‘दिनभर खट्यो, गाँसकै समस्या’

विप्लव भट्टराई

इलाम — दिनभर हरियो चियापत्ती टिप्दा पनि छाक टार्न मुस्किल हुँदा चिया मजदुर दिक्दार देखिन्छन् । बढदो महँगी खेप्न उनीहरूको मेहनतले पुग्ने गरेको छैन । यही कारण विकल्प भेट्नेहरू एकपछि अर्को गर्दै चिया क्षेत्रबाट टाढिदै गएका छन् ।

इलामको सूर्योदय नगरपालिकास्थित बगानमा चिया टिप्दै । चिया बगान र उद्योगका श्रमिकले सरकारले तोकेबमोजिम सेवासुविधा पाउनुपर्ने माग गरेका छन् । तस्बिर : विप्लव

बल्लतल्ल सरकारले सेवा सुविधा बढाएको भए पनि सम्बन्धित कारखाना र बगानले दिएका छैनन् । ३ वर्षसम्म चुपचाप काममा लागेका मजदुर एकपटक फेरि आन्दोलनमा उत्रिएका छन् ।


सरकारले ३ सय ८५ रूपैयाँ दैनिक ज्याला राजपत्रमा तोकेको छ । यसअघि नै तोकेको दैनिक २ सय ७८ रूपैयाँ पनि कतिपय बगानमा नदिइएको मजदुरको गुनासो छ । सरकारले नै आफूहरूलाई दोस्रो दर्जाको नागरिकका रूपमा राखेको उनीहरूको भनाइ छ । अन्य क्षेत्रका मजदुरको दैनिक ५ सय १७ ज्याला तोकिदा चिया मजदुरको कम भएको उनीहरूको गुनासो छ ।

Yamaha


‘चाडपर्व आउँदैछ, एउटैको कमाइले छोराछोरीदेखि परिवार धान्नुपर्छ,’ कन्यामका मजदुर विष्णु भट्टराईले भने, ‘समस्यै समस्या भोग्नुपरेको छ ।’ कन्याम चिया बगानमै ३९ वर्ष काम गरेका भट्टराई यही कामका भरमा ९ जनासम्मको परिवार पाल्नुपर्ने बाध्यतामा छन् । परिवार चलाउनकै लागि उब्रेको समयमा अरू काम गर्नुपर्ने अवस्था अधिकांश मजदुरलाई छ ।


‘१२ घण्टा काम गर्दा पनि छाक टार्न पुग्ने रकम पाइँदैन,’ कन्यामकी हिमा काफ्लले भनिन्, ‘धुरामा बसेकाले जति पाए पनि काम गर्नैपर्छ ।’ उनी १४ वर्षदेखि बगानमा कार्यरत छिन् । पानीझरि हावाहुरी नभनी काम गर्दा पनि आफ्नो अवस्था जस्ताको तस्तै भएको उनको दुखेसो छ ।


जुन सरकार आए पनि आफ्ना माग नसुनेकोमा उनीहरूले चित्त दुखाएका छन् । २० वर्षदेखि यही पेसामा आवद्ध कन्यामका उमेश रेग्मी ४ जनाको परिवार पाल्न हम्मे परेको बताउँछन् । ‘घर ढलाई गर्नेको पनि दैनिक पारिश्रमिक ५ सयभन्दा कम छैन,’ मजदुर अगुवा रेग्मी भन्छन्, ‘हामी त्यसको आधामा मात्र काम गर्छौ, कसरी परिवारको गुजारा चल्छ ।’


इलाममा मात्र २ दर्जन ठूला र १ सयको हाराहारीमा साना चिया कारखाना छन् । सिटिसि चिया उत्पादनमा अग्रणी झापामा २७ वटा बगान र कारखाना छन् । निगमसहित विभिन्न ठूला बगान र कारखाना छन् । इलाममा कारखानामा १ हजार र बगानमा ३ हजार मजदुर रहेको अनुमान छ ।


‘सरकारले तोके बमोजिम गर्दा पनि मजदुरलाई परिवार पाल्न हम्मे छ,’ नेपाल चिया बगान श्रमिक संघका केन्द्रीय अध्यक्ष दीपक तामाङले भने, ‘हामीले थोरै भए पनि सरकारले तोकेको ज्यालालाई चाहिँ लागू गर मात्र भनेका छौं । तर यसमा पनि बेवास्ता गरिएपछि अब के गर्ने त ।’ उद्योगी भने सरकारले तोकेबमोजिम ज्याला दिन कठिन भएको बताउँछन् । ‘श्रमिकका माग जायज हुँदाहुँदै यही अवस्थामा सम्बोधन गर्न सक्ने अवस्था छैन,’ नेपाल चिया उत्पादक संघका भूतपूर्व अध्यक्ष चण्डी पराजुलीले भने, ‘प्रधानमन्त्री र अर्थमन्त्रीले चियाका समस्या प्याकेजमै समाधान गर्ने आश्वासन दिनुभएको छ । उहाँहरूसँग छलफलका लागि समय पर्खेर बसेका छौं ।’


देशभर मौसमी र स्थायी गरी ५० हजार चिया मजुदर कार्यरत छन् ।


सेवासुविधा कम भएको भन्दै वर्षेनी ठूला बगानमा चिया मजदुर विस्थापित हुने क्रम पनि बढदै गएको छ । इलाममा निगमअन्तर्गतका कन्याम, इलाम, सोक्तिम र चिलिमकोट बगान र केही साना ठूला अन्य बगान छन् । अर्थोडक्स चिया धेरै उत्पादन गर्ने यो जिल्लामा अधिकांश साना ठूला कारखाना कृषकबाट हरियो चियापत्ती खरिद गरेर सञ्चालन हुने गरेका छन् ।


मजदुरको संख्या पनि झापामा धेरै छ । पाँचथर, धनकुटा र तेह्रथुममा रहेका कारखानाले अर्थोडक्स चिया उत्पादन गर्छन् । आन्दोलन गर्नु बाध्यता भएको मजदुरहरूको भनाइ थियो । आफूले पारिश्रमिक नतोकेको तर सरकारले व्यवस्थाअनुसार उद्योगले गर्नुपर्छ भन्ने मात्र माग रहेको उनीहरूको भनाइ छ ।


डेढ दशकअघि विदेशबाट चिया निर्यात गर्नुपर्ने मुलुकले यति ठूलो रकम नेपाल भित्र्याउँदा राज्यको नजर नपर्नु नै दुर्भाग्य ठान्छन् सरोकारवाला । मुलुकभर २७ हजार ६ सय ८८ हेक्टरमा चिया खेती हुन्छ । यसमा ५८ लाख १३ सय १२ किलो अर्थोडक्स र एक करोड ८४ लाख केजि सिटिसी तयारी चिया उत्पादन हुने गरेको चिया तथा कफी विकास बोर्डको तथ्यांक छ ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७५ ०९:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

विद्यार्थी गणना गर्दै जनप्रतिनिधि

शिक्षा नियमावली लागू गर्दै योजना बनाउने उद्देश्य
कक्षा कोठामै पुगेर विद्यार्थीसँग छलफल
कान्तिपुर संवाददाता

ताप्लेजुङ — फक्तालुङ गाउँपालिका अध्यक्ष सरोज एभेङ मंगलबार दिउँसो वडा १ खेजेनिम पुगे । गाउँपालिकाका दुई जना साथीसँगै गएका उनले आदर्श माध्यमिक विद्यालयका विद्यार्थीको कक्षागत हाजिरी खाता लिए र कक्षा कोठा प्रवेश गरे ।

ताप्लेजुङको फक्तालुङ गाउँपालिका ६ लेलेपमा विद्यार्थीको हाजिरी खाता जाँच गर्दै शिक्षक । तस्बिर : आनन्द गौतम

सबैभन्दा पहिला अन्तिम रोल नम्बर भएकालाई उठ्न भने । उनले हाजिरी खाता अनुसार बिद्यार्थी भए नभएको परीक्षण गरेका थिए । शिशुदेखि १० कक्षासम्मकै कक्षा कोठामा प्रवेश गरेका उनले प्रत्येक विद्यार्थीको हाजिरी मात्रै गरेनन् गणना समेत गरे ।


यही गाउँपालिकाको वडा ५ इखावुको रानी आधारभूत विद्यालयमा भने वडा ३ का अध्यक्ष आइतराम लिम्वू, स्रोत व्यक्ति भीम पौडेल र मनकुमार लिम्बू गएका थिए । १० बजे रानी आधारभूत पुगेका उनीहरूले लाममा राखेर विद्यार्थीलाई एक/दुई भनेर गन्न लगाए ।


त्यसपछि कक्षा कोठामा गएर हाजिर अनुसार विद्यार्थी गणना गरे । हाजिरी खातामा भएका तर विद्यालयमा अनुपस्थित विद्यार्थीका अभिभावकको नाम र भेटेसम्म फोन नम्बर लिए । यहाँ भने शिक्षकलाई बाहिर राखेर शिक्षकहरूको नियमितता, शारीरिक यातना दिने गरेको या फकाएर पढाउने गरेको जस्ता विषयमा कुराकानी गरे ।


कतिपय कुराकानी मोबाइलमा रेकर्ड पनि गरे । विद्यालयबाट शिक्षक र विद्यार्थी दुवैको एक हप्ताको हाजिरी विवरण लिए । शिक्षकको नियमितता नहुने, विद्यार्थी संख्या ढाट्ने जस्ता आरोप लाग्नेगरेको फक्तालुङ गाउँपालिकाका जनप्रतिनिधिले स्कुलस्कुलमा पुगेर आफैंले विवरण संकलनको काम थालेका छन् ।


अध्यक्ष एभेङका अनुसार शिक्षा नियमावली कडाइसाथ लागू गर्न र नयाँ योजना बनाउन विद्यार्थी संख्या यकिन गरिएको हो । २४ गतेदेखि सुरु भएको विवरण संकलनको काम २९ गते सक्ने उनले वताए । त्यही वडाको अध्यक्ष जाँदा सही विवरण आउन नसक्ने भएकाले एउटा वडाको अध्यक्षलाई अर्को वडामा परिचालन गरिएको छ । कार्यपालिका सदस्य समेत परिचालित जनप्रतिनिधिले भदौ ३० गतेसम्म आफूले भेटेका विद्यार्थी संख्या, विद्यालयको भौतिक पूर्वाधारको अवस्था, शिक्षकहरूको उपस्थिति बुझाउनुपर्नेछ । अनुगमनका क्रममा संकलन गरिएको वडाका सबै विद्यालयका विवरण बुझाउन टोली परिचालन गरिएको हो ।


यो गाउँपालिकामा ४३ वटा सामुदायिक विद्यालय रहेका छन् । ३१ गते बिहान बोलाइएको गाउँपालिका शिक्षा समितिको बैठकमा सबै विद्यालयको विवरण सार्वजनिक गर्ने र दिउँसो बस्ने कार्यपालिका बैठकले विद्यालय सुधारसम्बन्धी अवधारणा तय गर्ने एक सदस्यले बताए । कस्तो अवधारणा बनाउने भन्ने विषय भने खुलाइएको छैन ।


वडा ६ को फले, ग्याब्लालाई घुन्सा आधारभूत विद्यालयमा गाभ्ने निर्णय यसअघि नै गाउँपालिकाले गरिसकेको छ । शिक्षा मन्त्रालयले घुन्सामा आवासीय सुविधा दिने भएपछि विद्यार्थी संख्या न्यून भएका यी विद्यालय गाभ्ने निर्णय भएको हो ।


वडा ७ को याङमा आधारभूत विद्यालयलाई ओलाङचुङगोलामा गाभ्ने तयारी गाउँपालिकाको छ । विद्यार्थी संख्या नभएका विद्यालयका शिक्षकलाई अन्यत्र सार्ने र विद्यार्थीलाई सुविधा दिनेगरिको तयारी भएको अध्यक्ष एभेङले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७५ ०९:५३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT