बौद्ध विश्वविद्यालय समस्यामा

बुटवल — विश्वभर बौद्ध शिक्षा फैलाउने र बौद्धमार्गीलाई अध्ययन गर्न बुद्ध जन्मस्थल ल्याउने उद्देश्यले खोलिएको लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय स्थापनादेखि नै समस्यामा छ ।

बौद्ध दर्शनको सही व्याख्या र चरित्र निर्माण गर्ने शिक्षा दिन बौद्ध मुलुकहरूको माग र दबाबले स्थापना गरिएको विश्वविद्यालयलाई राज्यले सुरुदेखि नै अपनत्व महसुस गर्न नसक्दा समस्याले गुज्रिएको हो । आवश्यक विद्यार्थी, जनशक्ति र पूर्वाधार नहुँदा विशिष्टकृत विश्वविद्यालयले समस्या झेलेको छ । यसले विश्वविद्यालयमा चलेका, विद्यार्थीले रुचाएका र वर्तमानमा आवश्यक ठानिएका प्रस्तावित धेरै शैक्षिक कार्यक्रम पनि चलेका छैनन् । ‘विशिष्टकृत विश्वविद्यालय भए पनि विद्यार्थीका टाउका गनेर शिक्षक राख्दा समस्या छ,’ रजिस्ट्रार तिलक आचार्यले भने, ‘खोजेका र रोजेका विषय राख्न सकिएको छैन ।’ केन्द्रीय कार्यालय लुम्बिनीमा रहेको यसको लुम्बिनीसहित बुटवल र काठमाडौंमा पढाइ हुन्छ । जसमा २ सय ७२ विद्यार्थी छन् । केन्द्रीय क्याम्पसमा बिहान ब्याचलर अफ बुद्धिजम इस्टडी पढाइ हुन्छ । साँझमा स्नाकोत्तर तह पढाइ हुन्छ । छोटो समयमा पाली भाषाका कक्षा चलाइएको छ । बुटवलमा भने दिउँसोमा ट्राभल एन्ड टुरिजम पढाइन्छ । यसका लागि २९ शिक्षक र २६ कर्मचारी छन् ।


क्याम्पसका पूर्वप्रमुख इन्द्रप्रसाद काफ्लेले ऐनमा राज्यबाट नभई जनस्तरबाट सञ्चालन गरिनेछ भनी उल्लेख गरिनाले पनि समस्या परेको बताए । ‘यसले गर्दा राज्य विश्वविद्यालय सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारीबाट पन्छेको छ,’ उनले भने, ‘विश्वविद्यालयलाई पनि आर्थिक सहयोग जुटाउन र विदेशीसँग सम्झौता गरी विज्ञ ल्याउन समस्या परेको छ ।’

Yamaha


सुरुमै लुम्बिनीसहित बुद्ध सर्किट क्षेत्र बुद्ध मावली देवदह, सिद्धार्थ हुर्केको तिलौराकोट र अष्टधातु रहेको रामग्रामसम्म एकेडेमिक सर्किट बनाउने लक्ष्य थियो । शाखा विस्तारका लागि जग्गा खोजेको एक दशक बिते पनि अझै व्यवस्थापन गर्न सकेको छैन । यसले विश्वभर बौद्ध शिक्षा फैलाउने उद्देश्यले १२ वर्षअघि स्थापना भए पनि बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीमै खुम्चिएको छ । विश्वविद्यालयका रजिस्ट्रार आचार्यले जग्गा व्यवस्थापन नहुँदा अहिलेसम्म त्यो काम पूरा नभएको बताए । बौद्ध क्षेत्रमा जान नसके पनि यो वर्षबाट बुटवलमा स्नातक तहमको बौद्ध शिक्षामा ट्राभल एन्ड टुरिजम म्यानेजमेन्ट सुरु गरेको उनले बताए ।

पत्रकार सम्मेलनका सहभागी।तस्बिर : अमृता


विश्वविद्यालय २ बिघा ३ कट्ठा क्षेत्रफलमा साँघुरो गरी बनाएको शैक्षिक र प्रशासनिक भवनमा थियो । अहिले मात्रै गुरुवनीयमा छात्र र शिक्षक आवास तथा लुम्बिनी विकास कोषले दिएको जग्गामा छात्रा आवास बनाइरहेको छ । यसअघि छात्रवासको व्यवस्था नहुँदा बुद्ध दर्शनमा आकर्षित विद्यार्थीले पढ्न पाएका थिएनन् । कक्षामा विद्यार्थी उपस्थिति पनि एकदमै न्यून छ । क्याम्पसका निमित्त डिन माणिकरत्न शाक्यले बौद्ध शिक्षाको महत्त्व र प्रचार बल्लबल्ल सुरु भएकाले धेरै विद्यार्थी नआएको बताए । आगामी सत्रदेखि छात्रवासकै कारण विद्यार्थी नआउने समस्या नरहने उनको दाबी छ । विश्वविद्यालयले एक आंगिक क्याम्पससहित नौ वटालाई सम्बन्धन दिएको छ । त्यसमा विद्यावारिधि, स्नाकोत्तर, स्नातक, पीजीडी र प्रमाणपत्र तह सञ्चालन गरेको छ । जसमा २ विदेशीसहित ४ सय ४७ विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । त्यसमध्ये आंगिक क्याम्पसमा १ सय ७५ छन् । सम्बन्धनप्राप्त क्याम्पसमा २ सय ७२ अध्ययनरत छन् ।


विसं ०५५ मा लुम्बिनीमा सम्पन्न प्रथम विश्व बौद्ध शिखर सम्मेलनले दुई वर्षभित्र लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने प्रस्ताव पारित गरेको थियो । ६ वर्ष बेवास्ता गरेको सरकारले दोस्रो विश्व बौद्ध शिखर सम्मेलन सुरु हुन एक दिनअघि मात्रै २०६१ मा अध्यादेशमार्फत् लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय स्थापनाको घोषणा गरेको थियो । स्थापनाको झन्डै ८ वर्षपछि लुम्बिनीमा स्नाकोत्तर, काठमाडौंमा स्नाकोत्तर र विद्यावारिधिका लागि बौद्ध दर्शन पढाउन थालेको थियो । बौद्ध विश्वविद्यालयलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिँदै नेपालकै फरक शैक्षिक संस्थाका रूपमा स्थापित गर्न प्राज्ञिक गुरुयोजनाको मस्यौदा तयार गरेको छ । नयाँ गुरुयोजनाअनुसार विश्वविद्यालयमा थेरवाद, महायान, वज्रयान, बौद्ध इतिहास, बुद्धिस्ट कला र पुरातात्त्विक, हिमालयन बुद्धिजम, बुद्धिजम एन्ड मेडिसिन, टुरिजम एन्ड गाइडलगायत १४ विभाग छन् ।


पहिलोपटक दीक्षान्त
अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध सम्मेलनका अवसरमा लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयले पहिलोपटक दीक्षान्त समारोह गर्न लागेको छ । विश्व सम्मेलनको शैक्षणिक संयोजन गरेको विश्वविद्यालयले दोस्रो दिन अर्थात् वैशाख १६ मा दीक्षान्त गर्न लागेको हो । त्यस क्रममा स्नातकोत्तर तहका ९१ र विद्यावारिधिका १६ विद्यार्थी सहभागी हुनेछन् । त्यसमा एक भारतीय विद्यार्थीसमेत छन् । विश्वविद्यालयबाट अहिलेसम्म ३ सय विद्यार्थी उत्तीर्ण गराए पनि फारम नभरेपछि छुटेका हुन् । आइतबार लुम्बिनीमा पत्रकार सम्मेलन गरी रजिस्ट्रार तिलक आचार्यले विशिष्ट विश्वविद्यालय रहेकाले अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध सम्मेलनको अवसर पारेर दीक्षान्त समारोह गर्न लागेको बताए । सम्मेलनमा २३ देशका बौद्ध विद्वान् सहभागी हुनेछन् । सम्मेलनमा सहभागी दीक्षान्त समारोहमा कुलपतिका हैसियतमा प्रधानमन्त्री केपी ओलीले अध्यक्षता गर्नेछन् । प्रमुख अतिथिका रूपमा भने श्रीलंकाका बौद्ध विद्वान् तथा बुद्धिस्ट एन्ड पाली युनिभर्सिटी अफ श्रीलंकाका उपकुलपति भिक्षु प्राडा गल्ल्याले सुमनसिरी थेरो आउनेछन् ।

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७५ ११:२५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

तरकारी जोनमा दलीय भागबन्डा

पार्टी नेताले खेतीको नेतृत्व गरेर लक्ष्य हासिल हुन सक्दैन
कान्तिपुर संवाददाता

अर्घाखाँची — प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाअन्तर्गत तरकारी ‘जोन’ सञ्चालक समिति पदाधिकारीमा राजनीतिक दलको कुनै पनि सांगठनिक पदमा रहेका व्यक्ति बस्न नपाइने नियम छ । तर जिल्लास्थित समितिमा दलीय नेतृत्व छ । अर्घाका नारायण चुँदालीको अध्यक्षतामा समिति गठन भएको थियो । सबै कृषक थिए । त्यसलाई भंग गरी दलीय भागबन्डामा पद बाँडिएको छ ।

समिति संयोजकमा माओवादी केन्द्रका केन्द्रीय सदस्य रामबहादुर रायमाझी, सहसंयोजक एमाले जिल्ला सचिवालय सदस्य सरोज भुसाल र सचिवमा कांग्रेस जिल्ला सचिव विष्णुप्रसाद भुसाल छन् । बाँकी ६ सदस्यमध्ये दुई माओवादी, एक एमाले र एक सहसचिव र एक सदस्य कांग्रेस समर्थक छन् । एक सदस्यमा किमडाँडाका व्यावसायिक नमुना कृषक पुष्करनाथ बञ्जाडे मात्रै छन् ।


सचिव भुसालले बल्कोटमा तरकारी खेती गरेका छन् । रायमाझी र सरोजको केही छैन । अरू सदस्यको छिटफुट मात्रै तरकारी छ । तीन महिना जति दलीय सहमति नजुट्दा समिति गठन रोकिएको हो । दलका जिल्ला नेताको धेरै पटकको छलफलपछि समितिले पूर्णता पायो । समितिलाई जग्गा छनोट गर्ने, कुन गाउँमा कुन तरकारी उत्पादन राम्रो हुन्छ त्यसको पहिचान गरेर परियोजनामा कार्यक्रम माग गर्ने, कृषकसँग संवाद गर्ने र उपसमिति गठन गर्नेलगायत अधिकार छ ।


वरिष्ठ कृषि विकास अधिकृत जगन्नाथ तिवारीले जोन हेरेका थिए । अहिले वरिष्ठ कृषि अधिकृत शंकरप्रसाद न्यौपाने खटिएका छन् । माओवादी केन्द्रका केन्द्रीय सचिवालय सदस्य एवं जिल्ला इन्जार्च तथा राष्ट्रियसभा सदस्य चन्द्रबहादुर खड्का, कांग्रेस जिल्ला सभापति विष्णु मुस्कान र एमाले उपाध्यक्ष जीवनारायण कोइरालाले सहमति गरेपछि समिति बन्न सकेको हो । ‘हामी कर्मचारीभन्दा वर्षौंदेखिका अनुभवी कृषक समितिमा हुनुपर्छ,’ न्यौपानेले भने, ‘समितिमा नेता आएर ठाउँ ओगट्नु ठीक होइन । नियममै शुद्ध कृषक हुनुपर्ने छ ।’ अनुभवी किसानलाई राखेर तरकारीको उत्पादन बढाउन जोनका कार्यक्रम आएको उनले जनाए ।


‘म आउँदा समिति गठन भइसकेको थियो,’ उनले भने, ‘गठन प्रक्रिया गलत भएछ । नेता नराखेको भए हुन्थ्यो । अनुभवी कृषकको ठाउँमा नेता राख्नु राम्रो भएन ।’ नेताले नेतृत्व गर्ने हो, तरकारी कृषकको समितिमा नेता बसेर जे गरे पनि हुन्छ भन्ने मानसिकताले लक्ष्यअनुसारको काम गर्न सकस पर्न सक्ने उनको भनाइ छ । परम्परागत खेतीलाई आधुनिकीकरण गरी उत्पादनमा जोड दिन सिँचाइका लागि ८५ प्रतिशत अनुदान, औजार उपकरण खरिदमा ५० प्रतिशत, उत्पादन सामग्रीलाई ५० प्रतिशत र उन्नत तथा हाइब्रिड बीउबिजन, रासायनिक एवं जैविक विषादीमा पनि ५० प्रतिशन अनुदान दिने प्रावधान छ । विषादीरहित र अर्गानिक तरकारी उत्पादन गर्ने लक्ष्य हो ।

‘यो परियोजना कृषकलाई पूर्ण व्यावसायिक बनाएर उत्पादनमा आत्मनिर्भर पार्ने हो,’ उनले भने, ‘मौसमी तथा बेमौसमी तरकारी खेती गर्ने तरिका सिकाउने हो । तर, नेताले तरकारी खेती गर्लान् र ? शुद्ध काम गर्ने अनुभवी कृषक भइदिएको भए हुन्थ्यो ।’ यो आर्थिक वर्षमा १ करोड २३ लाख ४९ हजार रुपैयाँ जोन कार्यक्रममा लगानी हुनेछ । मालारानी ५ बाँगी, छत्रदेव गाउँपालिका र सन्धिखर्क नगरपालिकामा कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ । अहिलेसम्म घरधुरी सर्वेक्षण, स्थलगत तालिम, योजना तर्जुमा गोष्ठी सञ्चालन भए । ४ सय ४० समूह, सहकारी र फार्म दर्ता छन् । ३ हजार १४ उपभोक्तामा जोन सञ्चालन गरिएको छ ।


परियोजना सञ्चालन भएका ठाउँमा कृषकलाई मौसमी तथा बेमौसमी तरकारी उत्पादन गराउने, कृषिमा आधुनिकीकरण गरी व्यावसायिक बनाएर कृषकको जीवनस्तर उकास्ने उनले दाबी गरे । तरकारी संकलन केन्द्र स्थापना गरी उत्पादन भएको वस्तु जिल्ला बाहिर पठाउन पनि जोनले सहयोग गर्छ । अहिलेसम्म नभित्रिएका प्रविधिका औजार दिएर थोरै जग्गाबाट धेरै उत्पादन गराउने परियोजनाको उद्देश्य रहेको उनले बताए ।


जोन सञ्चालन भएको ठाउँमा कृषक पूर्ण व्यावसायिक बनाएर र कृषकको आम्दानीको प्रमुख स्रोत तरकारी बनाउने उनले दाबी गरे । एमाले जिल्ला उपाध्यक्ष कोइरालाले कृषि कार्यालयको आग्रहमा मुस्कान र खड्का बसेर मौखिम सहमतिमा समितिको चयन गरेको बताए । ‘समितिमा नेता बस्न मिल्छ कि मिल्दैन त्यो कार्यालयले जान्ने कुरा हो,’ उनले भने, ‘दलीय सहमति गरेका हौं ।’

प्रकाशित : वैशाख ३, २०७५ ११:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT