तल्लो तटीय भेगका बासिन्दा त्रासमा

रहबास र हात्तीलुङमा चुनढुंगा उत्खनन
खानेपानी, सिँचाइ, लघु जलविद्युत् ठप्प हुने
माधव अर्याल

पाल्पा — माथागढी गाउँपालिका रहवास र हात्तीलुङबाट चुनढुंगा उत्खनन भएपछि यहाँका तल्लो तटीय भेगका बासिन्दा चिन्तित भएका छन् । उनीहरू डाँडा भेगमा डोजर र एक्साभेटरले खानी उत्खनन गर्दा पिउनेपानी, सिँचाइ र लघु जलविद्युत्लाई असर गर्ने त्रास बढेको बताए ।

कतिपय खानी क्षेत्रनजिक बसोबास गर्ने घर छाड्नुपर्ने हो कि भन्ने चिन्तामा छन् । माथागढी गाउँपालिकाको चार चुनढुंगा खानी उद्योगमध्ये दुई सञ्चालन भइसकेको र दुई तयारीमा छन् ।

Yamaha

माथागढी ६ का वडाध्यक्ष रनबहादुर खाम्चाका अनुसार खानी सञ्चालन भएको स्थानदेखि वरपर सानाठूला बस्ती छन् । खानी सञ्चालन भएको स्थानदेखि तलसमेत बस्ती र खेतबारी छ । डाँडामा उत्खनन सुरु हुँदा पानीको मुहान सुक्ने, सिँचाइ प्रभावित हुने र लघु जलविद्युत्लाई असर गर्ने चिन्ता बढेको उनले बताए । रहवास र गोठादी खानी उत्खनन गर्दा प्रभावित हुन्छ । तिनाउ खोलामा मिसिने झुम्सा खोला, गोठादी र अरुणखोलाको मुहान क्षेत्रमा खानी उत्खनन भएको छ । पानी मिल, दुई लघु जलविद्युत्, हजारांै रोपनी खेत यस क्षेत्रमा पर्छ । अरुणखोलाको मुहान क्षेत्रमा समेत एक लघु जलविद्युत् सञ्चालनमा छ । झुम्सामा ६८ र ३० साथै अरुणखोलामा ४२ किलोवाट विद्युत् निस्कन्छ । ‘वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन कसरी गरे त्यो पनि थाहा भएन,’ वडाध्यक्ष खाम्चाले भने, ‘बिनाअध्ययन डाँडा खन्दा प्राकृतिक विनाश निम्तनेमात्र होइन यस क्षेत्रका बासिन्दालाई ठूलो असरपर्ने देखिन्छ ।’

रहबासबाट पाल्पा सिमेन्ट प्रालिले चुनढुंगा उत्खनन गरी निकासी नै सुरु गरेको छ । रहबासको भुवनपोखरीबाट उत्खनन गरी नवलपुरको बेणीमणिपुरस्थित होङ््सी शिवम् सिमेन्टलाई चुनढुंगा पठाएको हो । यहाँबाट दैनिक १० टिप्परले चुनढुंगा ढुवानी गरिरहेको छ । ५ एक्साभेटरले ढुंगा झिकेको र पछि २२ वटा एक्साभेटर लगाइने स्थानीय बमबहादुर खन्गाहाले बताए । खानी सञ्चालकले जग्गा दलाललाई परिचालन गरी बाख्रापालन, पशुपालन पकेट क्षेत्र निर्माणलगायत काम गर्ने भन्ने बताएर सस्तोमा आवादी जग्गा खरिद गरेका हुन् । स्थानीयको आवादी जग्गा सस्तोमा खरिद गरेर बिचौलियाले फाइदा उठाएका छन् । वर्षौंदेखि रहबासमा बस्दै आएका जनता बहुमूल्य जमिन कौडीको भाउमा बेचेर गाउँ छोड्न बाध्य बनाएको आरोप छ । माथागढी, ७ रहबासका टीकाराम थापाले बाख्रा पाल्ने भन्दै आएका छिमेकीलाई १० रोपनी जग्गा प्रतिरोपनी २२ हजारका दरले बिक्री गरेको बताए । अहिले त्यो जग्गा चुनढुंगा खानी रहेछ भन्ने थाहा पाएको उनले बताए । ‘बाख्रा पाल्न ठूलो खोर बनाउने हो भन्ने ठाउँमा एक्साभेटर लगाएर ढुंगा निकाल्न थालेपछि मात्र ठगिएको थाहा पाएँ,’ उनले भने, ‘अहिले बल्ल मलाई बारीको मूल्य धेरै पर्ने ज्ञान भएको छ ।’ जग्गा किन्नेले २२ देखि ४० हजार रोपनीमा जग्गा खरिद गरेर २ लाख रुपैयाँ रोपनीमा सिमेन्ट कम्पनीलाई बिक्री गरेका छन् ।

स्थानीय सावित्रा बरालले तल्लो भेगबाट एक्साभेटरले ढुंगा निकाल्दा घर थर्किएर बस्न नसकिने अवस्थामा पुगेको बताइन् । होहल्ला र ध्वनि प्रदूषणले दिनमा घर बस्न नसकिने अवस्था आएको उनको गुनासो छ । ‘मेरो आफ्नो जम्मा नौ रोपनी बारी छ । यही पनि बेचेर कहाँ जाने भन्ने भएको छ,’ उनले गुनासो गरिन् । वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनका आधारमा कम्पनीले यस क्षेत्रमा खानी उत्खनन गर्न पाउँm भनी खानी तथा भूगर्भ विभागमा निवेदन दिएको छ । विभागको ३५ दिने सूचनाभित्र गाउँपालिकामा कुनै उजुरी नपरेको भन्ने सिफारिसको आधारमा मात्र विभागले उत्खनन गर्न दिने गरेको छ । ‘समुदायलाई सञ्चार कम हुँदा झुक्किने अवस्था रहेको छ,’ माथागढी गाउँपालिका अध्यक्ष सन्तोष थापाले भने, ‘हामीलाई नै थाहा नदिई दर्ता भइसकेको रहेछ ।’ जिल्ला समन्वय समिति प्रमुख दयाराज बस्यालले खानी विभागले केन्द्रमा बसेर उत्खनन स्वीकृति दिने तर सरोकारवालासँग छलफल नगर्दा समुदायको गुनासो आउनु स्वाभाविक भएको बताए । खानी स्वीकृति, अनुगमन र मूल्यांकनको जिम्मा स्थानीय सरकारलाई नहुँदासम्म जनता ठगिने र प्राकृतिक स्रोतको दोहन नरोकिने उनले बताए । जथाभावी चुनढुंगा उत्खनन गर्दा हावा, पानी र वायु प्रदूषण हुने गर्छ । यसको नियमन र अनुगमन भने हुन सक्दैन । क्षति न्यूनीकरणका उपाय पहिल्याएर मात्र खानी सञ्चालन गर्न दिनुपर्ने जिसस प्रमुख बस्यालले बताए ।
संविधानको अनुसूची ८ (२१) मा स्थानीय तहलाई खानी तथा खनिज पदार्थको संरक्षण गर्ने अधिकार दिएको छ । संघ तथा प्रदेश सरकारलाई उत्खनन स्वीकृति र अनुमति दिने व्यवस्था गरेको छ । विभागले संक्रमणकालीन समयमा कम्पनीले आफ्नो नाममा जग्गा भए प्रमाण, वन क्षेत्र भए वनको स्वीकृति, व्यक्तिको नाममा भए मञ्जुरीनामा बुझाएका भरमा धमाधम उत्खनन स्वीकृति दिइरहेको छ । माथागढी गाउँपालिकाप्रमुख थापाले स्थानीय तहलाई जानकारी नै नदिई खानी स्वीकृति दिइरहेको बताए ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७४ ११:१९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

जाल बुनेर मनग्गे आम्दानी

पुन दम्पतीलाई बुन्न भ्याइनभ्याइ
गिरुप्रसाद भण्डारी

जस्पुर (प्यूठान) — सानैदेखि बाउबाजेको पछि लागेर घर नजिकको माडी खोलामा जाल खेलेर माछा मार्ने माण्डबी गाउँपालिका ३ जस्पुरका ३८ वर्षे हिमबहादुर पुन दम्पतीले अहिले त्यही पेसाबाट मनग्गे आम्दानी गरेका छन् । सुरुमा माछा मार्न सिकेका उनीहरू अहिले जाल बुनेर बिक्री गर्ने व्यापारी बनेका छन् ।

प्यूठानको माण्डवी गाउँपालिका–३ स्थित जस्पुरमा माछा मार्ने जाल बुन्दै हिमबहादुर पुनका दम्पती । तस्बिर : गिरुप्रसाद/कान्तिपुर

माछा मार्न प्रयोग गरिने जाल राम्रो मूल्यमा बिक्री हुन थालेपछि श्रीमती कल्पनासमेत यही पेसामा हामफालिन् । हिजोआज उनीहरूलाई मागअनुसार जालबुन्न भ्याइनभ्याइ छ । यसको बिक्री हुने आम्दानीले पुन दम्पतीको जीवनस्तर नै बदलिएको छ । जाल बिक्री गरेर उनीहरूले मासिक ४० हजारसम्म कमाउँछन् ।

‘सुरुमा आफूलाई चाहिले जाल बुन्न सिकियो,’ उनले भने, ‘पछि व्यवसाय नै जाल बुन्ने भएको छ ।’ उनले जाल बनाएर बिक्री गर्न थालेको ७ वर्ष भइसक्यो । पकडा, ढलटको गेडी, धागोलगायत जाल बनाउन प्रयोग हुने सरसमान भारतको रक्सौलबाट लिने गरेको पुनले सुनाए । ‘जाल बुन्न चाहिने सरसमान यहाँ पाइँदैन,’ पुनले भने, ‘भारतबाट मगाएर बनाउने गरेका छौं ।’ व्यवसाय फैलिँदै गएपछि कमाइ राम्रो हुँदा छोरा/छोरीलाई बोर्डिङमा पढाउन थालेको उनले बताए । ‘पहिले दिनभर माडी नदीमा जाल खेलेर एक/दुई किलो माछा बेचेर परिवार जेनतेन धानेको थिएँ,’ उनले भने, ‘जाल बुन्न थालेदेखि एक/दुई लाख नै देख्न पाइएको छु ।’ उनले सरदर दैनिक हजारभन्दा बढी कमाइ गरेको बताए ।

‘जाल बुन्न थालेपछि निकै राम्रो भइरहेको छ,’ पुनले भने, ‘सानो काम भए पनि आम्दानी ठूलै छ ।’ जाल बिक्री गरेको कमाइले छोरा/छोरी पढाउन र घरखर्च राम्रोसँग चलेको पुनले बताए ।

प्रयोग गरेको सामानअनुसार जालको मूल्य फरक/फरक निर्धारण गर्छन् । एउटै जालमा प्रयोग भएको सामग्रीअनुसार ३ हजार ५ सयदेखि १० हजारसम्ममा बिक्री हुन्छ । एउटा जाल तयार गर्न दुई दिन लाग्छ । ‘ग्राहक जाल खोज्दै घरसम्म आउँछन्,’ उनले भने, ‘बुन्न सके बिक्रीका लागि कतै जानु पर्दैन ।’ हिमबहादुर गाउँमा जलारी दाइको नामबाट परिचित छन् । माडी खोलामा माछा मार्ने काम गरेर होटलमा बिक्री गर्ने समयभन्दा जाल बुन्दा कमाइ बढेको पुनले बताए । ‘जाल खेलेर माछा मार्न धेरैले रहर गर्छन्,’ पुनले भने, ‘तर जाल बुन्ने सीप सबैसँग हुँदैन ।’ आफूले बुनेको जालमा माडीखोलाका ३० किलोसम्मका माछा परेको अनुभव उनले सुनाए ।

जालमा गेडी राख्ने काम आफूले गर्ने गरेको श्रीमती कल्पनाले बताइन् । उनले पुराना जालका गेडी निकालेर केही रकम थप गरी नयाँ जाल ग्राहकलाई दिनेसमेत गर्छन् । ‘जाल बुन्न सधै भ्याइनभ्याइ हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘अहिले माछा मार्ने सिजन सुरु भएकाले अर्डर धेरै छ ।’ उनले फागुनदेखि असारसम्म माडीखोलामा जाल खेल्ने सिजन भएको बताइन् । दिनभर जाल बुन्ने काम गरेर जुनेली रातको समयमा माडी खोलामा जाल खेली माछा मारेरसमेत बिक्री गर्ने गरेको पुन दम्पती बताउँछन् ।

प्यूठानका खोला किनारका बस्ती देवीस्थान, थक्नेली, रम्दी, भिंगृ, सारी, नयाँगाउँलगायत रोल्पाको सुलीचौर, माडीचौर, घोरागाउँ, खुंग्री, छिर्ने क्षेत्रका बासिन्दाले जाल किनेर माछा मार्न लग्ने गरेको हिमबहादुरले बताए । प्यूठान र रोल्पामै एक्लो व्यवसाय भएकाले राम्रो कमाइ भएको पुनले बताए ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७४ ११:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT