बैलको अन्त्यालेख

डेटलाइन तराई
बैल किसान र कृषि मजदुरबीच आत्मीय सम्बन्धको सूत्र थियो, जुन ट्याक्टर चालकसंँग हुँदैन ।
चन्द्रकिशोर

काठमाडौँ — धनुषा सहिदनगर–४, ननुपट्टीका राजदेव विन (६०) ले सुनाए, ‘बैल (गोरु) को संख्या घट्दै गयो ।’ उनी विगतमा हलो जोत्थे । सर्लाही गोडैताका किसान महेश ठाकुर पछिल्लो डेढ दशकमा मधेसमा गोरु ह्वात्तै घटेको बताउँछन् ।

‘पहिला जग्गावालसँंग मात्र होइन, कृषि मजदुरसंँग पनि गोरु हुन्थ्यो,’ उनले भने ।

गाउँदेहाततिर गफियो भने गोरु घट्नुको कारणमात्र खुल्दैन, त्यसले खेतीपाती र श्रमिकको स्वरूपमा ल्याएको हेरफेरबारे पनि जान्न पाइन्छ । उहिले मंसिरमा धान काटिएपछि खलिहानमा ल्याएर किसानले दाइँ (दौनी) गर्थे । वृत्ताकार रूपमा धान जम्मा पारिन्थ्यो ।

Yamaha

धानमाथि गोरुको गोबरको एउटा डल्लो बनाएर राखिन्थ्यो । अन्नराशिलाई तौलिनुपूर्व आफ्ना पशुदेवको प्रतीकस्वरुप त्यो डल्लो राखिएको हुन्थ्यो । तौलिंँदाखेरी प्रत्येक एकाइसँंगै ‘राम–राम’ भनेर थेगो जोडिन्थ्यो । तीन राम तीन, तीन राम तीन, तीन राम चार...चार राम चार, चार राम चार, चार राम पाँच... ।

अरु अन्न भित्र्याउँदा यस्तै सांस्कृतिक प्रक्रिया अवलम्बन गरिन्थ्यो । खेती किसानी व्यवसायमात्र नभएर संस्कृतिको एउटा पक्ष थियो । कृषिबाट यस क्षेत्रको संस्कृति विकसित भएको थियो । यही संस्कृतिले जनसंँग जमिन र जलको सम्बन्ध स्थापित गरेको थियो ।

खेती किसानी भइराखेकै छ, तर बैलमाथि निर्भर छैन । बैल माध्यममात्र थिएन, मार्ग पनि थियो । बैल मेरुदण्ड थियो । भनिन्छ, मानिसले जहिले खेती सुरु गर्‍यो । त्यही बेलादेखि बैल संलग्न रहँदै आयो । खेतीसंँग विकसित संस्कृतिमा बैल सहयात्री भएर देखापर्दै आयो ।

खेती सुरु भएपछि गाउँबस्तीको स्वरुप निर्माण हुनथाल्यो । त्यस अघि मान्छेको घुमन्ते जीवन थियो । खेती सुरु भएपछि बाली छोडेर अन्यत्र जान मिलेन । खेतीबाट मानिसको जिन्दगी आरामसंँग बित्न पनि थाल्यो । अन्नलाई सुरक्षित पार्ने चलन सुरु भयो । मान्छेमा जोगाउने प्रवृत्ति आयो ।

मिथिलामा मिथ छ, ‘सीता’ हलो जोत्दा उब्जिएकी हुन् । राजा जनकको हलो गोरुले तानेको थियो । त्यसैको स्मृतिमा हालसालै जनकपुरको पिडारी चौकमा राखिएको स्तम्भमा बैलको प्रतिमूर्ति छ । काठको हलो जोत्दै करिब पाँच हजार वर्षको यात्रा बैलको बित्यो । बैल हाम्रो समाजको अनिवार्य अंग भएर रह्यो । मधेसको बदलिँंदो सामाजिक–आर्थिक अवस्थाका कारणले बैलको उपयोगितामा ह्रास आयो ।

मधेसमा आहानै थियो, ‘बरु बाप मरे, बैल न मरे ।’ यसको आशय थियो, बुबा मर्दा एउटा आफन्तको क्षति हुन्छ, बैल मर्‍यो भने बाँचेका जहान–परिवारले समेत दु:ख पाउँछन् । सिंगो किसानी जीवनको धारलाई थेगिराखेको बैल लुप्त हुने अवस्थामा पुगिराख्दा न कतै यसको कीर्तिगाथा लेखियो, नत प्रशस्तिगान भयो । बैल पूर्णत: लुप्त भइसकेको छैन । सबैले उसको भूमिकालाई सम्झिउन् र बैल हाम्रो कृषि जीवनबाट विस्थापित हुँदै जाँदा उत्पन्न संक्रमणकालको प्रभावबारे घोत्लिउन् भनेर यो अन्त्यालेख लेखिएको हो ।

हाम्रो सन्दर्भमा बैललाई आर्थिक स्रोतमात्र नभएर धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदा पनि मानियो । नेपाल जस्तो आर्थिक गतिविधिका दृष्टिले पछाडि परेको र पुरातन सामाजिक मान्यतामा आधारित समाज व्यवस्थाको रूपान्तरण सजिलो छैन । ट्रयाक्टर भित्रिइसकेर पनि बैलको उपयोगिताबारे कुरा उठिराख्नुले बैलको विगतको भूमिका र खाँचो प्रस्ट्याउँछ ।

कतै दुइटा बैल त कतै एउटा बैलबाट हलो जोतिन्छ । जंगल वा बाँझो जमिनलाई बैलको प्रयत्नले उर्वर बनाइयो । यही कारण धार्मिक एवं सांस्कृतिक क्षेत्रमा बैललाई सम्मानको चलन रहिरह्यो । समाजशास्त्रीहरूका अनुसार खेतीकै कारण परिवारको परिकल्पना, विवाह संस्थाको सुुरुवात र संयुक्त परिवारको क्रम सुरु भयो ।

हाम्रो आर्थिक जीवन कृषिमाथि सर्वाधिक निर्भर रह्यो । जीवन निर्वाहको प्रमुख साधन, राष्ट्रिय आयको मुख्य स्रोत खाद्यान्न तथा औद्योगिक कच्चा पदार्थको स्रोत, निर्यातको साधन, यातायातलाई विस्तार तथा बजारको मूल्य स्तरलाई प्रभावित गर्ने साधन रहनाले यहाँको आर्थिक व्यवस्थामा कृषिको महत्त्व स्थापित भयो ।

समाजको स्वरुप फेरिँदै गए पनि खेतीमा प्रयोग गर्ने प्रविधि उही रह्यो । अर्थात एउटा प्रक्रियाको गाडालाई बैलले सहस्राब्दियौंसम्म तान्दै गर्‍यो । मानव सभ्यता विकासको आरम्भदेखि नै कृषि विशाल जनसंख्याका लागि जीविकाको प्रधान साधन रहिरह्यो । कृषि सबै उद्योगको जननी र मानव जीवनको पोषक रहँदै आयो । जसको केन्द्रमा बैल थियो । बैल किसान र कृषि मजदुरबीच आत्मीय सम्बन्धको सूत्र थियो, जुन ट्रयाक्टर चालकसँंग हुँदैन ।

खेतहरूको अत्यधिक उपविभाजन, पुरानो ढङ्गको औजार, आधुनिक बिउको अभावजस्ता सवाल पछिल्ला दशकमा जोडतोडले उठे । बैलको ठाउँमा ‘ट्रयाक्टर’ भित्र्याइयो । विकासको ‘ड्राइभिङ फोर्स’मा रहेको बैलको हैसियत विस्तारै अन्त्य हुने स्थिति भयो । धनुषा तुलसीयाही निकासका अर्थशास्त्री भोगेन्द्र झाको बुझाइमा बैलको विकल्प ट्रयाक्टर हुन सक्दैन । बैल खेतीको माध्यममात्र होइन, यसले संस्कृतिलाई टेवा पनि दिएको थियो, जुन ट्रयाक्टरबाट सम्भव छैन ।

खेतमा जोत्न ट्रयाक्टर प्रयोग हुनथालेपछि श्रम संरचनामा फेरबदल भयो । पहिले किसानले खेत जोत्न कृषि मजदुर अर्‍हाउँथे । अहिले कृषि मजदुरले आफ्नो सानो खेत जोत्न किसान लगाउँछन् । किसान जसले बैल बेचेर ट्रयाक्टर किनेको छ । दुई दशक अघिसम्म ट्रयाक्टर किन्नेहरू घाटामा रहे । पछि चुरे र नदीको दोहन वा माछा पालनका लागि पोखरी खन्ने कामले ट्रयाक्टरको कारोबार फस्टायो ।

स्थानीय तहमा निर्माण कार्य बाक्लिँदै जाँदा गाउँ ट्रयाक्टरमय हुनथाल्यो । उता खेतीबाट निर्भरता घट्न थालेपछि गाउँबाट पलायन बढ्यो । यसले बैल पालनमा ह्वातै घटायो । सप्तरीको वसनपट्टी, सुरुङ्गा– ७ का दर्शन मण्डलको गुनासो छ, ‘बैलले हलो जोत्दा रोजगारी पाइन्थ्यो । हरूवामाथि शोषणका समस्या पनि थिए । ट्रयाक्टरका लागि सवारी चालक अनुमतिपत्र चाहिन्छ । नागरिकताविहीन दलितले त्यस्तो अनुमतिपत्र पाउँदैनन् । यसले बेरोजगारी समस्या थप्यो ।’ सामाजिक अभियन्ता शारदा चौधरीका अनुसार गरिबीको रेखामुनि रहेका तथा बनिबुतो गरेर खानेहरू ट्रयाक्टरको चलन बढेपछि मजदुरीको अवसरबाट बञ्चित छन् ।

साठीको दशकसम्म जसको दलानमा जति बढी बैल छ, ऊ त्यति समृद्ध मानिन्थ्यो । नसक्नेले एउटा भए पनि बैल पाल्थ्यो र अरुसंँग साटफेर गरेर काम चलाउँथ्यो । बैल भएपछि रैथाने गाई हुन्थे । किसानसंँग प्राङ्गारिक मल हुन्थ्यो । मल बनाउने र खेतमा छर्ने रैथाने ज्ञान थियो । दाउराको एउटा विकल्प गुइँठा थियो । दाउराको घरेलु उत्पादन घट्दै गएपछि त्यसको भार जंगलमाथि पर्‍यो । बैलगाडा गाउँदेहातमा यातायातको साधन थियो ।

उत्पादन बिक्री–वितरण, जन्ती–मलामी, मेला–जात्रा होस् वा गाउँले एम्बुलेन्सका रूपमा बैलगाडा थियो । हलो जोत्नु जातीय श्रेष्ठता र त्यससँंग जोडिएर आउने श्रमलाई हेर्ने सामाजिक मनोविज्ञान जोडिएको थियो । श्रेष्ठताको अहं पाल्नेहरू हलो जोत्दैनथे । कतिपय ठाउँमा हलो जोतेर सामाजिक र राजनीतिक विद्रोहको सूत्रपात भएको छ ।

बैल सहितको खेती प्रणाली उत्तम कि रहितको ? यसबारे सामाजिक विमर्श हँुदै गर्ला । तर बैल सामाजिक जीवनमा परिश्रम, प्रतिबद्धता र असल साथीको प्रतीकका रूपमा चिनियो । आश्रय दिने किसानको उन्नतिप्रति बैलको सधैं लगनशीलता झल्किन्थ्यो ।

देहात संवादमा बैलका बखान गर्नेहरू सुनाउँछन्, ‘खेत होस् वा अन्यत्र कतैबाट पनि बैल भाग्दै किसानकै दलानमा आएर रोकिन्छ ।’ बैल कतै हराउन सक्दैन । तर त्यही किसानलाई बैल पाल्न खर्चिलो भयो, भरोसा चुक्दै गयो र बैल पालन कम भयो । आजभोलि बैल बजार वा बैल मेलाको गुलजार छैन ।

यो संकट मूलत: समुदायमैत्री कृषि प्रणालीमाथि हो । बरु निधनालेख कृषि संस्कृतिमाथि लेख्नुपर्ने भएको छ । बैलको अनुपस्थितिले खेती किसानीसँंग जोडिएको एउटा परम्परामै रिक्तता आएको छ । सामाजिक–आर्थिक परिवर्तनको विकल्प खेती प्रणालीमा ट्रयाक्टर हुनसक्छ भन्ने नारा चलेको छ । यसको अंकगणित जतिखेर बुझ्छौं, त्यतिखेर बैल इतिहास भइसक्छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७५ ०८:०७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फुनगी र भुइँया

डेटलाइन तराई
चन्द्रकिशोर

काठमाडौँ — सुखलाही खोला किनारमा एउटा झुप्रो छ । एउटा मात्रै कोठा भएको झुप्रो भित्रबाट जून–तारा देखिन्छ । सप्तरी सुरुंगा–३ लक्ष्मीपुरकी गीतादेवी सदा केही महिनादेखि त्यही ओत लागेकी छन् । पति मौजे सदा क्षयरोगले बितेपछि साविकको जग्गाधनीले उठिबास लगाइदिनाले उनी खोला किनार आइपुगेकी हुन् ।

गीताका हुर्केका दुई छोरीमध्ये एकको विवाह भइसकेको छ । अर्कीलाई बासकै लागि गिरहतको घरमा राखिएको छ । छोरा एउटा मिलमा काम गर्छ र त्यहीं बस्छ । अरु दुई सन्तान गीताको साथमा छन् । दुई–चार थान भाँडाकुँडा र च्यातिएको कम्बल उनको सम्पत्ति हो । बनिबुतो गरेको दिन बिहान–बेलुकाको गर्जो टर्छ । नभए अर्काको आस । उनले खर्च अभावमा नागरिकताको प्रमाणपत्रधरि बनाउनसकेकी छैनन् । एकल महिला भत्ताका लागि नागरिकता जरुरत छ । पति मौजेको भने वंशज नागरिकता थियो ।

गीताको कथाले मधेसको पिँधको अवस्था झल्काउँछ । धेरैजसो भूमिहीनको जमिनमाथि पहुँच जग्गावालसँगको अनौपचारिक सम्झौताका रूपमा मात्रै कायम छ । जग्गाधनीले अह्राए–खटाए अनुसार काम गरिदियो भने उसको जग्गामा बास बस्न पाइन्छ । नत्र अनेकथरी उपद्रो हुन्छ । अर्को जीविकोपार्जनको समस्या हो । खेतमा बनिबुतो गरेर कमाउनेहरूले बाह्रै महिना काम पाउँदैनन् । स्थानीय अधिकारकर्मी गणेशप्रसाद राम भन्छन्, ‘मधेसका दलित, भूमिहीन र गरिबहरूको आधारभूत मानवीय आवश्यकता पूरा हुनु त कता हो कता, एक गाँस खानसम्म धौधौ छ ।’

पुस्तौंदेखि गिरहतको घरमा हलो जोत्ने, गाईवस्तु चराउने कामकाज गर्दै आएका हरूवा–चरुवा गाउँ ब्लक, ऐलानी, सार्वजनिक जग्गा, सडक तथा खोला किनार एवं गिरहतको जग्गामा झुपडी बनाएर बसोबास गर्दै आएका छन् । उनीहरूको संख्या ठूलो छ । अधिकांश मधेसी दलित छन् । कतिपय ठाउँमा ऐलानी जग्गामा बसोबास गरे पनि घर छेउको निजी जग्गाधनीले बार लगाएर अवरोध गर्छन् । कतै सुरुमा थोरै परिवारले ऐलानी वा अन्य किसिमको जग्गामा घर बनाएर बसे पनि सदस्य बढ्दै जाँदा साँघुरो हुन्छ । त्यसैगरी कृषि प्रणालीसँग जोडिएर सामन्ती सोचको अवशेष पनि पाइन्छ ।

भूमिसँग जोडिएका जटिल मुद्दालाई एकथरी राजनीतिक वृत्त र कतिपय गैरसरकारी संस्थाले समेत एकांगी रूपमा उठाउँदै आएका छन् । त्यसले समस्या झन् बल्झाएको छ । अहिले जमिनदार छैन । जमिनदार भूमि प्रशासन लागू हुनु पहिले तराईमा भूमिकर उठाउने ठेकेदार हुन् । उनीहरू तत्कालीन राज्य संरचनाका भुइँ सतहका औजार थिए । ती सामन्ती सोच, शोषण र विभेदलाई तलैदेखि मलजल दिन्थे ।

कालान्तरमा जमिनदार कृषि प्रणालीसँग जोडिएर कृषि मजदुरसँगको सम्बन्धमा देखापरेको थिचोमिचोका रूपमा चिनिँदै र भनिँदै आए । अहिले जग्गावाल छन् । त्यो भनेको जोसँग हदबन्दी कानुन अनुसारको जग्गा छ । कतिपय यस्ता जग्गावाल छन्, जसले हदबन्दी कानुनलाई छलेर आफ्नो जग्गा सुरक्षित पारेका छन् ।

को धनी छ भनेर नाप्ने एउटैमात्र सूचक ऊसँग भएको जमिनमात्रै रहेन । विगतमा जग्गा हुनेसँग गाउँको पुरै शक्ति संरचना नियन्त्रणमा रहने गथ्र्याे । अहिले त कतिपयका लागि जग्गा विपत्ति भएको छ । जग्गा छ, उत्पादकत्व छैन । खेतीमा लगानी अनुसार आम्दानी निस्किँदैन । विगतमा मधेसमा सामन्ती र अर्धसामन्ती सामाजिक–आर्थिक संरचनाले धेरै परिवारलाई जग्गाजमिनको अधिकारबाट बञ्चित गरायो ।

जुन परिवारले आफ्नो खेतीपातीका लागि अन्यत्रबाट कृषि श्रमिकका रूपमा ल्याएर आफ्नै जग्गामा बसाए, उनीहरूले त्यो जग्गा नामसारी गरिदिएनन् । जसको जग्गामा बस्यो, उसैको हैकम निरन्तर सहनुपर्ने भयो । उनीहरूको नियति गाउँघरका जग्गावालाको नियतमाथि निर्भर थियो । यसले कृषि श्रमिकको जीविकोपार्जन गर्ने क्षमतामा ह्रास आयो । उनीहरूमा कृषि बाहेकका सीप विकास हुन सकेनन् । यतिखेर जीविकोपार्जनमा आएको संकटको एउटा कारण यो पनि हो ।

अहिले गाउँघरतिरको शक्ति संरचना फेरियो । जग्गा दलाल, ठेकेदार, राजनीतिका हुनेखाने वर्ग, निवृत्त कर्मचारी, अवैध कारोबारीसँग चालु नगद बढी छन् । तिनले मागेको बखत ऋण दिन सक्छन् । स्थानीय प्रहरी प्रशासनसँग दिनहुँको उठबस छ । तिनले बिचौलियाका रूपमा नयाँ अवतार बनाएका छन् । केवल थोरै जग्गा हुने र खेतीमै निर्भर हुनेहरूको स्थिति कमजोर छ । जग्गा भएका सबै जमिनदार होइनन्, नत शोषक ।

अनुपस्थित भू–स्वामित्व नियन्त्रण कसरी गर्ने, खेतीमा नयाँ प्रविधि र सोचसँग कसरी बढ्ने ? खेती किसानीलाई सम्मानित पेसा कसरी बनाउने ? जग्गावाल र कृषि मजदुरको सम्बन्ध विभेदरहित र सम्मानजनक कसरी हुने ? जग्गाको खण्डीकरण र त्यसले निम्त्याएको संकट व्यवस्थापन कसरी गर्ने ? ग्रामीण अर्थतन्त्रमा खेती प्रणालीले कत्तिको टेवा दिइरहेको छ ? भुइँका सरोकारवालाले आर्थिक न्याय पाउन कहाँ बञ्चित छन् ? गाउँघरमा असमान शक्ति सम्बन्धलाई कसरी फेर्ने ? अहिलेका प्रमुख सवाल हुन् ।

कृषि मजदुरको मात्रै कुरा गरियो भने त्यसले दिगोपन दिँदैन । जग्गावालाको फेरिँदै गएको आर्थिक–सामाजिक हैसियतलाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन । जग्गा दलाल बढी देखिएका छन् । बढ्दो सहरीकरण, पक्की सडकको फैलिँदो सञ्जाल र स्थानीय तहको केन्द्रका रूपमा उदाएका नयाँ–नयाँ बस्ती तथा बजारले जग्गाको कारोबार विस्तार गरेको छ ।

यसले खडा गरेको कतिपय विसंगत पक्षमध्ये एउटा हो, गरिबीको रेखामुनि रहेका र निम्नमध्यम वर्गकाहरू पुख्र्यौली थलोबाट विस्थापित हुनथाल्नु । घडेरी जग्गा महंँगो हुँदै गयो । अंशबन्डा भई अर्को घर बनाउने जग्गा नहुँदा कतिपय त्यही गुजुमुल्टिएर बसेका छन्, कोही विस्थापित भएका छन् । जग्गा खण्डीकरणको कारण पैतृक सम्पत्तिमा अंश, जनसंख्याको वृद्धि र साविक थातथलो (डिह) प्रति मोह हो ।

पहिला ग्रामीण श्रममा जग्गा ओगटेर बसेकाहरूको नियन्त्रण थियो । अहिले इँटाभट्टा, समिल, गाउँले उद्योग, ठेक्कापट्टा गर्नेहरू र मूल्यान्तरको कारोबार गर्नेहरूले श्रमको मूल्य र जनशक्तिमा अघोषित नियन्त्रण गर्दै आएका छन् । यसले साना किसान आफू मर्कामा परेको बताउँछन् । किनभने उनीहरू त्यो प्रतिस्पर्धामा ज्याला दिन सक्दैनन् ।

ज्यालादारीमा समानता छैन । कतै नगद त कतै धान दिइन्छ । धान रोप्ने बेला ज्याला बढी हुन्छ । खेती गराउने तरिका फेरियो । ट्रयाक्टर भित्रिएपछि हलो जोत्ने चाहिएन । खुला चरन अभाव हुँदै गएपछि गाईवस्तु पाल्ने कम हुँदै गए । खेतीको तरिकामा अँधिया, बटैया, हुन्डा र ठेक्काको चलन बाक्लियो ।

कतिपय ठाउँमा हिजोका हरूवा–चरुवाले जग्गावालसँग जग्गा लिई यिनै तरिका अपनाएर खेती गर्न थाले । तर अहिले पनि खास–खास गिरहत (जग्गावाल) को काम पहिला गरिदिनुपर्ने हुन्छ । यस बापत गिरहतले तिनको अनेक गर्जो टारिदिन्छन् । अर्को समस्या चर्को ब्याज हो । सयकडा ३ देखि ६ सम्म ब्याज लिने गरिएको छ । ऋणको ठूलो हिस्सा छोरीको विवाहका लागि लिएको देखिन्छ ।

मधेस दुईथरीको छ, एउटा फुनगीको, अर्को भुइँयाको । फुनगीले सहरमा बसेर पनि गाउँको शक्ति संरचनामा नियन्त्रण कायम गरेको छ । यसमा वर्ग फेरिएको छ । पहिला, जग्गावाल थिए भने अहिले कारोबारी । दोस्रो, भुइँया ती हुन्, जोसँग जीविकोपार्जनका सीमित विकल्प छन्, असुरक्षित बसोबास छ, चर्को ब्याजको चक्रव्यूहमा पँmसेका छन् र नाम मात्रका मतदाता छन् । फुनगीवालले अह्राए–खटाएको आधारमा मतदान गर्नुपर्ने हुन्छ । भूमि र श्रम माथिको स्वामित्वले स्वतन्त्र मतदानको अधिकारबाट कुण्ठित हुनपुगेको भुइँयावाल छन् ।

कृषि प्रणालीको दिगोपन, सुरक्षित र व्यवस्थित बसोबास, श्रमको उचित मूल्य र सम्मानजनक व्यवहार कायम नभएसम्म पिँधमा रहेको असमान शक्ति सम्बन्ध परिवर्तन गर्न सकिँदैन । रेल चर्चाको रमझम वा जहाजको जादु त गीताहरूका लागि आफ्नो झुप्रोबाट देखिने जून–ताराझैं हो ।

datelineterai@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७५ ०७:३७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT