शान्ति प्रक्रियामा शंका

केशव दाहाल

काठमाडौँ — आशा र आशंकाका पुराना दिन सम्झौँ । ०६३ मंसिर ५ गते नेपाली राजनीतिको एक महत्त्वपूर्ण दिन थियो । त्यो यसकारण आशंकाको दिन थियो कि मान्छे माओवादीलाई शंकाको नजरले हेर्थे ।

जनमनमा प्रश्न थियो, माओवादी साँच्चै शान्ति प्रक्रियामा आएका हुन् ? सँगै आशाहरू पनि थिए । शान्ति एक अनिवार्य सपना भइसकेको थियो । अनेक रणनीतिक बाध्यताका कारण बृहत् शान्ति सम्झौता भयो । माओवादीले युद्ध अन्त्य गरे । उनीहरू लोकतान्त्रिक राजनीतिको मूलधारमा आए । यसर्थ त्यो नेपाली राजनीतिमा आशाको बिरुवा उमार्ने युगीन दिन थियो ।

Citizen

तर भयो के ? माओवादीले उठाएका मुद्दा के भए ? गणतन्त्र आयो । संघीयता आयो । धर्मनिरपेक्षता आयो । व्यवस्था परिवर्तन भयो तर जनताको अवस्था परिवर्तन हुन सकेन । मैलो राजनीतिको भेलमा स्वयं माओवादी बगे । कम्युनिस्टहरू कम्युनिस्टजस्ता रहेनन् । कांग्रेसहरू कांग्रेसजस्ता रहेनन् । गणतन्त्र आयो तर बग्रेल्ती राजा देखा परे । राजनीति बिग्रियो । जनतासँग गरेका वाचा पूरा भएनन् । सत्तामा नयाँ मान्छे आए तर भोट हाल्ने भुईंका मान्छेको अवस्था फेरिएन ।

लोकतन्त्र जनताबाट टाढा गयो । यसो हुनु नेपाली राजनीतिको मात्र दुर्भाग्य थिएन, शान्ति सम्झौताको असफलता र लोकतन्त्रमाथिको विश्वासघात थियो । जस्तो– शान्ति सम्झौतापछिका १२ वर्षमा ७ जना प्रधानमन्त्री फेरिए । प्रदेश र स्थानीय तहको हिसाब गर्दा ५० हजारभन्दा धेरैले लाभको पद प्राप्त गरे होलान् ।

दल र नेताहरूले लोकतन्त्रको मजा लिए । उनीहरूको आर्थिक हैसियत फेरियो । राजनीतिक पहुँच अकासियो । तर तराईका मुसहर, चमार, खत्वेहरू कता छन् ? राजी, किसान, चेपाङहरू कता छन् ? कर्णालीको भोकमरी के भयो ? हलिया, हरुवा, चरुवाहरूको अवस्था के भयो ? यस्ता प्रश्नको जवाफ खोज्ने बेला भयो । शान्ति सम्झौताका यी १२ वर्षले के दियो, हिसाबकिताब गर्ने समय आयो ।

नेपालमा ३८.९ प्रतिशत युवा छन् । यिनै युवाले जनयुद्धदेखि जनआन्दोलनसम्म आफ्नो जीवनको ऊर्जा खर्च गरे । उनीहरूकै तागतले राजनीतिक परिवर्तन भयो । उनीहरू हाम्रो शान्ति प्रक्रियाका महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन् तर के उनीहरूले लोकतन्त्र प्राप्त गरे ? के उनीहरूको मन शान्त छ ?

दस वर्षअगाडि वैदेशिक रोजगारीमा जानेको संख्या वार्षिक ५५ हजार थियो । आज यो लाखौंमा छ । देशमा रोजगारी छैन । उत्पादन छैन । अवसर छैन । शान्ति सम्झौताका मुख्य नायकहरूले यसको जवाफ दिनु पर्दैन ?

किसानलाई न्याय र भूमिसुधारको नारा लगाउँदै सुरु भएको सशस्त्र युद्धले उनीहरूको अवस्थामा किन परिवर्तन ल्याउन सकेन ? उच्चस्तरीय भूमिसुधार आयोग र स्वतन्त्र अनुसन्धानका प्रतिवेदनहरूले बताउँछन् कि ग्रामीण गरिब किसानमध्ये २९ प्रतिशतसँग निजी जमिन छैन ।

हिमालका ७ प्रतिशत, पहाडका २१ प्रतिशत र तराईका ३१ प्रतिशत किसानसँग खेती गर्ने जमिन छैन । कुल खेतीयोग्य जमिनको २० प्रतिशत बाँझो हुन्छ । किसानमा पीडा छ । गरिबी छ । अन्याय छ । किन यस्तो भयो ? शान्ति प्रक्रियापछिका १२ वर्षले सबैभन्दा गरिब किसानको जीवनमा किन खुसियाली ल्याउन सकेन ?

यी १२ वर्षमा विकासको गति तीव्र बन्न सकेन । उद्योग, व्यापार धराशायी हँुदै गयो । पूर्वाधार छैन । न राम्रो अस्पताल छ, न त विश्वविद्यालय । सहरहरू धुलोले पुरिएका छन् । विगत १० वर्षमा ०.९ प्रतिशत व्यक्ति मात्र गैरकृषि क्षेत्रमा प्रवेश गरे । युवा अधिकारकर्मी भन्छन्, सातामा न्यूनतम एक घण्टा पनि काम नपाउनेहरू ०.६ प्रतिशत छन् । त्यसो त नेपाली युवाको बेरोजगारी दर संसारमै उच्च छ । काम गर्नेहरूले पनि थोरै कमाउँछन् ।

यता ५० हजार राजनीतिक कार्यकर्ता लाखौं कमाउँछन् । उनीहरूले राजनीतिलाई पेसा बनाएका छन् । उनीहरू अरू कुनै काम गर्दैनन् तर जीवन आरामले चलेकै छ । राज्यले दर्जन संख्याका विशिष्ट पदाधिकारिलाई दिएको सुविधा नै वार्षिक ५० करोड आसपास हुन आउँछ । राष्ट्रपतिको खर्च अकासिँदो छ । गाउँगाउँमा खर्चिला छोटेराजा छन् । यो बीचका केही वर्षमा सरकारले सवारीसाधन खरिदमै अर्बाैं खर्च गरेको तथ्यांक छ । के यस्तो परिदृश्यले शान्तिलाई प्रवद्र्धन गर्छ ?

शान्ति प्रक्रियाको अर्को कमजोरी संक्रमणकालीन न्यायमा उदासीनता हो । द्वन्द्वकालका पीडा थाक लागेर बसेका छन् । द्वन्द्वको त्रासदी हजाराैं नेपालीको मनमा खिल बनेर रहेको छ । किन यो सबै भयो ? दोषी को थियो ? उनीहरूले के सजाय पाए ? के यी घटनाको छानबिन हुनु पर्दैन ? क्षतिपूर्ति दिनु पर्दैन ? घटनाको सत्यतथ्य के थियो र न्यायको निरुपण कसरी हुन्छ ? यसको जवाफ पीडितले पाएका छैनन् ।

यी १२ वर्षमा सत्यनिरुपण आयोगमा ६३ हजार उजुरी परे । भनिन्छ, मात्र एक हजार उजुरीमाथि छानबिन भयो । यो कस्तो चालढाल हो ? यो कस्तो लाचारी हो ? हामीले सत्य निरुपण र मेलमिलापका लागि के गर्‍यौं ? द्वन्द्वका पीडा बिसाउने, आँसु पुछ्ने र क्षमा दिने आधार बनाउन हामीले के गर्‍यौं ? सत्यको निरुपण, न्यायको अनुभूतिका साथ सामाजिक सद्भाव बनाउन राज्यको सजगता चाहिन्छ ।

संसारभर भएका द्वन्द्व रूपान्तरका असल प्रयत्न यिनै काममा केन्द्रित देखिन्छन् । अपराधीलाई माफी दिने हो भने पनि पीडितलाई सोध्ने शान्ति निर्माणको महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो ।पीडितलाई पर राखेर वा उसको पीडालाई कतैबाट पनि सम्बोधन नगरी नयाँ र शान्तिपूर्ण समाज कसरी बन्छ ?

दण्डहीनताको अन्त्य, मानवीय मूल्यको स्थापना, नागरिक अधिकारको रक्षा र शान्तिपूर्ण सामाजिक सांस्कृतिक मान्यताको जग निर्माण गर्न यति गर्नैपर्छ । हाम्रामा द्वन्द्वपीडित हजारौं परिवार, उनीहरूका आफन्त र लाखौं प्रियजनको मन शान्त नभई बनाएको शान्ति दिगो हुनै सक्दैन । यो काममा हाम्रो सरकार किन उदासीन छ ? विचित्र लाग्छ ।

सबै द्वन्द्वग्रस्त मुलुकमा सत्य निरुपण गर्ने, पीडितलाई मन खोलेर बोल्न सजिलो बनाउने, राज्यले घटनाको विवरण सविस्तार सुन्ने, दोषीलाई कारबाही वा माफी के दिने हो पीडितसँग परामर्श गर्ने र मेलमिलाप बनाउने कामलाई प्राथमिकतासाथ गरिन्छ । दक्षिण अफ्रिका यसको सुन्दर उदाहरण हो । जहाँ राज्यले ठूलाठूला सार्वजनिक सुनुवाइ गरेर सत्य सुनेको थियो । लाखौं मान्छेले भाग लिएका थिए ।

सञ्चार माध्यमहरूले प्रत्यक्ष प्रसारण गरेका थिए । पीडित मात्र हैन, पीडकले समेत आफूले विगतमा गरेका गल्ती सम्झिएर आँसु झारेका थिए । यो मान्छेका मनलाई धोइपखाली गर्ने राम्रो तरिका हो । युद्धपछिको राजनीतिक न्यायले मात्र शान्ति निर्माणमा सहयोग गर्दैन । भावनात्मक न्याय, प्रेम र सद्भाव चाहिन्छ ।

क्षमा दिन र लिन अहंकार र आडम्बरले हैन, विनयशीलताले काम गर्छ । माथिल्लो तहमा द्वन्द्वको सम्बोधन गरेर मात्र पुग्दैन । हरेक घटना र पीडाको फरक फरक सम्बोधन आवश्यक हुन्छ । यसैका लागि हामीले सत्य निरुपण र बेपत्ता नागरिकको छानबिन आयोग बनाएका हौं तर आयोगहरू किन प्रभावकारी भएनन् ? राज्य किन उदासीन छ ? नयाँ पुस्तालाई युद्धको भयानक पीडा बताउन र मानवीय प्रेम जगाउन गर्नुपर्ने आधारभूत काम छुटिरहेका छन् । यो विषयमा खै प्रभावकारिता ?

हाम्रा नेताहरूलाई लाग्छ कि उनीहरूले माफ दिएपछि सबै सकिन्छ । उनीहरूले विगत बिर्सिएपछि सबैले बिर्सिन्छन् । उनीहरूलाई लाग्दो हो, अमूक पार्टी सत्तामा पुगेपछि युद्धका घाउ आफैं भरिन्छन् । के त्यस्तै हो त ? किमार्थ हैन । जसले युद्धबाट न व्यक्तिगत जित हासिल गरे न त सत्ता र शक्ति प्राप्त गरे, उनीहरूका लागि विगत बिर्सिने आधार त्यति सजिलै निर्माण हुँदैन ।

जसले सबै कुरा गुमायो, मात्र उसले कसरी विगत बिर्सिन्छ ? राजनीतिक स्वार्थका कारण सजिलै ओली, प्रचण्ड र देउवा मिल्लान् तर पीडितहरू सायद न्यायको अनुभूति नभएसम्म पीडाको आगोमा जल्नेछन् । यो यथार्थमाथि आँखा चिम्लिएर कतै हामी पीडितमाथि भयंकर अपराध गरिरहेका छैनौं ? कतै शान्तिका नाममा विद्रोहको खेती भइरहेको छैन ?

विगतलाई त्यतिकै बिर्सिएर शान्ति निर्माण हुँदैन । विगतलाई यसकारणले पनि सम्झिन आवश्यक छ कि हामी यो त्रासदीदोहोर्‍याउन चाहँदैनाैं, हामी इतिहासबाट नयाँ पुस्तालाई सिकाउन चाहन्छौं । हामी विगतका अमानवीय अपराधको नालीबेली खोतल्न चाहन्छौं ताकि पीडितले न्याय पाऊन् । यो सबैका लागि सत्यको खोजी र प्रमाणीकरण आवश्यक हुन्छ ।

अब ढिलो नगरौं । जतिसक्दो चाँडो शान्ति निर्माणको राजनीतिक प्रयत्नलाई मानवीय प्रयत्नसँग जोडाैं। मनमा पीडा र आँखामा आँसु रहेसम्म शान्ति बन्दैन । अन्यथा निष्कर्ष निकाल्नुपर्ने हुन्छ नेपालमा न्याय मर्‍यो । शासकका लागि त्यो दुर्भाग्यपूर्ण निष्कर्ष हुनेछ ।

प्रकाशित : मंसिर ९, २०७५ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दसैं : गयो बरिलै !

कस्तो विचित्रको दसैं । हिजो र आज कस्तो दुरुस्तै दृश्य । बस् नयाँ भूपतिहरू मुस्कुराउँछन् र आशीर्वाद दिन्छन् । इतिहासको यति निर्मम पुनरागमन ? गणतन्त्रको योभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पतन अरू के हुन्छ ?
केशव दाहाल

काठमाडौँ — एउटा भेटघाटबाट कुरा थालौं । दसैं सकिएकै थिएन । बिहानै पशुपतिनाथ परिसरमा एकजना पूर्वकम्युनिष्ट नेतासंँग भेट भयो ।

उनी मेची किनारबाट काठमाडौं आएका रहेछन् । बोल्नलाई सिपालु थिए । जम्काभेट हुनासाथ राजनीति, दर्शनशास्त्र र कम्युनिष्ट आन्दोलनका विषयमा कुरा गर्न थालिहाले । कुरैकुरामा उनले काठमाडौंमा आफूले देखेको दसैंको अनुभूति सुनाए । भन्नथाले, ‘यो दसैंमा मैले अनेकौं नेता देखेँ । महाराजा जस्ता । राजा जस्ता । छोटेराजा जस्ता । बाइसे–चौबिसे जस्ता । हेर्नलाई उनीहरूको रंग फरक छ । रूप फरक छ । उनीहरूको लिंग फरक छ । उनीहरूको भाषा, भेष र भूगोल फरक छ । राजनीति फरक छ । कोही निर्मल निवासमा बस्छन् । कोही शीतल निवासमा । कोही खुमलटारमा । कोही बालुवाटारमा । केही मधेसमा । कोही पहाडमा । तर उनीहरू सबै–सबै राजा हुन् । यो दसैंमा मैले हरेक नयाँ राजाहरूभित्र श्रीपेच, सिंहासन र गजुरको अभिलासा देखेँ’ ।

यसो भनिरहँदा उनमा आक्रोश थियो । त्यही आक्रोशको रापले रातोपिरो हुँदै उनले प्रश्न गरे, यो कस्तो गणतन्त्र हो ? यो कस्तो कम्युनिष्ट शासन हो ? जसले पाइलैपिच्छे सांस्कृतिक जागरणको नारा लगाउँछ र आफ्नो दमित इच्छाहरूको सिंहासनबाट सांस्कृतिक सामन्तवादलाई जगाउँछ ?

दसैं, राजा र रामलालहरूको केही कुरा गरौं । कुरा थालौ दसैंबाट । केटाकेटी छँदा हामी दसैं आएको आकाशबाट थाहा पाउँथ्यौं । निलो आकाश । सफा र कञ्चन बादल । जमिनबाट थाहा पाउँथ्यौं । पहेंँलपुर खेत । उज्याला बारी । ढकमक्क फूलहरू । त्यसरी नै दसैंले शुभसंकेत दिन्थ्यो । जब रेडियोमा मंगल धुनहरू बज्न थाल्थे, हाम्रो केटाकेटी मनले वेग माथ्र्यो । छातीमा अनेकौं रहरहरू पलाउँथे ।

नाना, गाना र बजानाका अनेक सपनाहरू ब्युँझिन्थे । दसंै हाम्रालागि असीमित खुसी लिएर आउँथ्यो । तर उमेर बढ्दै जाँदा दसैंका अर्कै खाले रंगहरू देखिन थाले । खैरा, काला, सेता रंगहरू । थाहा भयो, दसैं केही राजनीति, केही अर्थनीति र केही सामाजिक/सांस्कृतिक नीतिहरूको गठजोड रहेछ । दसैं मिथहरूको पर्वमात्र नभई नयाँ राजाहरूको वर्चस्वको पर्व पनि रहेछ । हामी सोच्थ्यौं, दसैं आनन्दको उत्सव हो । निश्च नै हो । तर त्यो आनन्द दरबार र झुप्रोमा फरक रंग, चाल र लय बोकेर आउँदो रहेछ । मनमा प्रश्नहरू उठे । दसैंमा आनन्द, आशिर्वाद र अनुभूतिहरूको लय किन एउटै हुँदैन ? हाम्रो गणतन्त्र जसरी पक्षपाती छ, कम्तीमा दसैं त्यसरी नै पक्षपाती नभएको भए कस्तो काइदा हुन्थ्यो होला ?

कुनै बेला टीकाको दिन हाम्रा बाजे, बजुहरू मूलढोकाको शिरमा राजाको प्रतिस्थापन गरेर टीका लगाइदिन्थे । त्यसपछि घरमा टीका सुरु हुन्थ्यो । दशक अघिमात्र, काठमाडांैमा नारायणहिटी नाम गरेको दरबार थियो । जहाँ राजारानी बस्थे । त्यहाँ हरेक दसैंमा मान्छेहरू ताँतीका ताँती टीका थाप्न जान्थे । रेडियोले राजभक्तिको कविता बजाउँथ्यो ।

केटाकेटीमा हामी रमाउँथ्यौं । रहरै–रहरमा हामी आफू पनि राजा हुने सपना देख्थ्यौं । बाआमाहरू राजा हुने आशिर्वाद दिन्थे । तर कसैले भन्यो, ‘राजा सामन्तवादको प्रतीक हो । राजा अन्धकारको प्रतीक हो । अन्धविश्वासको प्रतीक हो । अहंकारको प्रतीक हो । गरिबीको जड हो । हाम्रो विभेदको कारण हो । राजनीति, अर्थनीति र संस्कृतिका कुरूपताहरू सबै–सबै नारायणहिटीमा संकेन्द्रित छन्’ । कुरा बुझ्दै जाँदा हो रहेछ । त्यसैले हामीले पत्यायौं । त्यसपछि हामीले मूलढोकामा राजालाई राखेर टीका लगाउन छाड्यौं । राजा हुने सपना छाड्यौं । राजालाई फाल्न संघर्ष गर्‍यौं । राजा फाल्यौं । गणतन्त्र आयो ।

जसै गणतन्त्र आयो, हामीलाई लाग्यो, अब सबै कुरा फेरिनेछन् । अब उज्यालो आउनेछ । राम्रा दिनहरू आउनेछन् । राजा र रैतीका विभेद सकिनेछन् । अब कोही निम्छरो र कोही विशेष मान्छे हुने छैनन् । कोही पाइतालाको धुलो र कोही शिरको प्रसाद हुने दिन गए । अब कसैले, कसैका अगाडि घुँडा टेक्नु पर्दैन । लोकतन्त्र समानता लिएर आउनेछ । गणतन्त्रले मानव गरिमालाई उँचो बनाउनेछ ।

नभन्दै केटाकेटीमा हामीलाई गणतन्त्रको गीत सिकाउनेहरू नै सरकारमा आए । गणतन्त्रका नायक बने । तर कस्तो विचित्र, विस्तारै तिनै नायकहरू उल्टो नाच्न थाले । राजाको मुखुन्डो लाएर । उनीहरूले काठमाडौंमा नयाँ दरबारहरू बनाए । नयाँ ठाँटबाँठ सिके । ठाँटसाथ उनीहरू देखापर्न थाले । इन्द्र जात्रामा । कुमारी जात्रामा । दसैंमा । तिहारमा । उनीहरू माथि बस्न थाले, सिंहासनमा । बग्गीमा । रिसल्लाहरूसंँग । दरबारको बुर्जामा । सेवकहरूसँंग । उनीहरूको भाषा, भेष र संस्कारमा शाही गन्ध आउन थाल्यो । नयाँहरूले पनि ठ्याक्कै उस्तै लय टिपे, जसलाई उसबेला नारायणहिटीमा गाइन्थ्यो । यसरी पुराना राजाको श्रीपेचमा नयाँ राजाहरू जन्मिए । उनीहरू शीतल निवासमा हुर्किंदै गए ।


यो दसैंमा, तिनै नयाँ राजाहरू अक्षता र जमरा बोकेर आफ्ना प्रजाजनलाई आशिर्वाद दिन इन्द्रासनमा बसे । नभन्दै आफ्ना ख्वामितको जयजयकार गर्दै सयौं चाकरहरू दरबारको पटांगिनीमा लाइन लागे । त्यसरी नै जसरी हिजो पञ्चहरू लाग्थे । कोही बाँसजस्तो निहुरिएका । कोही सर्पजस्तो गुडुल्किएका ।

कोही हनुमानको जस्तो घुँडा टेकेका । मन्त्री लम्पसार छ । वकिल लम्पसार छ । व्यापारी लम्पसार छ । ठेकेदार लम्पसार छ । सबै प्रभूको जयजयकार गर्दैछन् । कस्तो विचित्रको दसैं । हिजो र आज कस्तो दुरुस्तै दृश्य । बस् नयाँ भूपतिहरू मुस्कुराउँछन् र आशिर्वाद दिन्छन् । इतिहासको यति निर्मम पुनरागमन ? गणतन्त्रको योभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पतन अरु के हुन्छ ?

अब रामलालको कुरा गरौं । दरबारको बडादसंैलाई आफ्नो मैलो टिभीमा हेरेर भोकै निदाउने पात्रको नाम हो– रामलाल । ऊ गरिब छ । निर्धो छ । यसपाली उसले दसैंमा खर्च गर्न राखेको पैसाले तरकारी किन्न पुग्दैन ।

लुगा किन्यो, चामल नाई । चामल किन्यो, मासु नाई । मासु किन्यो, मसला नाई । उसका लागि दसैं आधा खुसी र आधा दु:ख लिएर आउँछ । किनभने दसैंले महंँगी बढाउँछ । कालोबजारी हुर्काउँछ । अपमान दिन्छ । भुक्तमान दिन्छ । ऋण थप्छ । महँगीमा गरिबलाई कस्तो दसंै आउँछ ? त्यसको पछिल्लो अनुभव हो, रामलाल । उसले सुनेको थियो, यो पाली काठमाडौंमा सर्वहारा सत्ता छ ।

उसले सुनेको थियो, यो पाली प्रदेशमा कम्युनिष्टहरूको सत्ता छ । कम्युनिष्टहरू गरिबको कुरा गर्छन् । कम्युनिष्टहरू समानताको कुरा गर्छन् । कम्युनिष्टहरू न्यायको कुरा गर्छन् । सरकार समृद्धिको कुरा गर्दैछ । उसलाई आशा थियो, यसपाली दसैं नयाँ आशा र उत्साह लिएर आउँछ । बजारमा । घरमा । समाजमा । तर जब दैलोमा दसैंको विवेकहीन आगमन हुन्छ, तब रामलालका सबै विश्वास भत्किन्छ । उसलाई यसपालीको दसैं पनि उस्तै लाग्छ । पञ्चायतको जस्तै । उस्तै निरंकुश । उस्तै अहंकारी । उस्तै सामन्तवादी । राजा फालेर गणतन्त्र आउँदा पनि दसैं उस्तै हुनु केको संकेत हो ? रामलाल प्रश्न गर्छ । तर उसका प्रश्नहरूको जवाफ दिने लाल कमरेडहरू कतै देखिँदैनन् ।

गणतन्त्र राज्यको उपरी संरचनामा आउने परिवर्तनमात्र हैन । गणतन्त्र राजा फाल्ने व्यवस्थामात्र हैन । गणतन्त्र एक आह्वान हो, जीवन पद्धति हो, संस्कृति हो । गणतन्त्रले भन्छ कि सबै मान्छे एकै हुन् । कोही पनि राजा हुँदैनन् । कोही पनि प्रजा हुँदैनन् । मान्छेका भाग्य उस्तै–उस्तै हुन्छन् । उस्तै हुनुपर्छ पनि ।

जब मान्छे समान छन् भन्ने मान्यतालाई स्थापित गरिन्छ, तब संस्कृति, जीवनशैली, व्यवहार पनि सोही अनुसार निर्माण गर्नुपर्छ । अन्यथा राजनीतिमा आएको गणतन्त्रले सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई बदल्न सक्दैन । अनि हाम्रो गणतन्त्र पंगु बन्छ । अर्थहीन बन्छ । अनि सामन्तवाद सांस्कृतिक रूपमा फणा फिजाउँदै आउँछ र मान्छेलाई डस्न थाल्छ । यसले मानव समृद्धि र विकासमा योगदान गर्न सक्दैन । बरु विष भर्छ । त्यो विषले सबैलाई सिध्याउनेछ । दसैंमा सांस्कृतिक सामन्तवादको जुन भद्दा स्वरुप देखापर्‍यो, त्यसले गणतन्त्रको सौन्दर्यलाई बर्बाद बनाउने पक्का छ । आजको चिन्ता यही नै हो ।

फेरि रामलालकै कुरा गरौं । रामलालहरू अथवा सबैभन्दा गरिब वर्ग । उनीहरूका कुरा ‘साधारण’ छन् । उनीहरू चाहन्छन्, अर्को वर्ष दसैं पक्षपाती नहोस् । अबका दिनहरू राम्रा हुन् । दसंै पनि फेरियोस् र राजनीति पनि । राजा, रानी, मन्त्री, हाकिम र जनता सबै एकैठाउँमा उभिएर दसंै मनाउन पाऊँ । यहाँ उल्लेख गरिएको दसैं एक ‘प्रतीकात्मक’ कुरा हो । मुख्य कुरा गणतन्त्र ‘समानता, न्याय, विवेक र स्वाभिमानको’ नाम हो । याद गरौं कि गणतन्त्र भनेको नेपाली समाजको सांस्कृतिक उन्नयनको आह्वान हो । अग्रगमन तिरको यात्रा । गणतन्त्रमा दरबारहरू हुँदैनन् । गणतन्त्रमा सबैले सबैलाई आशिर्वाद दिन पाउँछन् । यसर्थ आशा गरौं, आउने साल त्यस्तै हुनेछ, जस्तो रामलालहरू सपना देख्छन् ।

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : कार्तिक १०, २०७५ ०७:५७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT