हिंस्रक बन्दै निकुञ्जका हात्ती

दुई दिनमा ३ जनाको ज्यान लियो
शंकर आचार्य

पर्सा — पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा सुरक्षार्थ खटिएका नेपाली सेनाको आँखा छल्दै मानव प्रवेश बढ्न थालेपछि त्यहाँका हात्ती हिंस्रक बनेका छन् । निकुञ्जमा दुई दिनयता हात्तीको आक्रमणले तीन जनाको ज्यान गएको छ । हात्ती आक्रमणबाट निकुञ्जको रामभौरीभाठा क्षेत्रमा शनिबार २ जनाको र बिहीबार एक जनाको मृत्यु भएको हो ।

ठोरी गाउँपालिका–४ सिमरा टोलका ३९ वर्षीय सागबहादुर दोङ र मकवानपुर, मनहरीका मनमोहन ढकालको शनिबार मृत्यु भएको हो । नयाँ वर्षमा निकुञ्जको भाठा इलाकामा लाग्ने मेला हेर्न उनीहरू सेनाले छुट्टयाएको बाटो प्रयोग नगरेर चोर बाटोबाट निकुञ्ज प्रवेश गरेका थिए । साथी निलबहादुर दोङसँग मोटरसाइकलमा चढेर भाठातर्फ जाँदै गरेका सागबहादुरलाई हात्तीले सुँडले थुतेर पछारेका थिए । उनको घटनास्थलमै मृत्यु भयो । चालक निलबहादुरलाई पनि हात्तीले आक्रमण गरे पनि उनी सामान्य घाइते भए ।


यस्तै, बिहीबार साँझ निकुञ्जको त्यही क्षेत्रमा हात्तीकै आक्रमणले जोगी कमलेश गिरीको ज्यान गएको छ । निकुञ्जमै लामो समयदेखि तपस्यामा बसेका गिरीको घटनास्थलमै ज्यान गएको हो । प्रमुख संरक्षण अधिकृत हरिभद्र आचार्यले दोङद्वय मेला हेर्न सेना खटिएको चारभैया पोस्टको साटो निर्मलबस्तीको चोर बाटोबाट प्रवेश गरेको बताए । हात्तीकै आक्रमणले ज्यान गुमाएका ढकाल पनि गलत बाटोबाटै निकुञ्जमा पसेका थिए । ‘दुबै जना कोर एरियाबाट निकुञ्जमा प्रवेश गरेका थिए,’ आचार्यले भने, ‘ढकाललाई हात्तीले आक्रमण गरेपछि उनी चढेको मोटरसाइकल चालक ज्यान जोगाउन रूखमा चढेर बसे, उनले नै दिएको सूचनाका आधारमा आइतबार बिहान ढकालको शव फेला परेको हो ।’ निकुञ्जभित्र हात्तीले आक्रमण गर्न थाले पनि गलत बाटो प्रयोग गरेर जोखिम मोल्दा ज्यानै जाने घटना बढेको उनले बताए ।

Yamaha


मेला र धार्मिक आस्थाको नाममा जबर्जस्ती निकुञ्जमा प्रवेश गर्दा हिंस्रक बनेको हात्तीले आक्रमण गर्न थालेको आचार्य बताउँछन् । ‘मेलामा व्यापार गर्न हिँडेका व्यापारीको टयाक्टरको ठूलो आवाजले हात्ती तर्सिएको देखिन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसपछि हात्ती हिंस्रक बनेको देखिन्छ । मानिस देख्नासाथ आक्रमण गर्न थालेको छ ।’


हात्तीले गिरीको ज्यान लिएपछि निकुञ्ज प्रशासनले शनिबार भाठामा आयोजित मेला रोक्न र सर्वसाधारणलाई निकुञ्ज प्रवेश गर्न नदिन प्रयास गरेको थियो । बलजफती गर्दा मानिसको ज्यान गएको आचार्य बताउँछन् । ‘निकुञ्ज प्रशासनको अनुमति लिएर मात्र निकुञ्जमा प्रवेश गर्नुपर्ने नियमलाई लत्याउँदै जबर्जस्ती हजारौं सर्वसाधारण निकुञ्जमा प्रवेश गरे, मेला समितिले पनि यस्तो अवस्थामा मेला नलगाउनुभन्दा मानेन,’ उनले भने, ‘घटनापछि मेला समितिका कोही पनि सम्पर्कमा छैनन् ।’


फर्किए हात्ती र कर्मचारी
झन्डै १ महिनादेखि निकुञ्जको रामभौरीभाठा पोस्ट क्षेत्रमा आउने एकदारे भाले हात्ती हिंस्रक बनेर मानिसको ज्यानै लिन थालेपछि पोस्टमा खटिएका कर्मचारी र निकुञ्ज गस्तीका लागि त्यहाँ खटिइएका २ हात्तीलाई अमेलगन्जस्थित हात्तीसारमा फिर्ता ल्याइएको आचार्यले बताए । पोस्टमा राखिएका २ ढोइ १३ वर्षकी चित्रसेनकली र ५० वर्षकी मेनकाकली तथा तिनको सेवामा खटिएका ७ कर्मचारी समेतलाई फिर्ता बोलाइएको हो । ‘१ महिनादेखि त्यो आक्रामक हात्ती पोस्टमा आउने, चित्रसेनकलीसँग संसर्ग गर्ने गथ्र्यो, दुबैको राशनको धान, मीठा खाएर दु:ख दिने गथ्र्यो,’ आचार्यले भने, ‘हाल थप आक्रामक भएको हात्तीले निकुञ्जकै हात्ती र कर्मचारीलाई आक्रमण गर्ने अवस्था आएकाले सजगता अपनाइएको हो ।’

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७५ १०:१६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मुहान अतिक्रमणले नदी सुके

चुरे विनाश बढ्दो, जोगाउन चुनौतीपूर्ण
शिव पुरी

रौतहट — चुरे क्षेत्रका मुहान अतिक्रमणमा परेपछि केही वर्षयता पूर्वपश्चिम राजमार्ग आसपासका नदी सुक्न थालेका छन् । अव्यवस्थित बसोबासका लागि चुरे अतिक्रमण, जथाभावी ढुंगा उत्खनन र वन विनाश बढ्दै गएको छ । अतिक्रमणबाट पानीको मुहान पुरिने र भत्कने क्रम बढेपछि नदीहरू सुक्न थालेका हुन् ।

रौतहट र बाराको सीमा क्षेत्रमा पर्ने धन्सार, लमाह र लालबकैया नदी बालुवाको थुप्रोमा परिणत भएका छन् । विगतमा यी नदीमा कहिले पानी सुक्दैनथे । चुरे क्षेत्रबाट आउने पानीको मुहान सुकेको छ । बाराको दुधौरा, पसाहा, बकैया, रौतहटको लमाह, चाँदी र पौराइको हालत उस्तै छ । यी नदीमा एक थोपा पानी छैन । चुरेको शीरमा वर्षा भए मात्रै पानीको भेल बग्छ । अधिकांश नदीको अवस्था यस्तै छ । चन्द्रनिगाहपुरका समाजसेवी सुबोल काफ्लेका अनुसार कहिल्यै नसुक्ने नदी सुक्नुको मुख्य कारण चुरे उत्खनन हो । ‘चुरेक्षेत्रमा जथाभावी ढुंगा निकाल्ने र जग भत्काउने काम भयो,’ उनले भने, ‘चुरे क्षेत्रमा रहेका वषौंदेखिको पानीका मुहान र कुवा मास्ने काम भयो र नदीमा पानी आउन छाड्यो, यस्तो कार्य तत्कालै बन्द गराउन सरकारले कडा कदम चाल्नुपर्छ ।’


सरकारले वर्षौंदेखि चुरे क्षेत्रमा सयौं संख्यामा क्रसर उद्योग सञ्चालनको अनुमति दिएको छ । यसले चुरेको चरम दोहन भइरहेको छ । वन क्षेत्र मासिँदैछ । त्यही ठाउँमा संगठित अतिक्रमण सुरु भएको छ । चुरे क्षेत्रको वन विनाश भएपछि जमिनले पानी सोस्ने प्राकृतिक प्रक्रिया बिथोलिएको विज्ञहरू बताउँछन् । पानीको बेग पनि नियन्त्रण हुन सकेको छैन । माटो, ढुंगा, गिटी, बालुवा बगेर सीधै खोलामा पुगेपछि पानीको सतह झन् गहिरिएको छ । वर्षाबाहेक यी नदीमा पानी देख्न छाडेको जिल्ला वन अधिकृत दीर्घनारायण कोइराला बताउँछन् । ‘चुरे विनाश भयो भनेर हटाउने प्रयास नगरेको होइन,’ उनले भने, ‘राजनीतिक प्रभाव र संगठित अतिक्रमणकारीले समस्या झनै बढेको छ ।’ चुरे विनाशकै कारण बाढी, नदीको धार परिवर्तन, कटान, नदीको सतह उकासिने, कृषिमा ह्रास, उत्पादन घट्ने, जमिन मुनिको पानी सतह घट्दै जाने, पानीका मुहान सुक्नेजस्ता समस्या तराईमा देखिएको वन कार्यालयले जनाएको छ ।


उत्खननले विनाश
तराईवासीको जीवनको प्रमुख आधार चुरे हो । वर्षाका बेला नदीमा आउने बाढी तराईका गाउँघरमा पस्नुको एउटा कारण चुरे विनाश पनि हो । ढुंगा उत्खननको नाममा चुरेको जगै खन्ने काम भइरहेको छ । त्यसपछि चुरे वर्षासँगै बग्ने गरेको छ । सहायक वन अधिकृत अरुण कर्णले वर्षायाममा आउने भीषण बाढी चुरे बगेपछिको परिणाम भएको बताउँछन् । ‘चुरे निकै खुकुलो माटोले बनेको छ । यसलाई जोगाउन चुनौतीपूर्ण छ,’ उनले भने, ‘अतिक्रमण गरी बस्ती बसाल्ने र खेती गरिदिनाले माटो झनै कमजोर हुँदै गएको छ ।’ बस्ती बस्न थालेपछि चुरे नांगो डाँडामा परिणत भएको छ । यहाँ बोटबिरुवा भए पानीको बेग नियन्त्रण हुन्थ्यो  र ढुंगा, गिटी र बालुवा बग्ने क्रम रोकिन्थ्यो ।


विकासका नाममा ढुंगा उत्खनन तीव्र भएपछि चुरेको जग भत्किन थालेको छ । जग भत्काइएपछि घर भत्किनु जस्तै भएको सहायक वन अधिकृत कर्णले बताए । उनका अनुसार खोलामा भएका ठूला ढुंगा र चट्टानले पानीको बेग घटाउने काम गर्छन् । अहिले त्यस्ता चट्टान खोलामा बाँकी छैनन् । रातारात क्रसर व्यवसायीले उठाएर लगिसके । केही विकास निर्माणको नाममा लगिएको छ । सरकारले चुरे दोहन रोक्न राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम ल्याए पनि प्रभावकारी हुन सकेको छैन । इलामदेखि सुदूरपश्चिम कञ्चनपुरसम्म ३६ जिल्लाका भूभाग समेट्दै नेपालको कुल क्षेत्रफलको १२ दशमलव ८ प्रतिशत चुरे क्षेत्रले ओगटेको छ । सरकारी लापरबाहीले चुरे भएर बग्ने नदी र खहरे खोला अत्यधिक दोहनमा परेका छन् । जनगणना ०६८ अनुसार ५० दशमलव ७ प्रतिशत तराईको जनसंख्या चुरेमा आश्रित छन् ।


चुरे विनाश बढ्दो
चुरेसँग तराईवासीको जीवन गाँसिएको छ । पछिल्लो समय चुरे क्षेत्रमा मानिसको बसोबास बढ्दो छ । यस क्षेत्रमा १४ लाखभन्दा बढी मानिस बसोबास रहेको अनुमान छ । अधिकांशको आफ्नो जग्गा जमिन छैन । गरिबीका कारण र पहाडबाट चुरेमा बसाइँसराइ आएका मानिसको अतिक्रमण तथा खण्डीकृत बासस्थानले वन विनाश व्यापक छ । यसले तराईको उर्वर कृषि मरुभूमिमा परिणत हुँदै गएको छ । काठ चोरीनिकासी, वन फँडानी, अतिक्रमण र उच्च दोहनले चुरेको वन क्षेत्र घटिरहेको छ । कृषि भूमि बढेको देखिए पनि उर्वराशक्ति घट्दै गएको छ । वनक्ष् ोत्र झाडीमा परिणत भएको छ । वन विनाशले चरिचरन क्षेत्र वृद्धि भइरहेकाले चुरेको आयु घट्दै गएको सहायक वन अधिकृत कर्णले बताए ।


यस क्षेत्रमा भइरहेको वन विनाश, अनियन्त्रित गिटीबालुवा निकासी तथा भू–क्षय रोकी तराईमा हुन सक्ने सम्भावित मरुभूमीकरणको खतरालाई रोक्न, चुरे संरक्षण गर्ने उद्देश्यले राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम ल्याइएको हो । प्रत्येक वर्ष असार २ गते चुरे संरक्षण दिवस मनाउँदै आए पनि संरक्षणका धेरै चुनौती बढ्दो छ । सरकारले चुरेको २० वर्षे गुरुयोजनासमेत स्वीकृत गरेको छ । चुरे क्षेत्रमा अधिकांश प्रमुख उत्पादनशील सामुदायिक वन पर्छन् । तल्लो तटीय क्षेत्रलाई जोगाइराख्न चुरे संरक्षणका लागि नीति, कार्यविधि, गुरुयोजनाका साथै राजनीतिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर सरोकारवालाको प्रतिबद्धता आउन जरुरी रहेको जिल्ला वन अधिकृत कोइरालाको भनाइ छ ।


चुरे विनाश रोक्न, त्यस क्षेत्रमा हरियाली बढाउन तथा नवीकरणीय ऊर्जा प्रवद्र्धन गरी विनाश कम गराउन गुरुयोजना स्वीकृत भइसकेको वन कार्यालयले जनाएको छ । चुरे क्षेत्रबाट रातारात ढुंगागिटी उत्खनन अन्यत्र जिल्लाबाट संगठित रूपमा चुरे कब्जा गरी रूख काटेर घर बनाउने र बालीनाली राख्दै आएपछि चुरे संकटमा परेको विज्ञको भनाइ छ । जिल्लाको उत्तरी भेगमा एक दशकदेखि ढुंगा उत्खनन गरेर बाढीको जोखिम बढाउने काम भइरहेकोमा चौतर्फी विरोधपछि वन कार्यालयले रोक लगाएको छ । तर पछिल्लो समय रातारात ढुंगा तस्करी हुने गरेको स्थानीय भरत आचार्यले बताए ।

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७५ १०:१६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT