हायु संस्कृति जोगाउनै गाह्रो

डिल्लीराम खतिवडा

गहुँबारी (उदयपुर) — लोपोन्मुख हायु जातिको धर्म, भाषा, संस्कार र संस्कृति मेटिने अवस्थामा पुगेको छ । कटारी नगरपालिका ११ सिरवानीमा निकै कम संख्यामा रहेका हायु जातिलाई आफ्नो मातृ भाषाको संरक्षणसँगै जन्म, मृत्यु र विवाह संस्कार चलाउन संकट पर्दै गएको हो ।

उदयपुरको कटारी नगरपालिका– ११ सिरवानीमा रहेको लोपोन्मुख हायुजातिको बसोबास । तस्बिर : डिल्लीराम

उदयपुरमा हायुको कुल जनसंख्या ४० मात्रै छ । सिरवानीमा ५ घर परिवारमा सीमित छ ।

भएकाहरूमा पनि अन्य जातीय प्रभाव परेका कारण भाषाको संरक्षण गर्न र जन्म, मृत्यु र विवाह संस्कार चलाउन संकट पर्न थालेको हो । ६ घरमा सीमित भएका कारण हायु जातिले आफ्नै समुदायको फरक गोत्रमा मागी विवाह संस्कार चलाउन सकेको छैन ।

Yamaha

छोरा या छोरीको विवाह आफ्नै समुदायको फरक गोत्रमा गराउने हो भने छिमेकी सिरहा, भोजपुर, सिन्धुली, काभ्रे, ओखलढुंगा लगायतका जिल्लाबाट बर या बधु आउनु वा जानुपर्ने अवस्था छ । ती जिल्लामा पनि हायु समुदायको बसोबास अत्यन्तै सीमित संख्यामा रहेकाले यो समुदायमा अन्य जातिसँगको विवाह बढ्दै गएको छ ।

‘हायुको भाषा, संस्कार संस्कृतिसँगै रीतिरिवाज पनि लोप हुँदै गएको छ,’ हायु जातिका अगुवा ४६ वर्षीय जीतबहादुर हायुले भने, ‘थोरै जनसंख्या भएकाले पनि भाषा, संस्कार र संस्कृति जोगाउन समस्या भएको छ ।’ त्यसैले विवाह र मृत्यु संस्कार परिवर्तन भइसकेको उनले बताए ।

सरकारले हायु जातिलाई लोपोन्मुख जातिको सूचीमा राखेर मासिक प्रतिव्यक्ति २ हजार भत्तासमेत दिँदै आएको छ । मंगोल महाबंशको किराँत समुदायअन्तर्गत पर्ने हायु जातिका आफ्नै भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृति रहे पनि तिनको संरक्षणमा भने खासै ध्यान पुग्न सकेको छैन । पछिल्लो समय छाएको शैक्षिक ज्ञान र जागरणले आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृतिको संरक्षण गर्ने चेतना हायु समुदायमा आएको छ ।

चेतना आए पनि आफनो जातिको भाषा, संस्कार र संस्कृतिको विषयमा जानकारी नहुँदा आफू बसोबास गरेको सामाजमा चलिरहेको भाषा, संस्कार र संस्कृति नै प्रचलनमा रहेको अन्नत हायुले बताए ।

‘न्वारन, विवाह र मृत्यु संस्कार ब्राह्मण क्षेत्रीको जस्तै नै हुन्छ,’ अन्नतले भने, ‘आफनो भाषा, संस्कृति र संस्कार छ भन्ने चेतना भए पनि अग्रजबाट सिक्नु नसक्दा स्थानीय समाजमा बाहुल्य रहेको समुदायकै संस्कार र संस्कृतिअनुसार गर्ने गरेका छौं ।’ ५ पुस्तादेखि सिर्वानीमा बस्दै आए पनि भेषभूषा, भाषा, संस्कार र संकृतिको ज्ञान नहुँदा यहाँका हायु जाति संकटमा पर्दै गएको उनले बताए ।

हायु जातिमा चेतनाको बिस्तार गर्दै उनीहरूको भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृतिको संरक्षण र आर्थिक सामाजिक विकासमा टेवा पुग्ने कार्यक्रम तयार गर्न लागेको कटारी नगरपालिका वडा नम्वर ११ का वडाध्यक्ष दीपक बुढाथोकीले बताए । ‘हायु जातिको चेतना बिस्तारसँगै भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृतिको संरक्षण र आर्थिक सामाजिक विकासमा नगपालिकाले कार्यक्रम तयार गरेको छ,’ वडाध्यक्ष बुढाथोकीले भने, ‘लोपोन्मुख जातिको भएकाले हायु जातिको उत्थानमा स्थानीय स्तरमै विभिन्न कार्यक्रम सुरु गरिएको छ ।’

विविध जातजाति, भाषाभाषी, संस्कार र संस्कृतिको संरक्षणमा स्थानीय तहको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । भाषा, संस्कार र संस्कृति जस्ता साझा सम्पत्तिको संरक्षण गर्न सकेमात्रै स्थानीय तहको विकासले सार्थक रूप लिनेमा हायु जातिको संरक्षणसँगै चेतनाको स्तर समेत वृद्धि हुने स्थानीय ढुक्क छन । हायु जाति उदयपुर, सिरहा, भोजपुर, सिन्धुली, काभ्रे, ओखलढुंगा, सर्लाही र रामेछाप जिल्लामा छरिएर बसेको पाइन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७५ ०९:५३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नक्कली सामानले ठगिँदै उपभोक्ता

अनुगमन नहुँदा नक्कली सामान नियन्त्रण हुन सकेन
शृंगारका नक्कली सामग्रीले अनुहार बिग्रिँदा किशोरीमा मानसिक तनाव
डिल्लीराम खतिवडा

उदयपुर — मानव स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुने ‘नक्कली’ चिजवस्तु बजारमा छ्यापछ्याप्ती पाइने गरे पनि नियन्त्रण हुन सकेको छैन ।

सदरमुकाम गाईघाटलगायत ग्रामीण बजारमा बिक्री गरिने खाद्य, कपडा, तेलमसाल, शृंगार सामग्रीलगायत नक्कलीले कव्जा जमाएको छ । नक्कली वस्तुका कारण सर्वसाधारण ठगीमा पर्नुका साथै उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा समेत समस्या पारेको छ ।

बजार बिक्री गरिने दैनिक उपभोग्य वस्तुसँगै साबुन, स्याम्पु, क्रिम, नङपोलिस, पाउडरलगायत बस्तु नक्कली पाइन्छ । बुहराष्ट्रिय कम्पनीले उत्पादन गर्ने सामग्री जस्तै देखिने नक्कली शृंगारका सामग्रीले सर्वसाधारण ठगिँदै आएका हुन् ।

बजार अनुगमन गर्ने निकायले खाद्यान्न लगायत अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुको अनुगमन गरिरहेको हुन्छ । तर सर्वसाधारणले दैनिक प्रयोग गर्ने शृंगार सामग्रीका विषयमा नियमन गर्ने निकायले वास्तै गरेको छैन । बजार अनुगमन प्रभावकारी नहुँदा नक्कली वस्तुको बिक्री गर्ने क्रम दैनिक बढ्दै गएको सर्वसाधारणले गुनासो गरेका छन् ।

नक्कली वस्तुको प्रयोगले कपाल झर्ने, अनुहारमा विभिन्न किसिमका घाउखटिरा आउने र शरीर चिलाउने समस्या देखिने गरेको छ । नक्कली सामग्रीले कुरुप हुने गरी अनुहार बिग्रिँदा किशोरीमा मानसिक समस्या समेत उत्पन्न हुने गरेको छ । नक्कली क्रिमको प्रयोगले किशोरीहरूको अनुहारको रूपै बिग्रिँदा समस्यामा परेका हुन् ।

अनुहारमा जथाभावी देखिने दाग, चाया र पोतो हटान प्रयोग गरिने शृंगारका सामग्री नै नक्कली हुदाँ उल्टै अनुहारमा विभिन्न किसिमका समस्या देखा परेको व्युटिसियन कल्पना दाहालले बताइन् ।

‘नक्कली शृंगारका सामग्रीले महिलालाई मात्रै होइन, पुरुषलाई पनि सताइरहेको छ,’ व्युटिसियन दाहालले भनिन्, ‘पछिल्लो समय अनुहारमा चाया पोतो र विभिन्न किसिमका दाग भएका ग्राहक पार्लमा आउने गरेका छन् ।’ यसरी आउने ग्राहकमध्ये झन्डै ७५ प्रतिशतले विभिन्न किसिमको क्रिम प्रयोग गरेर अनुहार बिग्रिएको बताउने गरेको उनले बताइन् ।

ग्राहकले प्रयोग गर्ने वस्तुको अध्ययन गर्दा ती नक्कली भएको व्युटिनिसयन दाहालले बताइन् । बजारमा महिलाले प्रयोग गर्ने लेक्मे, गार्नियर, फेयरएन्ड लब्ली, भ्यासलिन नक्कली भएको उपभोक्ताले गुनासो गर्ने गरेको दाहाल बताउँछिन् ।

‘हेर्दा उस्तै देखिन्छ, त्यसैले सक्कली र नक्कली छुट्याउने समस्या हुन्छ,’ त्रियुगा नगरपालिका ११ गाईघाट बजारकी सीता सुनुवारले भनिन्, ‘दैनिक प्रयोग गर्ने सामग्री नक्कली भएपछि महिलाको अनुहार कुरुप हुने गरेको छ ।’ जिल्लाका मुख्य बजार गाईघाट, बेल्टार, कटारी लगायत ग्रामीण क्षेत्रमा समेत नाम चलेका पसलदेखि ठूला डिपार्टमेन्टर स्टोरमा समेत नक्कली बस्ुतको बिक्री हुने गरेको उपभोक्ताले गुनासो गरेका छन् ।

‘बजारमा शृंगारका सामग्री मात्रै होइन, खाद्यान्न, पेय पदार्थ, औषधि लागयत नक्कली पाइन्छ,’ उपभोक्ता सानुकाजी विष्टले भने, ‘सक्कली र गुणस्तरीय वस्ुतको बिक्री गर्दा सोचेजस्तो मुनाफा हुँदैन ।’

त्यसैले व्यपारीले नक्कली बस्तुको बिक्री गर्ने गरेको उनले बताए । ‘नक्कली वस्तुको प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर गर्छ,’ चिकित्सक महेशकुमार सिंहलले भने, ‘महिलाले प्रयोग गर्ने शृंगारका सामग्री नक्कली हुँदा छालासँग सम्बन्धित रोग बढिरहेको छ ।’ हेर्दा सक्कली जस्तै देखिने भएकाले प्रयोग हुने गरेको तर त्यस्ता सामानले एक दुई दिनमै नकारात्मक असर गर्न थाल्ने उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ १०:०४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT