पिरोको खेतीले ‘हिरो’

मनोज पौडेल

कपिलवस्तु — उनलाई नपुग्दो केही छैन । रोजगारीका सिलसिलामा धेरै मुलुक पुगे । प्रशस्त सम्पत्ति जोडे । डेढ दशकभन्दा लामो समय विदेशी भूमिमा बिताएर दुई करोड रुपैयाँभन्दा बढी कमाएको बताउँछन् ।

कपिलवस्तुको बुद्धभूमि नगरपालिका १० चेतरादेईका ५२ वर्षे लालप्रसाद श्रेष्ठ खुर्सानी खेतीमा रमाउँदै । तस्बिर: मनोज

विदेशमा आर्जनपछि मुलुक फर्केर रित्तै बस्नुपर्छ भन्ने उनलाई लागेन । त्यसपछि बुद्धभूमि नगरपालिका १०, चेतरादेईका ५२ वर्षीय लालप्रसाद श्रेष्ठ किसान बनेका छन् ।

अहिले उनी व्यावसायिक पिरो (खुर्सानी) खेती गरेर जिल्लामै ‘हिरो’ बनेका छन् । विदेशमा सिकेको सीप यहाँ लागू गरेका छन् । उनले दक्षिण कोरियामा ११ वर्ष बिताए । त्यसपछि जापानमा पाँच वर्ष दु:ख गरे । ‘त्यहाँ दु:ख गर्न हुने,’ श्रेष्ठले भने, ‘यहाँ किन नहुने ?’ अहिले जिल्लामा उनी खुर्सानी खेती गर्ने अगुुवा किसान बनेका छन् । ७ कट्ठामा खुर्सानी खेती मात्रै गरेका छन् ।

Yamaha

गत वर्ष जेठमा बेर्ना उमारेर खेती थालेका थिए । अहिले खेतमा राता/हरिया खुर्सानी लटरम्म छन् । खेत मनमोहक देखिन्छ । खुर्सानी देखेर थोक व्यापारी घरसम्मै आउन थालेका छन् । ‘थोक व्यापारी घरमै आएपछि माग पुर्‍याउन धौ–धौ भयो,’ उनले भने, ‘गत कात्तिकदेखि यता ३० क्विन्टल बेचिसकें ।’

वैशाखसम्म मात्र दुई लाख रुपैयाँको खुर्सानी बिक्री गरेको उनले बताए । त्यतिखेर ६० देखि ८० रुपैयाँ प्रतिकिलोमा बेचे । अहिले मूल्य राम्रो छ । १ सय २० देखि १ सय ५० रुपैयाँ प्रतिकिलोसम्म पुगेको छ । अझै पुगनपुग १० क्विन्टल खुर्सानी खेतमै छ । यसबाट एक लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी गर्ने उनले बताए ।

‘विदेश जानुअघि सामान्य किसान थिएँ,’ उनले भने, ‘विदेशको सीपलाई यहाँ लागू गरें, अहिले कमाइ भइरहेको छ ।’ उनका अनुसार यो खेतीमा धेरै मिहिनेत गर्नु पर्दैन । एक पटक लगाएपछि निरन्तर सात/आठ महिनासम्म खुर्सानी टिप्न मिल्छ ।

गत वर्ष साउनमा रापेको खुर्सानी असोज/कात्तिकमा फल्न थालेको थियो । त्यसयता त्यसैबाट उत्पादन भइरहेको छ । नामधारी, सोल्जर र कोरियन प्रजातिका खुर्सानी लगाएका छन् । सुरुमा एक लाख लगानी गरेको उनले सुनाए ।

उपभोक्ताको मागअनुसार उनले पिरो, सामान्य पिरो र देख्दा राम्रो ठिक्कको पिरो खुर्सानी लगाएका छन् । ‘रुचीअनुसारका खुर्सानी तयार छन्,’ उनले भने, ‘जस्तो चाहियो
त्यस्तै दिन्छु ।’

मुलुक फर्केर खुर्सानी खेती गर्ने सोच बनाएर कोरियाबाटै बीउ ल्याएको उनले बताए । अझै खेती विस्तार गर्ने योजना छ । अर्को वर्षदेखि अग्र्यानिक र टनेलभित्र खेती गर्ने सोच बनाएका छन् । तरकारी र चाउमिनमा प्रयोग गर्ने खुर्सानी खेती गर्ने पनि उनको तयारी छ । ‘खुर्सानीमै विविधता खोज्छु । खेत प्रशस्त छ,’ उनले भने, ‘खोलाछेउमै खेत हुँदा सिँचाइको सुविधा छ । लगानीको समस्या छैन ।’ त्यही भएर उपभोक्ताले स्वादअनुसार रुचाएका खुर्सानी उत्पादनको योजनामा लागेको उनले बताए ।

अहिले दुई/तीन जना कामदार राखेका छन् । सधैं हरियाली हुने भएकाले रमाइरहेको उनले बताए । ‘जिल्लामा सात कट्ठामा खुर्सानी खेती गर्ने कृषक छैनन्,’ कपिलवस्तु नगरपालिकाअन्तर्गत कृषि शाखा प्रमुख खुर्सेद अहमद खाँले भने, ‘कार्यालयका तर्फबाट पनि सहयोग गरिरहेका छौं ।’ खुर्सानी घरमा नभई नहुने मसला बाली हो ।

यहाँ उत्पादित खुर्सानीले अझै माग धानेको छैन । त्यसैले भारतबाट आयात हुने गर्छ । दुई वर्षअघि कोरियाबाट फर्केका श्रेष्ठले कृषिमै भविष्य खोज्ने बताए । विदेशमा छँदा गार्मेन्ट, इलेक्ट्रिक, कपडा र गहना पसलमा काम गरेको उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७५ ०९:५२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पीडा भुलाउँदै शान्ति गाउँ

द्वन्द्वको पीडा भुलाउन १० वर्षदेखि पूर्वाधार र जनजीविकालाई सहयोग पुग्ने कार्यक्रम सञ्चालन
मनोज पौडेल

हल्लानगर (कपिलवस्तु) — ५९ वर्षीया कमिरा घर्ती अहिले घरकै दैलोबाट बस चढेर आउजाउ गर्न पाएपछि निकै खुसी छन् । माओवादीविरुद्धको प्रतिकार समितिको आक्रमणमा परेर श्रीमान् तेजबहादुर घर्ती १३ वर्षसम्म अपांग जीवन बाँचे ।

द्वन्द्व प्रभावित कपिलवस्तुको शिवराज २ हल्लानगरमा बनाइएको गोबर ग्यास चुल्होमा खाना पकाउादै एक स्थानीय । तस्बिर : मनोज

७२ वर्षको उमेरमा चार महिनाअघि उनको मृत्यु हुँदा दु:खी भए पनि गाउँमा आएको विकासले कमिराको पीडा भुलाएको छ । ‘घरअघिको धूलौटे बाटो ग्राबेल भयो,’ उनले भनिन्, ‘टुकी बाल्न छाडेर बत्तीको उज्यालोमा बस्न पाउँदा खुसी नै छु ।’ उनीजस्तै गृहिणी उजेली बुढा खाना पकाउन अहिले वनमा काठपात खोज्न जान छाडेकी छन् ।

घरमै गोबर ग्यासबाट खाना पकाउने सुविधा पाएपछि उनी पनि प्रफुल्ल छिन् । ६ जनाको परिवारलाई ४ चौपायाको गोबरबाट निकालिएको ग्यासले उनलाई खाना पकाउन पुगेको छ ।

द्वन्द्व प्रभावित गाउँलाई नमुना शान्ति गाउँ बनाउने कार्यक्रमअन्तर्गत छनोटमा परेको शिवराज नगरपालिका २ हल्लानगरमा अहिले खुसी छाएको छ । सुकुम्बासी बस्तीको गाउँमा द्वन्द्वको पीडा भुलाउन १० वर्षदेखि पूर्वाधार र जनजीविकालाई सहयोग गर्ने कार्यक्रम सञ्चाललित छन् । द्वन्द्वले तहसनहस भई उजाड बनेको यो गाउँको अहिले स्वरूपै परिवर्तन भएको छ ।

उत्तर–दक्षिण बस्ती रहेको गाउँका हरेक घरअघि बाटो पुगेको छ । हल्लानगर अहिले जिल्लाको सुदूर पश्चिमकै विकसित र सुविधासम्पन्न शान्ति गाउँ बन्न पुगेको छ ।

०६१ फागुन ९ गते हल्लानगर गाउँ खरानी बनेको थियो । गाउँले सबै माओवादी हुन् भन्ने आरोपमा प्रतिकार समितिले यहाँका ३ सय ६ घरमा आगजनी गरेको थियो । ज्यान जोगाउन घरबाट भाग्न खोज्दा प्रेमबहादुर रास्कोटीलाई कुटी–कुटी हत्या गरिएको थियो ।

गाउँको धनसम्पत्ति, खाद्यान्न र गरगहना जलेर खरानी भएको हल्लानगर नमुना बस्ती निर्माण उपभोक्ता समितिका सचिव केशरसिंह पुनले बताए । ‘घटनापछि महिनौं दिन गाउँ खाली रह्यो,’ उनले भने, ‘जता हेरे पनि खरानी–खरानी मात्र थियो ।’

अहिले विस्तारै यस गाउँले द्वन्द्वको त्यो पीडा भुल्दै गएको छ । ‘उजाड गाउँमा नसोचेकै काम भयो,’ स्थानीय अगुवा खुमानसिंह परियारले भने, ‘यसले गाउँलेमा राम्रो प्रभाव पारेको छ । गाउँ विकासका पूर्वाधार बनेसँगै सबैले सजिलै जीविकोपार्जन गर्न पाएका छौं ।’ गाउँलेले अहिले किराना पसलदेखि तरकारी खेती गरेर चुलोचौको गर्दै छन् । कुखुरा, बंगुर र बाख्रा पालन गरेका छन् । सिँचाइका लागि ह्यान्ड पम्प र डिप बोरिङको सुविधा छ । उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउन सुविधासम्पन्न बाटोघाटो बनेका छन् ।

घटना भएको चार वर्षपछि ०६५ मा तत्कालीन शान्ति मन्त्रालयका उच्चस्तरीय पदाधिकारी गाउँमा आएर गाउँलेसँग वार्ता गरे । त्यसयता गाउँलेले माग गरेको आवश्यकताका आधारमा मन्त्रालयले निरन्तर काम गरिरहेको यहाँका स्थानीय बताउँछन् ।

गत वर्ष यहाँका ४० घरलाई खाना पकाउने गोबर ग्यास प्लान्ट निर्माण र चुल्हो प्रदान गरियो । त्यसअघि २१ घरमा गोबर ग्यास चुल्हो निर्माण गरिएको थियो । त्यस्तै दुई डिप बोरिङ गाडिएको छ ।

अघिल्लो वर्ष यहाँ एउटा डिप बोरिङ र ५० मिटर तटबन्ध निर्माण गरिएको थियो । सरकारले शान्ति तथा पुनर्निर्माण मन्त्रालयमार्फत पाँच करोड रुपैयाँभन्दा बढी हल्लानगरमा खर्च गरिसकेको छ । दुई वर्षयता स्थानीय विकास मन्त्रालयमार्फत मात्रै एक करोडभन्दा बढी खर्च भइसकेको छ ।

गाउँका ३ सय ६ घरमा अहिले पक्की शौचालय बनेका छन् । २ देखि ३ घरको बीचमा व्यवस्थित ह्यान्ड पम्प गाडिएको छ । गाउँभरि १ सय १० भन्दा बढी ह्यान्ड पम्प छन् । भेला र छलफल गर्न २५ लाख रुपैयाँको लागतमा ३ कोठे सामुदायिक भवन बनाइएको छ । १ करोड २८ लाख रुपैयाँको लागतमा ८ कोठे ३ तले विद्यालय भवन बनेको छ ।

गाउँको बीचबाट एक किमि लामो र १० मिटर चौडा ग्राबेल बाटो बनाइएको छ । यस बाटोले पूर्व–पश्चिम राजमार्गसँग पश्चिम क्षेत्रको दूरी घटाइदिएको छ । गाउँमा विद्युतीकरण गरिएको छ । २ सय ९५ घरले बिजुली बालेका छन् । कुलो र हिलो हुने ठाउँमा ह्युम पाइप राखिएको छ ।

गाउँमै स्कुल भएपछि स–साना बालबालिकाले पढ्न पाएका छन् । ‘पहिले दुई किमि टाढा पुग्नुपथ्र्यो,’ कक्षा ६ की छात्रा विनु परियारले भनिन्, ‘अहिले घरनजिकै स्कुल पाउँदा धेरै सजिलो भएको छ ।’ आधुनिक भवनमा बालमैत्री वातावरणमा पढ्न पाउँदा निकै खुसी लागेको कक्षा ७ का विद्यार्थी सागर सारूले बताए । उनको चाहना १० कक्षासम्मै यहीं पढ्न पाइयोस् भन्ने छ ।

हल्लानगर सुकुम्बासी बस्ती हो । ०५६ चैत १४ बाट यहाँका वन बुट्यान क्षेत्र फाँडेर विभिन्न जिल्लाबाट आएका सुकुम्बासीले बसोबास गर्न थालेका थिए । सुरुमा सय घर बसे । ०६१ फागुनसम्म यहाँको घरधुरीको संख्या ३ सय २३ पुग्यो । परिवर्तनसँगै विकासको प्रभावले सुकुम्बासी गाउँ हल्लानगर अहिले आधुनिक गाउँ बन्न पुगेको छ ।

८५ बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको यस गाउँमा अहिले ३ सय ६५ घरधुरी छन् । मुलुकका ४२ जिल्लाका मान्छेको बसोबास रहेको यस गाउँमा फुसका घर सबै स्तरोन्नति भएका छन् ।
गत वर्ष यस गाउँको उत्तर र दक्षिणमा तटबन्ध निर्माण गरियो । उत्तरतिर ९२ र दक्षिणतिर ६० मिटर लामो तटबन्धको निर्माण गरिएको छ । गाउँनजिकैबाट सुरई नदी बग्न थालेपछि बस्ती जोगाउन ३० लाख रुपैयाँको लागतमा तटबन्ध निर्माण गरिएको थियो ।

तटबन्धले एक सयभन्दा बढी घर सुरक्षित भएका छन् । ‘आकाशमा कालो बादल मडारिँदा रातभर जाग्राम बस्थ्यौं,’ द्वन्द्वपीडित बमबहादुर विकले भने, ‘अब निर्धक्क भएर सुत्न सक्ने भएका छौं ।’ खोलानजिकै रहेको यस बस्तीका अभिभावक वर्षाका बेला सधैं तनावमा हुन्थे । तर, अहिले त्यो चिन्ता हटेर गएको छ । ‘विकासले गाउँमा छुट्टै परिवर्तन ल्यायो,’ उनले भने, ‘विस्तारै गाउँलेले पीडा भुल्दै सहज जीवन यापनमा गर्न थालेका छन् ।’

प्रकाशित : भाद्र १८, २०७५ ०९:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT