बाँध मर्मत नहुँदा आकाशे पानीको भर

बाँध भत्किएपछि दुई सयभन्दा बढी किसानले सिँचाइ गर्न पाएका छैनन् 
नवीन पौडेल

परासी — पश्चिम नवलपरासीको सरावलस्थित जीर्ण पेटबनियाँ कुलो र बाँध मर्मत नहँुदा स्थानीय मर्कामा परेका छन् । सरावल ३ गोइनीका स्थानीयले सिँचाइ गर्दै आएको कुलोको बाँध वर्षौं पहिले भत्किए पनि अहिलेसम्म मर्मत भएको छैन ।

परासीको सुनवलस्थित घोलाको पानी निकासका लागि निमार्ण गरिएको कुलो । तस्बिर : नवीन

बाँध भत्किएपछि दुई सयभन्दा बढी किसानले सिँचाइ गर्न पाएका छैनन् । उत्तर चुरे पर्वतबाट बगेर आएको सालबास घोलको पानी स्थानीयले बाँध बाँधेर कुलोमार्फत सिँचाइ गर्दै आएका थिए । ‘पहिले स्थानीय आफैंले श्रमदान गरेर मर्मत गरेका थियौं,’ स्थानीय उमेश हरिजनले भने, ‘वर्षौं हुँदा पनि सरकारी निकायबाट ध्यान नदिँदा अहिले गाउँलेले पनि श्रमदान गर्न छाडे ।’ कृषिका लागि उर्वर मानिने सरावलमा व्यावसायिक रूपमा तरकारी तथा अन्य नगदेबालीको खेती हुने गर्छ ।

गाउँपालिकाले आफ्नो नीति तथा कार्यक्रममा कृषिलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखे पनि जीर्ण रहेका कुलो तथा सिँचाइ आयोजनामा लगानी नगर्दा समस्या परेको हो । स्थानीयले छिटोभन्दा छिटो बाँध मर्मत गरेर भत्किएको कुलो पनि मर्मत गरिदिन माग गरेका छन् ।

Yamaha

सरावल गाउँपालिका अध्यक्ष राधेश्याम चौधरीले गाउँपालिकाभरिको पोखरी र कुलोको लगत संकलन गरेर मर्मतसम्भार वा नयाँ बाँध निर्माण गर्नुपरे पनि आफूले सहयोग गर्ने बताए । ‘एकैपटक सबै कुलो तथा सिँचाइ आयोजना पूरा गर्न नसकिएला,’ उनले भने, ‘प्राथमिकताका आधारमा विस्तारै काम हुनेछ ।’ पेटबनियाँ कुलो तथा बाँध मर्मत गरेर सिँचाइ गर्न सकेमा यस क्षेत्रको करिब डेढ सय बिघाभन्दा बढी जमिनमा सिँचाइ सुविधा पुग्नेछ ।

खेतको डिलमा नै कुलो भए पनि पानी नआउने भएपछि स्थानीय आकाशे पानीको भरमा बस्नुपर्ने अवस्था छ । गाउँपालिको ध्यान उत्पादनमुखी कार्यक्रमभन्दा पनि बाटो निर्माण र अन्य भौतिक संरचना निर्माणमा मात्र केन्द्रित भएको छ ।

बर्सेनि कटान र बालीनाली डुबानको समस्यामा परेका पश्चिम नवलपरासीको सुनवल ८ शान्तिटोलका बासिन्दाको खेती यस वर्ष जोगिएको छ । डुबान हुँदा बर्सेनि धान बाली बगाउने र अन्य बाली पनि राम्रोसँग उत्पादन हुन नसक्ने समस्या भएपछि स्थानीयले आफैं पानीको निकास गराएपछि खेती डुबेको छैन । शान्तिटोल हुँदै बग्ने खपटे घोलामा अत्यधिक पानी जमेर भरिएपछि वरपरका खेतमा बाढी पसेर नोक्सान पुग्ने गरेको थियो ।

पानीको निकास गराएर अन्नपात लगाउने र सोही घोलालाई व्यवस्थित गरेर सिँचाइ गर्ने सोच बनाए पनि बजेट अभावका कारण वर्षौंदेखि हुन सकेको थिएन ।

नगरपालिका तथा अन्य निकायले विकट क्षेत्र भएकाले समस्या समाधानका लागि पहल नगरेको भन्दै किसान नगरपालिका पुगेका थिए । नगर प्रमुख भीमबहादुर थापालाई समस्या अवगत गराएपछि थापाले आफ्नै खर्चमा कुलो निर्माण गरेर पानीको निकास गराएका छन् । ‘किसानहरूको समस्यबारे यसअघि मलाई जानकारी थिएन, यस वर्षको बजेटमा वडा नम्बर ८ को कुलो तथा घोला व्यवस्थित गर्ने शीर्षकमा बजेट पनि विनियोजन भएको रहेनछ,’ उनले भने, ‘तत्काल पानीको निकास गराएर धान बाली जोगाउनुपर्ने भएकाले आफ्नै खर्चमा कुलो खनेर पानीको निकास गर्न सघाएको मात्र हुँ ।’

कुटो/कोदालोले खनेर पानीको निकास गराउन महिनाैं लाग्ने भएपछि डोजर लगाएर तत्कालै समस्या समाधान गरिएको स्थानीय शुकबहादुर तामाङले बताए ।

‘बर्सेनि वर्षाको समयमा घोलाको पानीले ५० आैं बिघा जमिनमा लगाइएको खेती नोक्सान हुने गरेको थियो,’ उनले भने, ‘अहिले घोलाको पानीलाई दुईवटा कुलामार्फत निकास दिएर केही व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरिएको छ ।’

नगर प्रमुखले आर्थिक सहयोग गरेपछि स्थानीय पनि अग्रसर भएर कुलो निर्माणमा लागि परेका थिए ।

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०९:५०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अझै गुइँठाकै भर

नवीन पौडेल

परासी — दाउरा अभावमा पश्चिम नवलपरासीका ग्रामीण क्षेत्रका स्थानीयले गुइँठा (गोबर र भुस मिलाए बनाइने) को भरमा खाना पकाउनु परेको छ ।

राष्ट्रिय तथा सामुदायिक वनको पहुँचमा नभएका विपन्न समुदायका स्थानीयले गुइँठाबाटै दैनिकी चलाइरहेका छन् । आर्थिक रूपमा सम्पन्न भएकाले एलपी र गोबर ग्यासको प्रयोग गर्छन् । तर, यहाँका विपन्न समुदायका परिवारले भने दाउरासमेत पाएका छैनन् ।

सरावल गाउँपालिका, भुजहवाकी बासमती मुसहरले वर्षौंदेखि गुइँठाकै भरमा भान्सामा आगो बालिरहेकी छन् । पहिले–पहिले गुइँठा जाडो महिनामा आगो ताप्नका लागि मात्रै प्रयोग हुने गथ्र्यो । अहिले जंगलमा स्थानीयलाई प्रवेश निषेध गरिएपछि गुइँठाको भरमा चुलो बलिरहेका छन् । ‘गुइँठाबाट धेरै धूवाँ आउने गर्छ, स्वास्थ्यमा असर परे पनि गरिबीका कारण वर्षौंदेखि यसरी खाना पकाइरहेका छौं,’ उनले दुखेसो गरिन्, ‘सुधारिएको चुलो वितरण गर्ने भन्ने हल्ला चुनावका बेला सुनेकी थिएँ तर अहिलेसम्म केही भएन ।’ स्थानीयले विपन्न परिवारलाई सुधारिएको चुलो वा दाउरा उपलब्ध गराइदिन माग गरेका छन् ।

हिउँदमा गाईबस्तुको गोबर, भुस र उखुको सुकेको पात मिसाएर बनाइएको गुइँठा वर्षामा बढी प्रयोग हुने गर्छ । वर्षातमा पानीका कारण चुलो ओसिने हुनाले घरभित्र सुरक्षित स्थानमा राख्ने गरिन्छ । किन्न सक्ने परिवारले दाउरा वा ग्यासको प्रयोग गरे पनि यहाँका धेरैजसोले गुइँठालाई नै मुख्य इन्धनका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् ।

जिल्लाको प्रतापपुर, भुजहवा, प्रसौनी, महेशपुर, कुश्मा, सनई, गेर्मी, ठूलोखैरटहवा, हरपुरलगायत मधेसी समुदायको बाहुल्य रहेका क्षेत्रमा यसको प्रयोग भइरहेको छ । उनीहरूले विकल्पमा अन्य ऊर्जाका स्रोत पाएका छैनन् । आर्थिक रूपमा सम्पन्न केही परिवारले समेत गुइँठाको प्रयोग गर्ने गरेका छन् ।

परम्परागत रूपमा गुइँठाको प्रयोग गर्दै आएका कारण कतिपयले आर्थिक अवस्था राम्रो भए पनि यसैको प्रयोग गर्दै आएका छन् । प्रतापपुर गाउँपालिकाका अध्यक्ष राजकुमार शर्माले भने गुइँठा प्रयोग गर्ने स्थानीयको संख्या कम भएको बताए । ‘सीमाक्षेत्रमा यसको प्रयोग बढी हुने गथ्र्यो,’ उनले भने, ‘केही विपन्न परिवारले पुरानै शैलीबाट गुइँठा प्रयोग गरेकाले सुधारिएको चुलो विस्तार गर्ने विषयमा छलफल भइरहेको छ ।’

गुइँठा अभाव भएको समयमा यस क्षेत्रका स्थानीयले उखुको पातलाई खाना पकाउनका लागि इन्धनका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन् । मुख्य आम्दानीको स्रोत नै उखु खेती भएकाले पातलाई सुरक्षित स्थानमा राखेर त्यसैलाई गुइँठासँगै खाना पकाउन प्रयोग गर्ने गरेको सनहीका बच्चु कोइरीले बताए ।

गुइँठा प्रयोगले यस क्षेत्रका महिलामा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या बढेको छ । गर्मी मौसममा ससाना झुपरा घरमा गुइँठा बाल्दा आगलागी पनि हुने गरेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७५ १०:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT