पोखरी संरक्षणमा प्रदेश सरकार

सिमसार क्षेत्र वृद्धि गर्न प्रदेश ५ सरकारले ‘एक गाउँ एक पोखरी’ निर्माण र संरक्षण अभियान सुरु गरेको छ
घनश्याम गौतम

रूपन्देही — गुल्मीको चन्द्रकोट ४ शान्तिपुरमा रहेका पोखरी सुक्दै गएका छन् । यहाँका ७ वडा कर्कलेपोखरी, साउपोखरी, म्यालपोखरी, लाँकुरीपोखरा, सेतीपोखरा, आरूपोखरा गैरीपोखराका नामले चिनिन्थे ।

पोखरी सुक्दै गएपछि पहिचान मेटिँदै गएको छ । सुकेका पोखरीका बीचबाट सडक खनिएका छन् ।


गाई–गोरुदेखि चराचुरुंगीसम्मका लागि पोखरीको पानीले राहत दिन्थ्यो । स्थानीयले तिनै पोखरीको पानीले घरका करेसाबारी सिँचाइ गर्थे । पोखरीका वरिपरि हुने बरपीपलसहितका चौपारीले गाउँकै सुन्दरता बढाउँथ्यो । पानी खान आउने चराचुरुंगीको चिरबिर–चिरबिर आवाजले छुट्टै आनन्द दिन्थ्यो । तर, अहिले यी सबै कथाजस्तै बनेका छन् । डाँडा र पहाड सुक्खा र उजाड बन्दै छन् ।

Yamaha


पहाडी जिल्लाका गाउँमा जथाभावी निर्माण गरिने सडकले सार्वजनिक स्थलका चौपारी र प्राकृतिक पोखरी नष्ट भएका छन् । बरपीपल रोप्ने, भएका संरक्षण गर्ने र पोखरीमा पानी जम्मा गर्ने भन्ने त अहिले कहानीजस्तै बनेको चन्द्रकोट गाउँपालिका ४ का ८२ वर्षीय हरिनारायण गौतमले बताए । ‘अहिले पीपल र पोखरी देख्नै छाडियो,’ उनले भने, ‘बरपीपल रोप्ने, पोखरी खन्ने र जोगाउने भन्ने त सबै हरायो ।’ अक्सिजन दिने र भगवान् विष्णुको रूप मानेर पूजा गर्ने पीपल गाउँमा देखिनै छाडेको उनले सुनाए । बाबुबाजेले पीपलको रूखलाई भगवान् विष्णुको रूप मानेर पूजा गर्ने गरेको भए पनि अहिले सबै काटेर र उखेलेर फाल्न थालेको उनले बताए ।


गाउँबाट हराउँदै गएका यस्ता प्राकृतिक पोखरी संरक्षण गरेर सीमसार क्षेत्र वृद्धि गर्न प्रदेश ५ को सरकारले भने ‘एक गाउँ एक पोखरी’ निर्माण र संरक्षण अभियान सुरु गरेको छ । अनियन्त्रित सडक निर्माण रोक्ने, पोखरी संरक्षण गर्ने, प्राकृतिक पर्यावरण जोगाउने र सिमसार क्षेत्र वृद्धि गर्ने प्रदेश सरकारको उद्देश्य छ । उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्री लीला गिरीले साना र प्राकृतिक पोखरी हराएर जमिनमा पानीको मात्रासमेत कम हुन थालेकाले संरक्षण अभियान सुरु गरिएको बताए । ‘अहिले जमिन पानीले रिचार्ज हुनै छाड्यो,’ उनले भने, ‘पानीका मुहान सुक्दै छन् ।’ पोखरी संरक्षणले पानीका मुहान बढ्ने, पोखरी आसपासको जमिन सिमसार बन्ने, वातावरण हरियाली र सुन्दर बनाउने गरी हरेक गाउँमा पोखरी निर्माण र संरक्षण अभियान सुरु गरिएको उनले बताए ।


प्रदेश सरकारले वातावरणका क्षेत्रको विकास र संरक्षणका लागि चालु वर्षमा मात्र झन्डै २२ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ । त्यसमा पनि ‘एक गाउँ एक पोखरी’ का लागि मात्र ४ करोड ३६ लाख रुपैयाँ छ । प्रदेश ५ का मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेलले बजेट भाषणमै पोखरी संरक्षण र निर्माण कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राखेर कार्यान्वयनमा लैजाने घोषणा गरेका थिए ।


उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयका उपसचिव शरदबाबु पंगेनीका अनुसार तालतलैया तथा सिमसार क्षेत्रको संरक्षणका लागि १ करोड २० लाख, जैविक स्रोत तथा वनस्पतिको परम्परागत ज्ञानको अभिलेखीकरणका लागि २५ लाख, जलवायु अनुकूलित गाउँयोजना निर्माणका लागि २४ लाख, जलवायु परिवर्तनले पारेको असरको अध्ययन–अनुसन्धानका लागि ६० लाख रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ । ‘पोखरी, तालतलैया र जैविक विविधता संरक्षणमा पर्याप्त रकम छ,’ उनले भने, ‘बजेट प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि अहिले मन्त्रालय कार्यविधि निर्माणमा जुटेको छ ।’ कार्यविधि निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेको र संगठन संरचनासमेत निर्माणको तयारीमा रहेकाले कात्तिक पहिलो सातादेखि नै बजेट कार्यान्वयन सुरु हुने उनले बताए ।


स्थानीय तह र गाउँस्तरमा रहेका क्लबदेखि वातावरणसँग सम्बन्धित सबै क्षेत्रको सहभागितामा बजेट र कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने गरी मन्त्रालयले कार्यविधि बनाइरहेको छ । गोष्ठी, छलफल र अध्ययन अनुसन्धान पनि हुनेछन् । रूपन्देहीका वातावरण विज्ञ युवराज कँडेलले अहिलेको विकास वातावरणमैत्री हुन नसक्दा सुक्खा क्षेत्र बढदै गएको बताए । ‘पोखरी, ताल र सिमसार क्षेत्र सबै संकटमा छन्,’ उनले भने, ‘सुक्खा क्षेत्र कम गर्न विकासलाई वातावरणमैत्री बनाउनु जरुरी छ ।’ पोखरीसँगै पानीका मुहान र बचेको सिमसार क्षेत्र पनि संरक्षण गर्नुपर्ने उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०९:५४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सामुदायिक वनमा बढे वन्यजन्तु

वनमा डढेलो नियन्त्रण हँुदा ससाना कीरा फट्यांग्रा र वन्यजन्तु सुरक्षित छन् । जैविक विविधता र मित्रजीव जोगिने गरेका छन् ।
मनोज पौडेल

कपिलवस्तु — मुलुककै नमुना तिलौराकोट साझेदारी वनमा वन्यजन्तु बढेका छन् । गतिलो आहार पाएपछि वन्यजन्तु दोब्बर भएका हुन् । पाँच वर्षयता व्यवस्थित रूपमा वनजंगल संरक्षणको काम थालिएको छ ।

वनलाई चारैतिरबाट तारबार गरेर संरक्षण गर्दा मानव आवतजावत कम हुनु, अतिक्रमण नहुनु र वन क्षेत्रमा चारैतिर बाक्ला रूखबिरुवा र झाडी बढ्दै जाँदा वन्यजन्तुमैत्री वासस्थान बन्दै गएको छ । ६ हजार २ सय १२ हेक्टर वनलाई तारबार गरी संरक्षण गर्दा अवैध चोरीसिकार न्यून हँुदा वन्यजन्तुले सुरक्षित महसुस गर्न थालेका हुन् ।


‘वनमा चितुवा, काठे भालु, मृग र चित्तल प्रशस्त देखिन थालेका छन्,’ तिलौराकोट साझेदारी वनका अध्यक्ष जयप्रकाश पाण्डेले भने, ‘मयुर, नीलगाई, मलसाँप्रो, बँदेल, ठूलो न्याउरी मुसो र हरिणको संख्या बढ्दो छ ।’ आठ/नौ वर्षयता देखिन छाडेको चितुवा, काठे भालु र मृग देखिनु राम्रो संकेत भएको सहायक वन अधिकृत मदनमोहन साण्डिल्यले बताए । ठूला–साना गरी पाँच सयभन्दा बढी वन्यजन्तु वनमा विचरण गर्छन् । यसअघि मुस्किलले दुई सय थिए । ‘योजना बनाएर वन्यजन्तु गणना गर्छौं,’ उनले भने, ‘ठूला चितुवा र भालुजस्ता वन्यजन्तु २० भन्दा बढी छन् ।’


हरियाली बढ्नु, रूखबिरुवा पलाउनु र डढेलो न्यूनीकरण हुनु वन्यजन्तुका लागि उपयुक्त भएकाले वन्यजन्तु बढेको डिभिजन वन कार्यालय डीएफओ कृष्णदत्त भट्टले बताए । वासस्थान सुरक्षित भएपछि दुम्सी, खरायो, स्याल र अजिंगर बढेका छन् । वनमा पाँच/पाँच मिटर लामा र ठूल्ठूला पाँचवटा अजिंगर छन् । अन्य वनमा असुरक्षित महसुस हुन थालेपछि यहाँ वन्यजन्तु बढ्दै गएका हुन् ।


यहाँ वासस्थानसँगै वन्यजन्तुको आहार र पानीको स्रोत राम्रो छ । ठूला वन्यजन्तुको आहार हुने साना वन्यजन्तु पनि यहाँ प्रशस्त छन् । कपिलवस्तु नगरपालिका ९ कुश्माका विष्णुबहादुर विकले घाँस काट्न गएका बेला एकैपटक दुईवटा चितुवाले झम्टिन पुग्दा रूखमा चढेर ज्यान बचाएको बताए । ‘पाँच/सात वर्षदेखि देखेको थिइनँ,’ उनले भने, ‘तर, गत साता देखेको मात्र के थिएँ, आक्रमणमै उत्रिए । धन्न ज्यान जोगाएँ ।’


वनमा डढेलो नियन्त्रण हँुदा ससाना कीराफट्यांग्रा र वन्यजन्तु सुरक्षित छन् । जैविक विविधता र मित्रजीव जोगिने गरेका छन् । वन सुरक्षित हुँदा नयाँ–नयाँ घाँस पलाउने गरेका छन् । यही घाँस वन्यजन्तुको आहार हुने गरेको छ । साझेदारी वनले २० भन्दा बढी हेरालु राखेर नियमित वन संरक्षण गरेको छ । उपकरणसहित अग्निनियन्त्रक दस्ता पनि छ । वन क्षेत्र पूर्व किनारैकिनार ७ किमिसम्म वाणगंगा नदी रहेको छ । नदी वन्यजन्तुको पानी पिउने ठाउँ बनेको छ । वन क्षेत्रको बीचमा थुप्रै घोला र नाला छन् । वनमा चरा पनि बढेका छन् । उनीहरूको चिरविराहट र कोकिलकण्ठे बोली दिनभरि नै सुनिन्छ । तर, विषयविज्ञताको अभावमा के कति चरा बढे भन्ने थाहा हुन सकेको छैन ।


वन्यजन्तुको संख्या वृद्धि भएपछि वन कार्यालयले उनीहरूको बासस्थान पहिचान गरी हिँडडुल गर्ने कोरिडोर निर्माण गर्ने बताएको छ । यहाँको वनमा तराई र पहाडमा वस्न सक्ने दुवै वन्यजन्तुका लागि उपयुक्त वातावरण छ । वन क्षेत्र तराईको समथर फाँटदेखि पूर्व–पश्चिम राजमार्ग हुँदै अर्घाखाँचीको चुरे पहाड क्षेत्रसम्म फैलिएको छ ।


यो क्षेत्रमा सीमामा रहेको भारतको बलरामपुर जिल्लामा पर्ने श्वलेवा राष्ट्रिय निकुञ्जबाट पनि वन्यजन्तु आवतजावत गर्न सक्ने अवस्था छ । श्वलेवा राष्ट्रिय निकुञ्ज बाघका लागि विश्वमै राम्रो मानिन्छ ।


श्वलेवाबाट नेपालको शिवगढी गाविसको चुरे क्षेत्र हँुदै वनकसवासबाट दुविया गाविस हुँदै तिलौराकोट साझेदारी वनमा वन्यजन्तु आवतजावत गर्न सक्ने बाटो छ । अब वन्यजन्तु संरक्षणका लागि छुट्टै योजना र कार्यक्रम बनाउने योजनामा रहेको डिभिजन वन कार्यालयका डीएफओ भट्टले बताए । वनका साथ पर्यापर्यटनको पनि विकास गरी पर्यटकलाई आकर्षण गर्ने कार्यक्रम बनाइनेछ । वनजंगलको काठ र यहाँको पर्यटनबाट स्थानीयले फाइदा लिन सक्ने गरी काम गर्ने डीएफओ भट्टले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०९:५३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT