय सम्बन्धको सूत्र थियो, जुन ट्रयाक्टर चालकसँंग हुँदैन ।

खेतहरूको अत्यधिक उपविभाजन, पुरानो ढङ्गको औजार, आधुनिक बिउको अभावजस्ता सवाल पछिल्ला दशकमा जोडतोडले उठे । बैलको ठाउँमा ‘ट्रयाक्टर’ भित्र्याइयो । विकासको ‘ड्राइभिङ फोर्स’मा रहेको बैलको हैसियत विस्तारै अन्त्य हुने स्थिति भयो । धनुषा तुलसीयाही निकासका अर्थशास्त्री भोगेन्द्र झाको बुझाइमा बैलको विकल्प ट्रयाक्टर हुन सक्दैन । बैल खेतीको माध्यममात्र होइन, यसले संस्कृतिलाई टेवा पनि दिएको थियो, जुन ट्रयाक्टरबाट सम्भव छैन ।

खेतमा जोत्न ट्रयाक्टर प्रयोग हुनथालेपछि श्रम संरचनामा फेरबदल भयो । पहिले किसानले खेत जोत्न कृषि मजदुर अर्‍हाउँथे । अहिले कृषि मजदुरले आफ्नो सानो खेत जोत्न किसान लगाउँछन् । किसान जसले बैल बेचेर ट्रयाक्टर किनेको छ । दुई दशक अघिसम्म ट्रयाक्टर किन्नेहरू घाटामा रहे । पछि चुरे र नदीको दोहन वा माछा पालनका लागि पोखरी खन्ने कामले ट्रयाक्टरको कारोबार फस्टायो ।

स्थानीय तहमा निर्माण कार्य बाक्लिँदै जाँदा गाउँ ट्रयाक्टरमय हुनथाल्यो । उता खेतीबाट निर्भरता घट्न थालेपछि गाउँबाट पलायन बढ्यो । यसले बैल पालनमा ह्वातै घटायो । सप्तरीको वसनपट्टी, सुरुङ्गा– ७ का दर्शन मण्डलको गुनासो छ, ‘बैलले हलो जोत्दा रोजगारी पाइन्थ्यो । हरूवामाथि शोषणका समस्या पनि थिए । ट्रयाक्टरका लागि सवारी चालक अनुमतिपत्र चाहिन्छ । नागरिकताविहीन दलितले त्यस्तो अनुमतिपत्र पाउँदैनन् । यसले बेरोजगारी समस्या थप्यो ।’ सामाजिक अभियन्ता शारदा चौधरीका अनुसार गरिबीको रेखामुनि रहेका तथा बनिबुतो गरेर खानेहरू ट्रयाक्टरको चलन बढेपछि मजदुरीको अवसरबाट बञ्चित छन् ।

साठीको दशकसम्म जसको दलानमा जति बढी बैल छ, ऊ त्यति समृद्ध मानिन्थ्यो । नसक्नेले एउटा भए पनि बैल पाल्थ्यो र अरुसंँग साटफेर गरेर काम चलाउँथ्यो । बैल भएपछि रैथाने गाई हुन्थे । किसानसंँग प्राङ्गारिक मल हुन्थ्यो । मल बनाउने र खेतमा छर्ने रैथाने ज्ञान थियो । दाउराको एउटा विकल्प गुइँठा थियो । दाउराको घरेलु उत्पादन घट्दै गएपछि त्यसको भार जंगलमाथि पर्‍यो । बैलगाडा गाउँदेहातमा यातायातको साधन थियो ।

उत्पादन बिक्री–वितरण, जन्ती–मलामी, मेला–जात्रा होस् वा गाउँले एम्बुलेन्सका रूपमा बैलगाडा थियो । हलो जोत्नु जातीय श्रेष्ठता र त्यससँंग जोडिएर आउने श्रमलाई हेर्ने सामाजिक मनोविज्ञान जोडिएको थियो । श्रेष्ठताको अहं पाल्नेहरू हलो जोत्दैनथे । कतिपय ठाउँमा हलो जोतेर सामाजिक र राजनीतिक विद्रोहको सूत्रपात भएको छ ।

बैल सहितको खेती प्रणाली उत्तम कि रहितको ? यसबारे सामाजिक विमर्श हँुदै गर्ला । तर बैल सामाजिक जीवनमा परिश्रम, प्रतिबद्धता र असल साथीको प्रतीकका रूपमा चिनियो । आश्रय दिने किसानको उन्नतिप्रति बैलको सधैं लगनशीलता झल्किन्थ्यो ।

देहात संवादमा बैलका बखान गर्नेहरू सुनाउँछन्, ‘खेत होस् वा अन्यत्र कतैबाट पनि बैल भाग्दै किसानकै दलानमा आएर रोकिन्छ ।’ बैल कतै हराउन सक्दैन । तर त्यही किसानलाई बैल पाल्न खर्चिलो भयो, भरोसा चुक्दै गयो र बैल पालन कम भयो । आजभोलि बैल बजार वा बैल मेलाको गुलजार छैन ।

यो संकट मूलत: समुदायमैत्री कृषि प्रणालीमाथि हो । बरु निधनालेख कृषि संस्कृतिमाथि लेख्नुपर्ने भएको छ । बैलको अनुपस्थितिले खेती किसानीसँंग जोडिएको एउटा परम्परामै रिक्तता आएको छ । सामाजिक–आर्थिक परिवर्तनको विकल्प खेती प्रणालीमा ट्रयाक्टर हुनसक्छ भन्ने नारा चलेको छ । यसको अंकगणित जतिखेर बुझ्छौं, त्यतिखेर बैल इतिहास भइसक्छ ।

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७५ ०८:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

कहाँ चुक्दै छ कांग्रेस ?

कांग्रेस आफ्नै परम्परासँग डराए जस्तो देखिएको छ । परिवर्तनलाई खुला हृदयले आत्मसात् गर्न सकिरहेको छैन ।
सुमित शर्मा समीर

काठमाडौँ — भारतीय साहित्यकार निर्मल बर्माले भनेका छन्, ‘भविष्यप्रति दासभाव र अतीतप्रति सम्मोहन एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन् । भविष्यप्रति समर्पण प्रगतिशील हुँदैन, किनभने ऊसंँग इतिहासको कसौटी छ ।

अतीतप्रति लगाव गौरवपूर्ण हुँदैन, किनभने ऊसंँग परम्पराको कवच छ । दुबैको मूलमा एउटै अभिशाप छ– मनुष्यको स्वयम् आत्मा र समयसँंगको निर्वासन । यही आत्मनिर्वासनका कारण हामी कहिले भविष्यमा आफ्नो मुक्ति खोज्छौं, कहिले अतीतमा आफूले गुमाएका महिमा र गौरव पाउने सपना देख्छौं ।’

नेपाली कांग्रेस यस्तै भविष्यप्रति दासभाव र अतीतप्रति सम्मोहनका कारण आफ्नो वर्तमानसँंग ज्यादती गर्दैछ ।अतीतप्रति सम्मोहन र बोध दुई अलग कुरा हुन् । विगतमा कांग्रेसका दिग्गज नेताहरूले आफ्नो उमेर, समय, परिस्थिति र विश्व राजनीतिक परिवेशबाट प्रभावित भएर उत्पादन गरेका राजनीतिक सिद्धान्त र व्यवहार र उनीहरूले भावी पुस्ताका निम्ति गरेको त्याग र संघर्षलाई सम्झिनु, धन्यवाद दिनु ऐतिहासिक बोध हो ।

उनीहरूले ६० वर्षअघि प्रतिपादन गरेका सिद्धान्तलाई पत्थरको लकिर मान्नु ऐतिहासिक सम्मोहन हो । ऐतिहासिक सम्मोहन दक्षिणपन्थ हो । ऐतिहासिक बोध परम्पराप्रति सम्मान हो । कांग्रेस ऐतिहासिक बोधमा होइन, ऐतिहासिक सम्मोहनमा फँसेको छ ।

संसारभरि दक्षिणपन्थको उदय यही ऐतिहासिक सम्मोहनले हुँदैछ । परम्परा र रुढताबीच अन्तर ठम्याउन नसक्दा विश्वब्यापी राजनीति आक्रान्त छ । ऐतिहासिक सम्मोहनमा पँmसेको विश्व राजनीतिले इतिहासलाई स्वर्णकालीन समयको दृष्टिकोणबाट मात्र व्याख्या गरिराखेको छ ।

अर्थात् जताततै इतिहासमा जे भए, ती सबै उम्दा भए भन्ने तर्क गर्न थालिएको छ । कांग्रेसमा यस्तै रुढता छ । बीपी कोइरालालाई मानव रहन नदिएर ‘महामानव’ बनाइदिनु ऐतिहासिक सम्मोहन हो । ऐतिहासिक सम्मोहनमा फँसेको समाज या संस्था गतिशील हुन सक्दैन । कांग्रेसको अर्को समस्या भविष्यप्रति आशक्ति हो । भविष्यप्रतिको उत्साह र आशक्ति दुई अलग कुरा हुन् ।

पञ्चायतकालीन समयमा कांग्रेसी नेता–कार्यकर्ता भविष्यप्रति उत्साहित थिए । उनीहरूका सामुन्ने नयाँ समाजको कल्पना थियो । त्यसैले प्रजातन्त्र प्राप्तिको संघर्षले उनीहरूलाई सुवासित गथ्र्याे । संघर्षमा तिनले जीवनको सार्थकता पाउँथे । २०४६ पछिका दिनमा त्यो उत्साह आशक्तिमा परिणत भयो ।

सिद्धान्त स्खलनले कांग्रेससामु नयाँ समाजको कल्पनै बाँकी रहेन । द्रुतगतिमा बदलिँदो समाजका निम्ति कांग्रेसले नयाँ संकथन निर्माण गर्न सकेन ।

पार्टी र सत्तामा पकड जमाउने खेल माथिदेखि तलसम्म प्रारम्भ भयो । सत्ता संघर्षले कांग्रेसीलाई ‘चौहत्तरे’ र ‘छत्तिसे’मा रूपान्तरित गर्‍यो । यही ‘चौहत्तरे’ र ‘छत्तिसे’मा अनेक शाखा र उपशाखा थपिएका छन् । यिनका अलग–अलग पहिचान छन् । कांग्रेस हुनुको सामुहिक पहिचान छैन ।

सिद्धान्तमा आएको स्खलनले २०४६ पूर्वको उत्साह आशक्तिमा परिणत भएको थियो । त्यही आशक्तिले ऐतिहासिक रूढतालाई आधार बनाएर परम्पराका धरोहरहरू समाप्त पार्दै गयो । त्यसले विगतको जीवनधारालाई आधुनिकता विरोधी ठहर गर्‍यो । अनि कलुषित राजनीति प्रारम्भ भयो, जहाँ मूल्यको कुनै स्थान थिएन ।

कलुषित राजनीतिले कृष्णप्रसाद भट्टराई, गणेशमान सिंह, महेन्द्रनारायण निधि र शेख इद्रिसजस्ता परम्पराका धरोहरहरूलाई विस्थापित गर्‍यो । विगतको धरोहरका रूपमा कांग्रेससंँग आज जे छ, त्यो २०४६ पछिको राजनीतिक संस्कारले स्थापना गरेको मूल्य पद्धति हो ।

यही मूल्य पद्धतिमा कांग्रेसभित्र बिभिन्न शाखा र उपशाखा बर्चस्वको लागि प्रतिस्पर्धी छन् ।

सभापतिमा शेरबहादुर देउवा बाहेक जोसुकै पदासिन भए पनि यो मूल्य पद्धतिलाई जरैदेखि उन्मूलन नगरी कांग्रेसले भविष्यलाई वर्तमानको आशक्ति बाहेक केही नयाँ दिन सक्दैन । यो भनेर देउवाको निरन्तरताको तर्क अघि सारिएको होइन ।

७० वर्ष उमेर काटेका सभापति देउवालाई मेरो धेरै भन्ने हैसियत छैन । यति भनौं, सम्पूर्ण निकाय र विभाग अनि भ्रातृ संस्थाहरूको अधिवेशन गराएर चलायमान बनाउँदै पार्टी राजनीतिबाट विदा हुन सक्नुभयो भने इतिहासले उहाँको राजनीति र राजनीतिक जीवनमाथि धेरै कठोर भएर समीक्षा नगर्ला कि ?

उसो भए कहाँ चुक्दैछ, कांग्रेस ? कांग्रेस फगत व्यक्तिमा अड्केको छ । एक वा अर्को व्यक्तिमा । तर कांग्रेसको आवश्यकता भनेको जरैदेखिको प्रस्थान हो । कांग्रेसले स्थापना कालदेखि आजसम्म आइपुग्दै गर्दा आफ्नो एक अध्याय सकेको छ । सबै खाले दललाई राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवादको ठूलो छातामुनि गोलबद्ध गर्नसक्नु चानचुने होइन ।

कांग्रेसले यो सफलतामा गर्व गर्न कञ्जुस्याइँ आवश्यक छैन । तर नयाँ चुनौती थपिएको छ । नेपालका कम्युनिस्टहरू राष्ट्रवादी र प्रजातन्त्रवादी भइसके । संविधानलाई समाजवाद उन्मुख भनिसकियो । अब कांग्रेसको राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवाद कम्युनिस्टको भन्दा कसरी फरक हुन्छ ? समाज र व्यक्तिवादी मनुष्यका समस्या सम्बोधन गर्न विगतको सामाजिक परिवेशका लागि प्रतिपादित लेफ्ट, राइट र सेन्टरका सर्वाधिकारवादी सिद्धान्त अहिलेको समाजका निम्ति काम नलाग्ने भएका हुन् ? के हुन् त अहिलेका समस्या र एजेन्डा ?

कांग्रेस आफ्नै परम्परासँग डराएजस्तो देखिएको छ । निरन्तरको परिवर्तनलाई खुला हृदयले आत्मसात् गर्न सकिरहेको छैन । परम्परा र निरन्तरको परिवर्तनलाई समन्वय गर्न चाहिने ज्ञान र शक्ति नै कांग्रेसको मूल शक्ति हो । सत्ता, शक्ति र पैसाको लोभमा कांग्रेसको मूल शक्ति कहीं लुप्त भएको छ । त्यसको खोजी कांग्रेसले गर्नुपर्छ ।

कांग्रेसले यतिबेला गम्नुपर्ने केही सवाल छन् । सैद्धान्तिक रूपमा सामाजिक परिवर्तनका मुद्दाहरूमा कांग्रेसले उभिन खोजेको राजनीतिक धरातल कस्तो हो ? संविधानले समावेशिताको मुद्दालाई धेरै हदसम्म सम्बोधन गरे पनि विभिन्न क्षेत्र र जातिबीच मानसिक विभाजनको खाल्डो निर्माण भएको छ, त्यसलाई पुर्ने कसरी ?

सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्दै देशलाई कसरी एकीकृत गर्ने ? सामाजिक, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा नेपाली कांग्रेस हुनुको अर्थ के हो ? सरकारमा पुगेका बेला देशका १० वटा महत्त्वपूर्ण समस्या तत्काल सम्बोधनका लागि चाहिने तयारी गर्न प्रतिपक्षमा हुँदाभन्दा उपयुक्त समय कहिले हो ?

यी महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरूको जवाफ कांग्रेसभित्रको कुनै एक वा अर्को गुटले मात्र खोज्ने होइन । पार्टी सभापति देउवाले विभिन्न गुट र उपगुटमा संलग्न रहेका पार्टीको ठूलो पंक्तिलाई विभिन्न विभाग र अरु रिक्त ठाउँमा जिम्मेवारी दिएर यी प्रश्नको खोजीमा एकीकृत कांग्रेसलाई लगाउन सक्नुपर्छ । त्यसले पार्टीको आउँदो महाधिवेशनसम्म कांग्रेसको सग्लो सैद्धान्तिक मानचित्र तयार हुन्छ । यो सामुहिक प्रयासले कांग्रेसको सामुहिक पहिचान जन्माउन सक्छ । त्यसपछि मात्र भारतीय साहित्यकार बर्माले सुझाएझैं कांग्रेसले आफ्नो आत्मा र वर्तमान समयसँंग स्वयम् निर्वासित हुनुपर्दैन ।

ट्वीटर : @Sumitsameer1

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७५ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT