कामकाजीको तीज कार्यस्थलमै

दुई दर्जन सञ्चारकर्मीले तीजमा बिदा पाएनन् । उनीहरूको चाड सञ्चार माध्यममै बित्यो । तिर्सना मेटाउन कार्यालयमै दर खाए । तीज विशेष कार्यक्रम चलाए । धेरैजना प्रत्यक्ष प्रसारणमै खटिए ।
अमृता अनमोल

बुटवल — स्याङ्जाको कालीगण्डकी गाउँपालिका ३ पटुकाकी अस्मिना पाण्डेलाई तीज रमाइलो लाग्छ । सानोमा गाउँमा नाचगानमा भाग लिन्थिन् । उनलाई कसैले जित्दैनथे । अस्मिनाले पछिल्लो समय तीज मनाउन पाएकी छैनन् ।

बुटवलस्थित एक एफएम रेडियोमा कार्यरत महिला । तस्बिर : अमृता

‘बेलुकि ८ बजेसम्म अफिसमै हुन्छु, कसरी तीज मनाउनू ?’ रेडियो मुक्तिकी समाचार प्रमुख उनले सुनाइन्, ‘पेसा नै यस्तो रहेछ, पर्व पनि मनाउन नपाइने !’ महिलाले मात्र सञ्चालन गरिरहेको यो रेडियोमा दुई/दुई घण्टाको अन्तरमा समाचार प्रसारण हुन्छ ।

समाचारमा मात्र ध्यान दिएर पुग्दैन । सूचना केन्द्रित कार्यक्रम पनि उनकै जिम्मामा छन् । यसैले छुट्टी होइन, घटना/दुर्घटना होला कि भनेर चनाखो हुनुपर्ने अस्मिनाले बताइन् । ‘दर खाने कार्यक्रमको दिन पनि रातिसम्म समाचार कक्षमै काम गरेर बिताएँ,’ उनले दुखेसो पोखिन्, ‘तीजको दिन पनि दिउँसोदेखि साँझसम्म ड्युटीमै खट्नुपर्ने छ ।’

अहिले सार्वजनिक यातायातमा तीज मनाउन माइती जानेको भीड छ । एक सातादेखि यो क्रम जारी छ । यसरी जानेहरू आफन्तसित भेटघाटमा मस्त छन् । नाचगान गरिरहेका छन् । तर, कामकाजी महिलाले यो अवसर पाएका छैनन् । अस्मिनाजस्तै यहाँका दुई दर्जन सञ्चारकर्मीले बिदा पाएनन् । उनीहरूको चाड सञ्चार माध्यममै बित्यो । तीजको तिर्सना मेटाउन कार्यालयमै दर खाए । तीज विशेष कार्यक्रम चलाए । धेरैजना प्रत्यक्ष प्रसारणमै खटिए ।

‘हामीलाई बिदा नलिने बानी भइसक्यो,’ रेडियो रिपब्लिककी स्टेसन म्यानेजर उषाकिरण पन्थले भनिन्, ‘पछिल्लो समय मिडियामा प्रवेश गरेका दिदीबहिनीले दु:ख नमानून् भनेर रेडियोमा दर खुवायौं ।’ माइत वा आफन्त भेट्न जान नपाए पनि केही बेर कार्यालयमा नाचगान गरेर रमाइलो गरेको उनले बताइन् । ‘तीजको दिन रमाइलो गर्ने समय हुँदैन,’ उषाले भनिन्, ‘बिहानैदेखि शिवालयदेखि चोकमा हुने क्रियाकलापको प्रत्यक्ष प्रसारणमा खट्नुपर्छ ।’

सञ्चारकर्मीजस्तै अधिकांश सुरक्षाकर्मी महिला पनि कार्यस्थलमै काम गरेर तीज मनाउन बाध्य छन् । बिदाको दिन पनि काममा खट्नुपर्दा यस्ता महिलाको तीज निरस बन्ने गरेको छ । नेपाली सेनाको २२ नम्बर बाहिनीमा कार्यरत सविता चौधरीले सेनामा आएपछि तीज मनाउने संस्कार नै भुल्नुपरेको बताइन् । ‘तीज होस् या दर खाने दिन, हाम्रा लागि सधैं उस्तै छ । माइती र आफन्त भेटेर रमाइलो गर्न पाउँदैनौं,’ उनले दुखेसो पोखिन्, ‘यस्तोमा सानी छँदा मनाएको तीज सम्झँदै आफ्नो ड्युटी गर्छौं ।’ तीजको समयमा महिला प्रहरी विशेष खटिनुपर्छ । यो दिन बिदा होइन, उनीहरू दोहोरो–तेहरो ड्युटीमा हुन्छन् ।

बिहान शिवालयहरूमा खट्नुपर्छ । त्यता मान्छेको चाप कम भए तीज विशेष कार्यक्रममा खटिनुपर्छ । महिलाको चाड र धेरै महिला रामरमितामा सक्रिय हुने भएकाले महिला प्रहरी बढी खटिनुपर्ने भएको हो । ‘आज तीज हो भनेर मनमा लिने हो,’ इलाका प्रहरी कार्यालय बुटवलमा कार्यरत प्रहरी जवान जमुना पुलामीले भनिन्, ‘तर, तीज मनाउन माइतीघर वा आफन्त भेट्न जान पाइँदैन ।’ गुल्मी ठूलो लुम्पेककी जमुनालाई आफूले मनाउन नपाए पनि तीज भने निकै लाग्छ । सानोमा नाचगान गरेको र रमाएको याद आउँछ । ‘आफन्तकहाँ गएर रमाउन मन लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘तर, प्रहरीमा भर्ती भएपछि कहिल्यै त्यस्तो अवसर जुरेको छैन ।’

पछिल्लो समय महिला प्रहरीका लागि एक दिन कार्यालयका तर्फबाट दर खुवाउने र एकछिन नाचगानको अवसर जुटाइदिने गरिएको छ । ‘चाडपर्वमा प्रहरी धेरै नै सक्रिय हुनुपर्ने भएकाले तीजमा महिला प्रहरीलाई बिदा दिन सकिएन,’ इप्रका बुटवलका प्रहरी नायब उपरीक्षक डिलबहादुर मल्लले भने, ‘तीज नजिकिँदै गर्दा एक साँझ दर भने खुवायौं ।’ दर खाने दिनमा केही बेर कार्यालय परिसरमै नाचगान गरेर महिला प्रहरीले तीजको रहर मेटाएको उनले बताए ।

तीजको दिन बिदा पाउने अन्य धेरै महिला कर्मचारी पनि यसपटक तीजमा माइत जान वा आफन्तकहाँ जानबाट वञ्चित भए । सरकारले एक दिन मात्रै बिदा दिँदा तीजलाई खुलेर मनाउन नपाएको उनीहरूको दुखेसो छ । ‘यसअघि तीज र तीजको पर्सिपल्ट हुने ऋषिपञ्चमी गरी दुई दिन महिलाका लागि बिदा हुन्थ्यो । यसपालि ऋषिपञ्चमीको बिदा काटिएको छ,’ प्रदेश ५ को मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्की कर्मचारी अम्बिका बेल्बासेले भनिन्, ‘यसले गर्दा माइत जाने अवसर खोसिएको छ ।’

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ १०:११
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हराउँदै मौलिकता

तीजको नाममा महिना दिनदेखि ठूला होटल र पार्टी प्यालेसमा दर खाने र महँगा कपडा तथा गहनाको भड्किलो प्रयोग बढ्दो छ
करिश्मा चौधरी

बाँके — मुलुकमा फरक ठाउँ, जातजाति अनि धर्मअनुसारका संस्कृति छन् । त्यसको एउटा पाटो चाडपर्व पनि हो । अहिले जताजतै महिलाको मुख्य पर्व हरितालिका तीजको रौनक छ । आज (मंगलबार) दर खाने दिन हो । तर, परम्परागत दर र नाचगान देखिन छाडे ।

एक महिनादेखि तीजका नाममा रमझम चलिरहेको छ । तीज हिन्दु संस्कृतिमा आधारित पर्व हो । यो अरू संस्कृतिसँग नबाझिने समाजशास्त्रीहरू बताउँछन् । कहिलेदेखि तीज मनाउन थालियो, यकिन छैन । तर, यो पर्वलाई दुई किसिमले बुझ्ने गरेको पाइन्छ ।

पहिलो, भगवान् कृष्ण जन्मिएको ११ दिनपछि न्वारानको दिन रमाइलो गर्ने हुनाले त्यही दिनको सम्झनामा तीज मनाइन्छ भन्ने विश्वास छ । दोस्रो, तीजको दिन भगवान् शिवको पूजा गरी व्रत बसे मागेको पूरा हुन्छ भन्ने विश्वासले तीज मनाइन्छ । यस दिन अविवाहितले व्रत बसे शिवजस्तै श्रीमान् पाउँछन् भन्ने धार्मिक विश्वास छ । त्यस्तै विवाहिताले भने श्रीमान्को दीर्घायुका लागि तीजको व्रत बस्छन् ।

समय परिवर्तनसँगै तीज मनाउने तरिका पनि परिवर्तन भएको मध्यपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालय समाजशास्त्र शिक्षण समितिका उपप्राध्यापक वेदप्रकाश ढकाल बताउँछन् । ‘तीजमा चेलीबेटीलाई माइती बोलाउने, तीजको अघिल्लो दिन दर खाने अनि तीजको दिन व्रत बस्ने र विरहका गीत गाउने र नाचगान गरिने चलन हो,’ उनले भने, ‘छुटेका सबै दौंतरी, दिदीबहिनी, फुपूलगायत आफन्तसँग भेट भई रमाइलो गर्ने पर्व हो तीज ।’ तीजको आफ्नै मौलिकता रहेको उनले बताए । ‘तीजमा खाजाभात, खीर, बोडीको तरकारी, दही, केरा, गाबा, तामालगायत सिजनमा पाइने तरकारीसँग दर खाने परम्परा थियो,’ उनले भने, ‘तर, अचेल तीजको मर्मै फेरिएको छ ।’

यातायात र सञ्चारको सुविधाले पहिलेजस्तो माइतीले चेली लिन जाने चलन पनि हराउँदै गएको छ । यसलाई सञ्चार र यातायातको सुविधाको फाइदा पनि भन्न सकिन्छ । पछिल्लो समय तीज मनाउने तरिका फरक भएको छ । तीज भडकिलो भइरहेको छ । तीजका नाममा महिना दिनदेखि दर खाने, ठूला होटल, पार्टी प्यालेसमा तीजको दर र नाचगानका कार्यक्रम गर्ने, महँगा कपडा अनि गहनाको प्रयोग बढदो छ । उपप्राध्यापक ढकालले भने, ‘तीजले त ट्रयाक नै छाडेजस्तो देखिन्छ ।’

कति महँगो होटल वा पार्टी प्यालेसमा तीजको कार्यक्रम गरे, कति मान्छे आए, कस्ता मान्छे आए भन्ने देखाएर सम्पन्नता देखाउनेको जमात पनि अहिले बढ्दो छ । परम्पराका नाममा अहिले पारिवारिक विरासत देखाउने परिपाटी बढदै गएको छ ।

हुनेले गर्छन् तर गरिबले आफूले केही गर्न सकेन भनेर हीनताबोध गर्नुपर्ने अवस्था छ । जसले धर्म परिवर्तन गर्न सक्छन् । धनी र गरिबबीच विभेद सिर्जना भई सामाजिक सद्भाव खल्बलिन सक्छ । तर, तीजको उद्देश्य त सामाजिक सद्भाव कायम गर्नु हो । समय परिवेशअनुसार तीज मनाउने तरिका फेरिनु आफंैमा नराम्रो नभएको साहित्यकार ऋचा लुइँटेल बताउँछिन् । ‘हामीले मनाउने तीज भडकिलो मात्रै हुनु भएन,’ उनले भनिन्, ‘महिला सशक्तीकरण र हिंसा न्यूनीकरण गर्न पनि तीजका कार्यक्रम आयोजना गर्नुपर्‍यो ।’

कुशे औंसीपछि छोरी माइत आएर तीज मनाउने परम्परा रहेको बताउँछिन् महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस नेपालगन्जकी समाजशास्त्र विभाग प्रमुख सावित्रा बस्नेत । ‘तीजमा प्रतिस्पर्धासँगै विकृति बढ्नु दु:खको कुरा हो,’ उनले भनिन्, ‘पहिरनदेखि खानपानसम्ममा प्रतिस्पर्धा बढेकाले तीजको मौलिक मर्म नै हराइरहेको छ ।’

तीजमा व्रत बस्नैपर्छ भन्ने छैन । इच्छाको कुरा हो तर इच्छाको पर्वमा प्रतिस्पर्धा होइन, संस्कृति बचाउन आवश्यक रहेको बस्नेतको धारणा छ । ‘अविवाहितले पनि भगवान्जस्तो श्रीमान्भन्दा विश्वासिलो अनि साथीजस्तै श्रीमान् पाउनका लागि व्रत बसौं । श्रीमान्लाई भगवानको दर्जा दिए दबिने फेरि महिला नै हुन्,’ उनले भनिन्, ‘तीजका पनि केही नकारात्मक पक्ष होलान् तर राम्रा कुराको संरक्षण गर्न पछि नपरौं ।’

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ १०:१०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT