विद्यालयका शौचालय प्रयोगविहीन

डिल्लीराम खतिवडा, अर्जुन राजवंशी

उदयपुर/दमक — कटारी नगरपालिकाको लेखानीदेखि बेलकाको मैनामैनीसम्मका दर्जनौं विद्यालयमा शौचालय निर्माण गरिएका छन् । सरकारी तथा गैरसकारी संस्थाका आर्थिक र भौतिक सहयोगमा शौचालय बनेका हुन् । ती शौचालय पानी नहुँदा प्रयोगविहीन भएका छन् ।

झापाको गौरादह ६ स्थित जनज्योति माविमा अधुरै छाडिएको छात्र शौचालय । शौचालय नहुँदा विद्यालयका छात्रले खुला ठाउँमा र पुरुष शिक्षकको शौचालय प्रयोग गर्ने गरेका छन् ।तस्बिर : अर्जुन

विद्यालय गएका विद्यार्थी शौचालय छाडेर खोला, खोल्सी र जंगलतिर शौच गर्न बाध्य छन् । उदयपुरलाई खुला दिसामुक्त घोषणा गरेसँगै विद्यालयमा शौचालय निर्माण गरिएको हो । स्थायी र अस्थायी दुवै किसिमका शौचालय निर्माण गरेर झन्डै चार वर्षअघि खुला दिसामुक्त जिल्ला घोषणा गरिएको हो ।


पानीको व्यवस्था नगरी हचुवाका भरमा खुला दिसामुक्त अभियान चलाइँदा विद्यार्थीसँगै सर्वसाधारणले समस्या भोग्नुपरेको छ । शौचालय प्रयोग नहुँदा सरसफाइका क्षेत्रको लगानी बालुवामा पानी जस्तै भएको छ । महाभारत पहाडमा रहेका अधिकांश विद्यालयमा शौचालय पनि छन् । तर त्यस क्षेत्रमा पानी अभावमा अधिकांश विद्यालयका शौचालय प्रयोगविहीन छन् । वर्षौंदेखि विद्यालयमा पानीको समस्या उस्तै छ । बर्रेको छिन्दरङखोलामा रहेको एक मात्र उच्चमाविमा पानी अभावमा तिर्खा मेटन समेत समस्या छ ।

Yamaha


‘शौचालय जान त कुरै छोडाैं,’ स्थानीय नरेन्द्र कार्कीले भने, ‘विद्यायलमा पिउने पानीकै समस्या, शौचालय प्रयोगका लागि त पानी व्यवस्थै भएको छैन ।’ विद्यालयका सहयोगीलाई पानी बोकेर शिक्षक–विद्यार्थीलाई खुवाउनकै लागि राखिएको उनले बताए ।


विद्यायका सहयोगी वर्षौंदेखि पानी बोकिरहेका छन् । उनले दैनिक ६ गाग्री पानी बोकेर विद्यालयका शिक्षक विद्यार्थीलाई खुवाइरहेका छ । विद्यालय नजिकै पानीको स्रोत नहुँदा एक घण्टा हिँडेर पानी ल्याउनुपर्ने बाध्यता छ । पिउने पानीको व्यवस्था भए पनि शौच गर्न पानी नहुँदा शिक्षक विद्यार्थी जंगल जानुपर्ने बाध्यता छ । झन्डै डेढ दशकदेखि विद्यालयमा पानीको समस्या रहेको स्थानीयले वताए ।


‘शौचालय त बनाइए पनि पानी अभावमा प्रयोग गर्न समस्या छ,’ दुर्गम ताप्ली गाउँपालिकका शिक्षक रोहित मण्डलले भने, ‘पिउने पानी नहुँदा समस्या भोग्नु परेको अवस्थामा शौचालय प्रयोगका लागि पानी कसरी व्यवस्था गर्न सकिन्छ र ।’


पश्चिम उत्तरका दर्जनौं विद्यालयमा पनि शौचालय बनाइएको छ । बर्रे, सोरूङछबिसे, हर्देनी, लिम्पाटार, बराहा, जाते, नामेटारा, ओख्ले, साउने, पन्चावती, रिस्कु लगायतका विद्यालयमा झन्डै ५ वर्षयता शौचालय बनिसेका छन् । तर ती क्षेत्रमा पनि पानी नहुँदा प्रयोगबिहीन बनेको शिक्षकले बताएका छन् ।


विद्यार्थीलाई समस्या
झापाको दमक नगरपालिका ७ स्थित पृथ्वी माध्यमिक विद्यालयका विद्यार्थीलाई सुख्खा याम र हावा चलेको समयमा पढ्न निकै गाह्रो हुन्छ । पूर्वपट्टिका स्थानीयको शौचालयको गन्धले विद्यालयलाई प्रत्यक्ष असर पुर्‍याउँदै आएको छ । स्थानीय बासिन्दाले नजिकैको रातेहोली पैनीमा शौचालयको ढल मिसाएका छन् । शौचालयको सबै फोहोरमैला पैंनीमा मिसिने गरेकाले पैंनीसँगैको विद्यालय प्रभावित बनेको हो ।


‘सुख्खा याम र पूर्वको हावा चल्दा शौचालयको गन्धले कक्षा कोठामा बसिनसक्नु हुन्छ,’ शिक्षक बलबहादुर कार्कीले भने, ‘त्यो गन्ध सहेर न विद्यार्थीले पढ्ने अवस्था हुन्छ । न हामीलाई पढाउने ।’ उनले समस्या समाधानका लागि स्थानीयसँग पटकपटक छलफल गरे पनि समाधान हुन नसकेको बताए ।


विद्यालयमा ९ सय २५ विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । विद्यालयमा छात्रका लागि ५ कोठाको र छात्राका लागि ३ कोठाको शौचालय छ । तर, सरसफाइको अभावमा छात्रको ५ मध्ये तीन वटा कोठा प्रयोग गर्न सकिने अवस्थामा छैन । छात्रहरू दिसा लागे जेनतेन चालु अवस्थामा रहेको एउटा कोठा र पिसाब संयुक्त कोठामा गर्दै आएका छन् ।


छात्रले प्रयोग गर्ने शौचालय १० वर्षअघि स्थानीय एक दातृ निकायले निर्माण गरिदिएको हो । त्यसयता आर्थिक अभावमा मर्मत सम्भार गर्न नसकिएको प्रधानाध्यापक विष्णुबहादुर राईले बताए । गौरादह नगरपालिका ६ स्थित जनज्योति माध्यमिक विद्यालयका छात्रका लागि छुट्टै शौचालय छैन । उनीहरूका लागि निर्माण थालिएको दुई कोठे पक्की शौचालय अधुरै छाडिएको छ ।


विद्यालयमा चार कोठाको शौचालय छ । दुई कोठा छात्राले प्रयोग गर्छन् । एक कोठा महिला शिक्षिकाका लागि व्यवस्था गरिएको छ । विद्यालयमा कुल ३ सय ४५ जना विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । विद्यालयमा १५ शिक्षकशिक्षिका छन् । विद्यालयका प्रधानाध्यापक गोपीनाथ नेपालले आर्थिक अभावका कारण छात्र शौचालय बनाउन नसकिएको बताए । उनले आवश्यक बजेटको व्यवस्था गरेर चाडै छात्र शौचालय बनाउने योजना रहेको सुनाए ।


वडाध्यक्ष खड्गप्रसाद पराजुलीले विद्यालयमा छात्र शौचालय नभएको विषयले निकै गम्भीर बनाएको बताए । उनले चालु वर्ष वडा कार्यालयबाट निकासा हुने १ लाख ३४ हजार रुपैयाँले शौचालय निर्माणलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्ने बताए ।


जिल्ला खानेपानी तथा सरसफाइ डिभिजन कार्यालयका प्राविधिक रुद्रबहादुर न्यौपानेले समग्र जिल्लाका विद्यालयहरूमा शौचालय र खानेपानीको अवस्था दयनीय रहेको बताए । ‘केही विद्यालयबाहेक समग्र जिल्लाका विद्यालयहरूमा शौचालय र खानेपानीको अवस्था एकदमै दयनीय छ । अहिलेसम्म काम चलाउकै भरमा चलिरहेको छ,’ उनले भने, ‘विद्यालयमा दैनिक जमघट हुने हजारौं विद्यार्थीका लागि शौचालय र स्वच्छ खानेपानी आवश्यक छ भन्ने कुराको तयारी शून्यजस्तै छ ।’

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ ०९:३१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

दूध किसानलाई अतिरिक्त रकम

सहकारीले स्थानीयलाई राहत दिने उद्देश्यले नियमित दूध ल्याउने कृषकलाई प्रतिलिटर ३ रुपैयाँ अतिरिक्त रकम दिँदै
गाईको दूध प्रतिलिटर ४२ देखि ४५ रुपैयाँ र भैंसीको दूध ५० देखि ७० रुपैयाँ
कान्तिपुर संवाददाता

सुनसरी — सुनसरीको बराहक्षेत्र–१० प्रकाशपुरस्थित दुग्ध उत्पादक सहकारी संस्थाले प्रतिलिटर ३ रुपैयाँ रकम थपिदिन थालेको छ । स्थानीयलाई राहत दिने उद्देश्यले सहकारीले साउनदेखि लागू हुने गरी नियमित दूध ल्याउने कृषकलाई अतिरिक्त रकम थपिदिन थालेको हो ।

कृषि विभागले भने किसानलाई राहत दिने भनेर गत वर्षदेखि प्रतिलिटर १ रुपैयाँ अनुदान दिँदै आएको छ । सहकारीका अध्यक्ष हुमरजंग बस्नेतले भने, ‘पछिल्लो समयमा गाई–भैंसीलाई खुवाउने दाना र चोकरको मूल्य बढेकाले दूध उत्पादन लागत बढी भएकाले किसानलाई थोरै भए पनि राहत दिन अतिरिक्त रकम दिन थालिएको हो ।’


सहकारीको सोमबार बसेको सञ्चालक समितिको बैठकले वर्ष दिनसम्म नियमित रूपमा दूध उपलव्ध गराउने सेयर सदस्य कृषकलाई प्रतिलिटर ३ रुपैयाँ थप गरी दिने निर्णय गरेको हो । थपिएको अतिरिक्त रकमले दूध उत्पादन लागत घटाउन मदत पुग्ने बस्नेतले बताए ।


सहकारीले गाई–भैंसीको दूधमा रहेको फ्याट र सोलिड नटफ्याट एसएनएफको आधारमा गाइको दूध प्रतिलिटर ४२ रुपैयाँदेखि ४५ रुपैयाँ र भैंसीको दूध ५० रुपैयाँदेखि ७० रुपैयाँ लिँदै आएको छ ।


सरकारले थपिदिएको प्रतिलिटर एक रुपैयाँ अनुदान र सहकारीले दिने ३ रुपैयाँ अतिरिक्त रकम गरी चार रुपैयाँले थोरै भए पनि दूध उत्पादन लागत घटाउने स्थानीय कृषकहरू जयप्रसाद आचार्य र कृष्णप्रसाद भट्टराईले बताए । उनीहरूले खुसी व्यक्त गर्दै भने, ‘सरकारले अनुदान दिएको भन्दा बढी सहकारीले पो दियो । सरकारले कृषकलाई प्रोत्साहित गर्न अझै थपेर अनुदान दिनु जरुरी छ ।’


सहकारीमा बराहक्षेत्र नगरपालिकाको वडा –८ पर्ने प्रकासपुर, वडा ९ पर्ने राजबास र वडा १० पर्ने सालबन्दीका २ सय ६१ कृषकहरू सेयर सदस्यका रूपमा रहेका छन् । ०४० सालमा विराटनगरको दुग्ध वितरण आयोजनाले दूध संकलन केन्द्रका रूपमा सुनसरीको प्रकासपुरमा स्थापना गरेको दुग्ध संकलन केन्द्रलाई आयोजनाले छाडेपछि ०५० सालमा सहकारीमा दर्ता गरेर स्थानीय कृषकहरूबाट दूध संकलन गर्दै आएको छ ।


बस्नेतका अनुसार ३२ जनाबाट संस्था सुरु भएको संस्थाको २३ हजार रुपैयाँ कारोबाबाट बढेर हाल वार्षिक ३ करोड ९७ हजार ५ सय रुपैयाँको कारोबार हुने गरेको छ । चल अचल पुँजी १ करोड ५० लाख रुपैयाँको छ । उनले भने, ‘सहकारीले यति धेरैको कारोवार गर्छ भनेर त्यस बेला सोचिएको पनि थिएन ।’


सहकारीको हाल दुई तले भवन छ । गाडी छ । चिलिम भ्याट , डेढ कठ्ठा घडेरी, कम्प्युटर डिजिटल प्रविधिबाट दूध नाप्ने उपकरण, दूधमा भएको फ्याट, एसएनएफ हेर्ने प्रविधि समेत छ ।


सहकारीले किसानलाई दूध उत्पादन लगानी घटाउन अतिरिक्त रकम दिए पनि निर्वाध रूपमा दूध बिक्री गर्न सक्ने अवस्था भने अझै वातावरण नभएको बस्नेतले बताए । उनले भने, ‘कतिपय अवस्थामा किसानले जति दु:ख गरेर दूध उत्पादन गरेका छन् ती सवै सहकारीले लिन सकिरहेका छैनौं । सबै दूध लिन नसकेपछि किसानलाई घरैमा घिउ, दही बनाएर प्रयोग गर्न अनुरोध गर्ने गरेका छौं ।’


उनका अनुसार सहकारीले कामधेनु र गोरस डेरी (प्रशोधन कारखाना) सँग दैनिक निश्चित परिमाण दिने भनेर सम्झौता गरेकाले बढी दूध लिन नसकेको हो । उनले भने, ‘एक नम्बर प्रदेशमा पाउडर प्लान्ट स्थापना गरिदिए किसानले आफ्ना गाईभैंसीबाट उत्पादित दूध निर्वाध रूपमा बिक्री हुने र पूर्वमा मिल्क होलिडेको अन्त्य हुने थियो ।’


सहकारीमा दैनिक रूपमा ६ सय लिटर दूध संकलन हुने गरेको लेखापाल जगत कार्कीले बताए । उनका अनुसार आर्थिक वर्ष ०७४/७५ मा सहकारीले किसानबाट २ लाख २३ हजार ७ सय लिटर दूध खरिद गरिसकेको छ । सहकारीले दूध संकलनसँगै घिउ, मही, दही उत्पादन गर्दै आएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ ०९:३०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT