तीजको सतही व्याख्यान

संस्कृतिलाई मार्क्सवादी चस्माले हेर्दाहेर्दै कतै हामी मौलिकताबाट विमुख हुँदै त छैनौं ?
डा. साधना प्रतीक्षा

काठमाडौँ — तीज पर्व तडक–भडक, तीज गीतमा प्रस्तुत अशोभनीय शब्द तथा नृत्य, पत्नी–धर्मका नाममा गरिने अतिवादी व्रत–पूजा, दर खान र खुवाउन मोटो रकम खर्चिनुपर्ने बाध्यताजस्ता कारणले आलोचनाको विषय बन्दै आएको छ । हरेक पर्व तथा उत्सवको आफ्नै महत्त्व हुन्छ । तीज, दसैँ–तिहार, छठ, गौरा, ल्होसार, इद, साकेला जस्ता पर्व नमनाइने हो भने हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान कसरी रहला ?

मौलिक सांस्कृतिक पहिचान बोकेका पर्वहरू उल्लासपूर्वक मनाइने वातावरण बनिरहनुपर्छ । आधुनिकता र उत्तरआधुनिकतासँगै देखिएका विकृति–विसङ्गति हटाउँदै अनि रूढी र अन्धविश्वास मेटाउँदै स्वस्फुर्त रूपमा यस्ता पर्व र उत्सवले निरन्तरता पाइरहनुपर्छ ताकि भावी पुस्ताले ती पर्व र उत्सवलाई आफ्नो पहिचानका रूपमा ग्रहण गर्न सकोस् ।

अबका महिलालाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका लागि तीज कुर्नु पर्दैन, आजका चेलीलाई मिठो–मसिनो खान अनि एकसरो फरिया फेर्न माइत जानु पर्दैन, अझ अब त चेली र माइतीको भेटघाटका लागि न माइतै जानुपर्छ नत वर्षदिनको तीज कुर्नुपर्छ । त्यसैले अब तीजको सान्दर्भिकता के रह्यो र ? यस्तै तर्कका साथ तीज पर्वमाथि प्रश्न उठाउने गरिन्छ ।

Yamaha

यसमा प्रतिप्रश्न हो– हाम्रो देशमा अहिले पनि वर्षदिनभरि मिठो–मसिनो खान पुग्ने, जब मन लाग्यो माइत जान सक्ने, इच्छा लाग्दैमा नयाँ फरिया–चोली फेर्न सक्ने अनि आफ्नो मनका भाव खुलेर पुरुषका सामुन्ने व्यक्त गर्नसक्ने महिला कति छन् ? जागिरकै कारणले भए पनि सहरमा बसेका, दुई–चार अक्षर पढेका, मन लागेका बेला मिठोचोखो खाइहाल्न पनि सक्ने अनि दाम्पत्य जीवनमा आपसी समझदारीका कारण हिंसा र उत्पीडनबाट मुक्त महिलाका हकमा तीजले खासै अर्थ नराख्ला । तर यतिमात्र हौँ, हामी महिला ? यतिमात्र हो त हाम्रो समाज ?

आज पनि ग्रामीण अनि विपन्न परिवेशमा महिनौंदेखि तीजको पर्खाइ हुने गर्छ, चेलीलाई मात्र होइन, माइतीका लागि पनि । किनभने यो चेली र माइतीको आपसी प्रेम र सद्भावको पर्व हो । चेली माइत जान नपाउँदा दु:खी हुनेमात्र होइन, ऊ माइत नआउँदा माइतीलाई पनि उत्तिकै पीडा हुने गर्छ ।

छरिएर रहेका चेलीबेटी जम्मा भएर आपसमा दु:खसुख बिसाउने, पारिवारिक झमेलाबाट केही दिन भए पनि मुक्त भएर रमाउने परम्परा कायमै छ । त्यहाँको तीजमा विकृति–विसङ्गति र तडक–भडक देखिँदैन । महिना दिनदेखि पालो लगाएर पार्टी प्यालेसमा तीज मनाउने महिलाका लागिभन्दा पनि आफ्नो अति व्यस्तताबीच एकदिन दिदीबहिनी जम्मा भएर दर खाने महिलाका लागि तीज उत्तिकै लोकप्रिय छ ।

तीजमा महिलाले गर्ने व्रत तथा शिवपूजाको सन्दर्भमा भइरहेको आलोचना सतही व्याख्यान मात्र हो । किनभने महिलाले तीजमा शिवको मात्र होइन, पार्वतीको पनि पूजा गर्छन् भन्ने तथ्यको साक्षी उनीहरूले चढाउने शौभाग्य–सामग्रीले प्रस्तुत गरेको छ । सिन्दूर–पोते, चुरा–टीका आदि शिवका लागि नभएर पार्वतीका लागि चढाइन्छ ।

निराकार ईश्वरलाई जब मानिसले साकार रूपमा कल्पना गर्छ, त्यस सम्बन्धी मिथक निर्माण हुने गर्छन्, अनि कालान्तरमा अपव्याख्या सुरु हुन्छ । तीजमा पतिको दीघार्युका लागि व्रत बसी उनीहरूको चरणामृत पिउने, अविवाहित महिलाले शिवजस्तै पति प्राप्तिका लागि व्रत बस्ने, विवाहित महिलाले अनिवार्य निर्जला व्रत गर्नुपर्ने, त्यसो नगरे पाप लाग्ने जस्ता प्रसङ्ग कर्मकाण्डीय पद्धतिद्वारा विकसित मान्यतामात्र हुन् ।

शिव–पार्वतीको पौराणिक प्रसङ्गसँग जोडिनुले यस पर्वलाई नारी–पुरुष अझ, पति–पत्नी बीचको समानता र सहअस्तित्वको पर्वका रूपमा मनाउनुपर्ने सन्देश दिएको छ । पौराणिक प्रसङ्गमा शिव र सती बीचको प्रेम, शिवको अपमान सहन नसकेर सतीले आत्महत्या गर्नु, त्यस घटनाले विक्षिप्त भएर शिवले सतीको मृतदेह बोकेर वर्षौंसम्म पृथ्वीको भ्रमण गरिरहनु जस्ता घटनाले पति–पत्नी बीचको सहअस्तित्व, समर्पण र त्यागलाई प्रतिविम्बित गर्छन् । आजको कर्मकाण्डीय व्याख्यामा पत्नीको मृत्युमा पतिले काजकिरिया गर्न नपर्ने मात्र होइन, घाटसम्म पनि जानु पर्दैन । केही दिनमै ऊ दोस्रो बिहेका लागि तत्पर देखिन्छ ।

शिव–पार्वतीको प्रसङ्गमा पनि दुवै एकअर्काका परिपूरकका रूपमा देखिन्छन् । शिवले पार्वतीलाई आफ्नो शक्ति मानेर उनीबिना आफ्नो पृथक अस्तित्वको कल्पना नगरेको प्रसङ्ग पनि पौराणिक कथाहरूमा पाइन्छ ।

स्त्री (प्रकृति) रूपी पार्वतीलाई पुरुषरूपी शिवले आत्मनिर्णयको स्वतन्त्रता दिनुका साथै दुष्प्रवृत्ति विरुद्ध प्रतिकार तथा प्रतिरक्षा पनि स्वयम्ले गर्नुपर्ने भन्दै नारी अस्तित्व र नारीशक्तिको आत्मबोध गराएको कथाप्रसङ्ग पनि पाइन्छ । नारीस्वरूप पार्वतीप्रति कुदृष्टि राख्दै दैत्यहरूले उनलाई प्रताडित गरिरहेको अवस्थामा दैत्यसंहारका लागि उनी स्वयम्लाई महाकाली स्वरूप धारण गर्न प्रेरित गरेको तथा दैत्य संहारपछि अनियन्त्रित भएकी महाकालीको शक्ति सन्तुलनका लागि आफ्नो छातीमा पाउ राख्न दिएको प्रसङ्गले यसको पुष्टि गर्छ ।

पछिल्लो समयमा पौराणिक व्याख्याताहरूले यस्ता कुराको प्रसङ्ग उल्लेख नगरी केवल कर्मकाण्डीय आधारमा नारीलाई होच्याइएका प्रसङ्ग उल्लेख गरेको देखिन्छ । यथार्थमा शिवजस्तो उदार अनि नारीमैत्री पति हुने हो भने नारीले लैङ्गिक विभेद र उत्पीडनको सिकार भैरहनु पर्दैन । अविवाहित महिलाले शिवजस्तो उदार तथा सहयोगी पतिको कामना गर्नुलाई अस्वाभाविक रूपमा लिनु आवश्यक देखिँदैन । पति तथा परिवारको दीघार्युको कामनासहित उपबास बस्ने परम्परा छ, ‘सर्वे भवन्तु सुखिन:...’ को सनातन परम्परामा पोषित महिलाले पति, परिवार मात्र होइन, समग्र मानव जातिकै कल्याणको कामना गर्ने गर्छाैँ ।

शिक्षा र चेतनाको विकाससँगै पारिवारिक संरचना तथा सामाजिक मूल्य–मान्यतामा आएको परिवर्तनले नाता सम्बन्ध र पारिवारिक भूमिकामा उल्लेख्य बदलाव आएको देखिन्छ । तीजलाई पारिवारिक र सामाजिक सद्भावको पर्वका रूपमा विकसित हुनुपर्छ । विगतमा पौराणिक मिथकको अपव्याख्या गर्दै तीजलाई महिला अस्तित्व विरोधी पर्वका रूपमा प्रस्तुत गरियो भने आज पुँजीवादी संस्कृतिसँग जोडेर नारी उत्पीडनको कारकका रूपमा हेरिँदैछ ।

तीज पुँजीवादी संस्कृतिको उपज कसरी हुनसक्छ ? यो पर्व अस्तित्वमा आउँदा नेपाली समाजमा पुँजीवाद थिएन होला π तीज पर्वलाई होइन, यसका नाममा देखिने तडक–भडकलाई पुँजीवादी प्रभावको परिणामका रूपमा लिन सकिन्छ । तीजभित्र मात्र पुँजीवाद देख्नु अर्को दृष्टिदोष हो । वर्तमानमा पुँजीवाद कहाँ छैन र π पुँजीवादको व्यापकता यति विस्तृत छ कि प्रत्येक व्यक्तिको चुलोचौकामा पुँजीवाद पाकिरहेको छ ।

हाम्रो घरको धाराबाट आउने पानीको प्रत्येक थोपामा पनि पुँजीवाद प्रतिविम्बित हुन्छ । हाम्रो परिवारको आकार–प्रकार तथा लक्ष्यको निर्धारण यसैले गरेको हुन्छ । यतिसम्म कि हामीले प्राप्त गर्ने ज्ञान र हाम्रो चेतनालाई पनि यसैले गाँजेको देखिन्छ । पुँजीवादकै कारण आज बहुसंस्कृतिमा आधारित विश्व एकल विश्व संस्कृतितर्फ उन्मुख देखिन्छ ।

माक्र्सवादीहरूले नारी उत्पीडनलाई उत्पादन सम्बन्धसँग जोडेर गरेको व्याख्यालाई एउटा कोणबाट स्वाभाविक रूपमा लिन सकिए पनि यस पर्वलाई नारी उत्पीडनको कारक भने मान्न सकिँदैन । संस्कृतिलाई माक्र्सवादी चस्माले हेर्दाहेर्दै अन्जानवश कतै हामी मौलिकताबाट विमुख हुँदै त छैनौं ? हरेक कुरामा पुँजीवाद देख्ने संकीर्ण मानसिकताले हाम्रा चाडपर्वलाई व्याख्या–विश्लेषण गर्दै असान्दर्भिक घोषित गर्नुभन्दा सनातन परम्परामा देखिएको विचलनको पुनव्र्यख्या गर्दै संस्कृतिमाथि भैरहेको पुँजीवादी अतिक्रमण विरुद्ध बौद्धिक वर्गबाट प्रतिरक्षात्मक पहल आवश्यक भैसकेको छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७५ ०८:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

खाने पानी कि नखाने पानी ?

धाराबाट आउने ‘नखाने पानी’लाई खाने पानी बनाउन ३ तहगत प्रक्रिया पुरा गर्नुपर्छ ।
डा. साधना प्रतीक्षा

काठमाडौँ — ‘के छ नि तेरो नखाने पानीको हालखबर ?’ ‘होइन, के भन्छ यो ?’ ‘तेरो अफिस क्या त्यो धारामा पानी नआउने तर नामचाहिँ काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड...बरु अबदेखि त्यसको नाम फेर्नुपर्‍यो भनी आन्दोलन गर्नु नि । नखाने पानी लिमिटेड....।’ ‘मेरो अफिससँग यत्रो रिस किन ?’

‘नगरेर के गर्नु त ? धारामा पानी आउँदैन भनेर घरबेटीले दैनिक एक बाल्टी पानी दिन्छन्, त्यसले पकाउने–खाने, भाँडा माझ्ने अनि नुहाउने–धुवाउने कसरी ? पाहुना आए भने शौचालयको पानी सकिन्छ भनेर ढोकामा आएर जुत्ता–चप्पल गन्छन् ...।’ ‘आफ्नो घरबेटीको रिस मलाई के पोख्छस् यार ।’ ‘नपोखेर के गर्नु त । आफू गाउँदेखि पढ्न आएको, पढ्नु कि ढुंगेधारा खोज्दै नुहाइ–धुवाइ गर्न जानु ।

जारको पानी किनेर खान त गाह्रो छ भने अरू काम... । आज एकजना आफन्तले खान बोलाएका थिए, यी झोलाभरि मैला लुगा बोकेर जाँदैछु । मज्जाले नुहाउँछु, लुगा धोएर सुकाउँछु, अनि खानामात्र होइन, दिउँसोको खाजासमेत खाएर सुकेका लुगा लिएर आउँछु । २ हप्तालाई हाइसन्चो ।’ ‘तैँले भनेजस्तो धारामा पानी नै नआउने त कहाँ हो र ? घरबेटीहरूले कञ्जुस्याइँ गर्ने पो हो...।’

दुई युवाको संवाद चलिरहेकै बेला एक प्रौढ बीचैमा बोले, ‘ए नखाने पानी अफिसका बाबु † तपाईंको अफिसले पानी कतिबेला दिन्छ, कति दिन्छ, त्यो सबै तपाईंलाई थाहा छ ? एक ट्याङ्की पानी भर्न हामी घरबेटीहरूलाई कति आपत् पर्छ भन्ने तपाईंलाई के थाहा ?’ ‘त्यही त भन्या ।

कहिले आधा रातमा आँखा मिच्दै उठेर मोटर लगाउनु, कहिले जरुरी काम छाडेर हस्याङ–फस्याङ गर्दै घर आएर पानी भर्नु, पानी पुर्‍याउन नसक्दा डेरावालको भनाइ खानु...ओहो † कम दु:ख छ ? पानी आए पनि नआए पनि, धाराबाट हावामात्र आए पनि बिल भने यसरी आइरहन्छ यी...।’ अर्का एक व्यक्ति सायद पानीको बिल तिर्न जाँदैरहेछन् क्यार, उनले पनि तितो पोखे । ‘यति मात्र कहाँ हो र ? बेला–बेलामा खाने पानीसँगै बोनसका रूपमा ढल पनि मिसिएर आउने गर्छ नि...।’ भिड बीचबाट आएको यस भनाइले सबैलाई हँसायो । त्रिपुरेश्वर आएपछि खानेपानीका कर्मचारी युवक तथा ग्राहक दुबै झरे ।

कीर्तिपुर–रत्नपार्क बसमा कार्यालय समय हुनाले कोचाकोच गरी यात्रा गरिरहेका यात्रुहरू बीचको रमाइलो संवाद थियो यो । त्यो संवाद सडक छेउमा रहेको काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड कार्यालयमा पुगेर टुङ्गियो । यस रुटमा प्राय: गर्ने यात्राका क्रममा मेरा आँखा पनि यही कार्यालयको बोर्डमा केही बेर अडिने गर्छन्, ‘खाने पानी’ शब्दको अर्थ खोज्दै । यद्यपि मेरो समस्या अघिको संवादका पात्रहरूको भन्दा भिन्न छ । मेरो धारामा पानी नआउने समस्या छैन, प्रशस्त पानी आउँछ । पानी भर्न राति उठ्नु पर्दैन, अनि सबैको निद्रा बिगार्दै मोटर चलाउनु पनि पर्दैन । ट्याङ्कीमा पानी आफै भरिन्छ । अझ भनौं भने पानी छ्याल–ब्याल नै छ र पनि म खाने पानीलाई ‘नखाने पानी’ भन्न रुचाउँछु ।

किनभने मेरो धाराबाट आउने पानी खान त के अन्य प्रयोजनका लागि पनि सोझै प्रयोग गर्न योग्य हुँदैन । कहिले कालो, कहिले खैरो, अनि कहिले कमेरोजस्ता । विभिन्न रङको पानी आउने गर्छ । ट्याङ्की भरेर केही समय थिग्रिएपछि मात्र भाँडा–लुगा सफा गर्न मिल्ने हुन्छ । तर केही महिनामै ट्याङ्कीको आधा भागमा हिलो जमिसकेको हुन्छ । खाना पकाउन र पिउन त लामै प्रक्रिया पुरा गर्नुपर्ने हुन्छ । दैनिकीको निश्चित समय पानी प्रशोधनका लागि छुट्याउनुपर्ने बाध्यता मेरो हैरानीको विषय हुँदै हो, फेरि म परेंँ नेपाली साहित्य पढेकी ।

मलाई सुरक्षित किसिमले पानी प्रशोधन गर्ने विधि र उपयुक्त रसायनबारे ज्ञान छैन । सरकारी सञ्चार माध्यमबाट सुन्दै आएको ‘पानी उमालेर, फिल्टर गरेर, क्लोरिन हालेर वा सोडिस विधिद्वारा शुद्धीकरण गरेर पिउनाले पानीजन्य संक्रमणबाट बच्न सकिन्छ’ भन्ने सन्देशलाई मनन गर्ने हो भने यी सबै विधिका लागि धाराबाट आउने पानी सामान्य सङ्लो त हुनैपर्छ । वर्षाको भेलजस्तो धमिलो पानी फिल्टरमा राख्दा झर्दैन, उमालेर वा अन्य विधिबाट शुद्ध पारे तापनि त्यसलाई पिउन सकिँदैन ।

त्यसैले मैले धाराबाट आउने ‘नखाने पानी’लाई खाने पानी बनाउन ३ तहगत प्रक्रिया पुरा गर्नुपर्छ । धाराबाट आएको पानीलाई बाल्टीमा थापेर त्यसमा अलिकति फिट्किरी राखेर चलाउने, भोलिपल्ट फिल्टरमा राख्ने अनि आवश्यकता अनुसार उमालेर पिउने । मलाई यतिमात्र थाहा छ, फिट्किरीले पानी सफा गर्छ । बाल्टीको पिँधमा फोहोर थिग्रिन्छ र पानी सफा देखिन्छ । बाँकी यसका नकारात्मक प्रभावबारे म अनभिज्ञ छु ।

जहाँसम्म क्लोरिनजस्तो रसायनको कुरा छ, धाराको पानीमा त्यो हालेर पठाइन्छ, तर सधैँ होइन र त्यसको मात्रा पनि एकनासको पाइँदैन । कहिले हालिएकै हुँदैन, कहिले भने प्रयोगै गर्न नसकिनेगरी बढी मात्रामा हालिन्छ । हुन सक्छ, त्यहाँ कार्यरत कर्मचारीमा त्यसको सही ज्ञान छैन अथवा उनीहरू त्यसप्रति संवेदनशील हुँदैनन् । यदि यस्तो हो भने यो जनस्वास्थ्यमाथिको खेलवाड हो ।

आज गाउँ–सहर जताततै मिनरल वाटर तथा जारको पानी व्यवसाय निकै फस्टाइरहेको छ । हेर्दा सङ्लो देखिने यो पानी कति स्वस्थकर र शुद्ध छ भन्ने कुरा बेला–बेलामा आमसञ्चार माध्यमले देखाएकै छन् । जस अनुसार ७०–७५ प्रतिशत जारको पानी दूषित रहेको खुलासा भएको छ । खाद्य प्रविधि तथा गुणस्तर नियन्त्रण विभागद्वारा गरिएको नमुना परीक्षणका आधारमा जारको पानीमा हानिकारक रसायन तथा कोलिफर्म जीवाणु भेटिएको तथ्य बाहिर आएको हो ।

यसैगरी विभिन्न पानी उत्पादक तथा वितरक कम्पनीका ट्याङ्करको पानीको नमुना परीक्षणमा पनि पानी असुरक्षित भएको समाचार आइरहेको छ । यसरी जनस्वास्थ्यसँग खेलवाड गर्ने निजी कम्पनीहरूमाथि अनुसन्धान गरी आवश्यक कारबाही गरिने आश्वासन सम्बन्धित सरकारी निकायबाट नआएको पनि होइन । तर खानेपानी लिमिटेडबाट वितरण हुने पानी नै सुरक्षित नहुँदा त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने प्रश्नले अहिले आम उपभोक्ता पिरोलिएका छन् ।

सामान्यतया वर्षायाममा पानीको स्रोत धमिलिनु अस्वाभाविक होइन । खाने पानी लिलिटेडले त्यसलाई भण्डारण गर्ने तथा जनस्वास्थ्यमा हानि नपर्ने विधि तथा रसायनद्वारा त्यसलाई सफा बनाएर वितरण गर्नुपर्ने हो । तर यहाँ त्यसो नगरी सोझै हिलो–लेदो सहितको पानी वितरण गरिन्छ । हामी आफ्नो दैनिक जीवनमा हरेक कुरा सफा गर्न पानीको प्रयोग गर्छौं । तर त्यही पानी फोहोर हुँदा खेप्नुपरेको हैरानी बयान गरिनसक्नु छ ।

पिउन त जारको सङ्लो पानी प्रयोग गर्न सकिएला, तर खाना पकाउन, भाँडा–लुगा सफा गर्न तथा नुहाउन धाराकै पानी प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । फोहोर पानीका कारण शरीरमा एलर्जीजस्ता छाला सम्बन्धी रोग बढिरहेको तथ्यप्रति जनस्वास्थ्यसँग सम्बन्धित सरकारी निकायको ध्यान जानुपर्ने देखिन्छ । विश्वका सम्पन्न मुलुकहरूमा पिउने तथा अन्य प्रयोजनका लागि छुट्टाछुट्टै पानीको व्यवस्था गरिएको हुन्छ । त्यहाँको अन्य प्रयोजनको पानी पनि हाम्रो पिउने पानीभन्दा सफा हुने गर्छ ।

मुलुकले अहिले समृद्धिको नारा रटिरहेको छ, तर समृद्धिको प्रमुख आधार जनस्वास्थ्य हो भन्ने यथार्थलाई भने मनन गर्नसकेको देखिँदैन । समृद्धिलाई २ अंकको आर्थिक वृद्धिसँग मात्र जोडेर हेर्नु हुँदैन । यसका लागि जनताको स्वास्थ्य, शिक्षा, चेतनाको स्तर लगायत विभिन्न पक्षमा सकारात्मक परिवर्तनको आवश्यकता हुन्छ । जनताको स्वास्थ्य प्रत्यक्ष रूपमा पानीसँग जोडिएको हुन्छ । जबसम्म सर्वसाधारणले स्वच्छ–सफा पानी उपभोग गर्न पाउँदैनन्, तबसम्म उनीहरू स्वस्थ रहन सक्दैनन् ।

यस्तो अवस्थामा सरकारले देखेको समृद्धिको सपना केवल सपनामा सीमित रहन्छ । त्यसैले केही समयअघि ‘लोडसेडिङ प्राधिकरण’को उपमा पाइसकेको विद्युत प्राधिकरणले अहिले उक्त उपमाबाट आफूलाई मुक्त गर्न सफल भएजस्तै ‘नखाने पानी’को उपमा पाएको खानेपानी लिमिटेडले पनि सर्वसाधारण उपभोक्ताका लागि स्वच्छ पानी वितरण गरेर उक्त उपमाबाट मुक्त हुन सक्नुपर्छ ।

प्रतीक्षा त्रिवि, नेपाली केन्द्रीय विभागकी उप–प्राध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७५ ०८:०५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT