हराउँदै मौलिकता

तीजको नाममा महिना दिनदेखि ठूला होटल र पार्टी प्यालेसमा दर खाने र महँगा कपडा तथा गहनाको भड्किलो प्रयोग बढ्दो छ
करिश्मा चौधरी

बाँके — मुलुकमा फरक ठाउँ, जातजाति अनि धर्मअनुसारका संस्कृति छन् । त्यसको एउटा पाटो चाडपर्व पनि हो । अहिले जताजतै महिलाको मुख्य पर्व हरितालिका तीजको रौनक छ । आज (मंगलबार) दर खाने दिन हो । तर, परम्परागत दर र नाचगान देखिन छाडे ।

एक महिनादेखि तीजका नाममा रमझम चलिरहेको छ । तीज हिन्दु संस्कृतिमा आधारित पर्व हो । यो अरू संस्कृतिसँग नबाझिने समाजशास्त्रीहरू बताउँछन् । कहिलेदेखि तीज मनाउन थालियो, यकिन छैन । तर, यो पर्वलाई दुई किसिमले बुझ्ने गरेको पाइन्छ ।

पहिलो, भगवान् कृष्ण जन्मिएको ११ दिनपछि न्वारानको दिन रमाइलो गर्ने हुनाले त्यही दिनको सम्झनामा तीज मनाइन्छ भन्ने विश्वास छ । दोस्रो, तीजको दिन भगवान् शिवको पूजा गरी व्रत बसे मागेको पूरा हुन्छ भन्ने विश्वासले तीज मनाइन्छ । यस दिन अविवाहितले व्रत बसे शिवजस्तै श्रीमान् पाउँछन् भन्ने धार्मिक विश्वास छ । त्यस्तै विवाहिताले भने श्रीमान्को दीर्घायुका लागि तीजको व्रत बस्छन् ।

Yamaha

समय परिवर्तनसँगै तीज मनाउने तरिका पनि परिवर्तन भएको मध्यपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालय समाजशास्त्र शिक्षण समितिका उपप्राध्यापक वेदप्रकाश ढकाल बताउँछन् । ‘तीजमा चेलीबेटीलाई माइती बोलाउने, तीजको अघिल्लो दिन दर खाने अनि तीजको दिन व्रत बस्ने र विरहका गीत गाउने र नाचगान गरिने चलन हो,’ उनले भने, ‘छुटेका सबै दौंतरी, दिदीबहिनी, फुपूलगायत आफन्तसँग भेट भई रमाइलो गर्ने पर्व हो तीज ।’ तीजको आफ्नै मौलिकता रहेको उनले बताए । ‘तीजमा खाजाभात, खीर, बोडीको तरकारी, दही, केरा, गाबा, तामालगायत सिजनमा पाइने तरकारीसँग दर खाने परम्परा थियो,’ उनले भने, ‘तर, अचेल तीजको मर्मै फेरिएको छ ।’

यातायात र सञ्चारको सुविधाले पहिलेजस्तो माइतीले चेली लिन जाने चलन पनि हराउँदै गएको छ । यसलाई सञ्चार र यातायातको सुविधाको फाइदा पनि भन्न सकिन्छ । पछिल्लो समय तीज मनाउने तरिका फरक भएको छ । तीज भडकिलो भइरहेको छ । तीजका नाममा महिना दिनदेखि दर खाने, ठूला होटल, पार्टी प्यालेसमा तीजको दर र नाचगानका कार्यक्रम गर्ने, महँगा कपडा अनि गहनाको प्रयोग बढदो छ । उपप्राध्यापक ढकालले भने, ‘तीजले त ट्रयाक नै छाडेजस्तो देखिन्छ ।’

कति महँगो होटल वा पार्टी प्यालेसमा तीजको कार्यक्रम गरे, कति मान्छे आए, कस्ता मान्छे आए भन्ने देखाएर सम्पन्नता देखाउनेको जमात पनि अहिले बढ्दो छ । परम्पराका नाममा अहिले पारिवारिक विरासत देखाउने परिपाटी बढदै गएको छ ।

हुनेले गर्छन् तर गरिबले आफूले केही गर्न सकेन भनेर हीनताबोध गर्नुपर्ने अवस्था छ । जसले धर्म परिवर्तन गर्न सक्छन् । धनी र गरिबबीच विभेद सिर्जना भई सामाजिक सद्भाव खल्बलिन सक्छ । तर, तीजको उद्देश्य त सामाजिक सद्भाव कायम गर्नु हो । समय परिवेशअनुसार तीज मनाउने तरिका फेरिनु आफंैमा नराम्रो नभएको साहित्यकार ऋचा लुइँटेल बताउँछिन् । ‘हामीले मनाउने तीज भडकिलो मात्रै हुनु भएन,’ उनले भनिन्, ‘महिला सशक्तीकरण र हिंसा न्यूनीकरण गर्न पनि तीजका कार्यक्रम आयोजना गर्नुपर्‍यो ।’

कुशे औंसीपछि छोरी माइत आएर तीज मनाउने परम्परा रहेको बताउँछिन् महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस नेपालगन्जकी समाजशास्त्र विभाग प्रमुख सावित्रा बस्नेत । ‘तीजमा प्रतिस्पर्धासँगै विकृति बढ्नु दु:खको कुरा हो,’ उनले भनिन्, ‘पहिरनदेखि खानपानसम्ममा प्रतिस्पर्धा बढेकाले तीजको मौलिक मर्म नै हराइरहेको छ ।’

तीजमा व्रत बस्नैपर्छ भन्ने छैन । इच्छाको कुरा हो तर इच्छाको पर्वमा प्रतिस्पर्धा होइन, संस्कृति बचाउन आवश्यक रहेको बस्नेतको धारणा छ । ‘अविवाहितले पनि भगवान्जस्तो श्रीमान्भन्दा विश्वासिलो अनि साथीजस्तै श्रीमान् पाउनका लागि व्रत बसौं । श्रीमान्लाई भगवानको दर्जा दिए दबिने फेरि महिला नै हुन्,’ उनले भनिन्, ‘तीजका पनि केही नकारात्मक पक्ष होलान् तर राम्रा कुराको संरक्षण गर्न पछि नपरौं ।’

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ १०:१०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

रामपुरमा व्यवस्थित बस्ती

कान्तिपुर संवाददाता

पाल्पा — पाँच वर्षअघि नगरपालिका घोषित रामपुर नगरपालिकाले व्यवस्थित बस्ती विकासको योजना अघि सारेको छ । जसका लागि उसले १५ वर्षे एकीकृत सहरी विकास योजना बनाउन सुरु गरेको हो ।

पाल्पाको रामपुर नगरपालिकामा १५ वर्षे आवधिक योजना निर्माणका लागि आयोजना गरेको सरोकारवालासँगको छलफल कार्यक्रममा सहभागी । तस्बिर : माधव अर्याल

‘आवश्यक रणनीतिबारे छलफल अघि बढाएर काम सुरु गरेका छौं,’ रामपुर नगरपालिकाका मेयर रमणबहादुर थापाले भने, ‘नगरपालिका बने पनि ग्रामीण क्षेत्रमा पर्ने भएकाले व्यवस्थित बनाउन जरुरी छ ।’

अघिल्ला वर्षमै धेरै योजनाका काम सुरु हुन्थे तर सहरी विकास मन्त्रालयले योजना अघि सारेकाले पर्खेर बसेको उनले बताए । रामपुर नगरपालिका सदरमुकाम तानसेनबाट ६५ किलोमिटर टाढा पर्छ । जहाँ बस्ती बसोबास बल्ल सुरु भएको छ । उपत्यकाजस्तै भौगोलिक वनाबट भएपछि पहाडी गाउँबाट बसाइँसराइको भने तीव्रता छ ।

नवलपुर, स्याङ्जा, तनहुँ र जिल्लाकै डाँडा भेगका बस्तीबाट रामपुर झर्ने क्रम बर्सेनि बढ्दो छ । नगरपालिकाका मेयर थापाले एकीकृत रूपमा सहरी विकास योजना अगाडि बढाउन सकियो भने आगामी दिनमा यहाँको बस्ती विकासमा सहजता हुने बताए ।

‘त्यसैले पनि अहिले नै यसका विषयमा काम गर्न जरुरी देखियो,’ उनले भने, ‘किन भनेपछि झन् अप्ठेरो हुन्छ ।’ उनका अनुसार अहिले परामर्शदाताको समन्वयमा नगरका विषयमा छलफल अघि बढाएको हो । पहिलो चरणको छलफलमा स्थानीय सरोकारवालालाई सहभागी गराइएको छ ।

एकीकृत सहरी विकास योजना सहरी विकास मन्त्रालयअन्तर्गत सहरी विकास तथा भवन निर्माण विभागको सहयोगमा निर्माण हुनेछ । रिब्स इन्जिनियरिङ कन्सल्ट, नेपाल डेभलपमेन्ट कन्सल्टेन्सी र सिभिल ओएसिस इन्जिनियरिङ प्रालि काठमाडौंको प्राविधिक सहयोग रहेको छ ।

रामपुर नगरको दीर्घकालीन सहरी विकास योजनाको काम थालनी बढेको नेपाल डेभलपमेन्ट कन्सल्टेन्सीका प्रमुख कृष्णप्रसाद तिमिल्सिनाले बताए । ‘स्थानीय नागरिक नै सकारात्मक सोचका साथ अगाडि नबढेसम्म यस क्षेत्रको विकास हुँदैन,’ उनले भने, ‘रामपुरको विकासमा एकबद्ध भएर सघाउन जरुरी छ ।’ कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, संस्कृति र पर्यटनको विकासका लागि योजना बनाउने सुझाव स्थानीयले दिएका छन् ।

सहरी विकास योजनाविज्ञ नारायणप्रसाद खनालले एकीकृत सहरी विकास योजना तर्जुमाले व्यवस्थित सहर र योजना बन्ने बताए । उनले मुलुकका ३३ नगरपालिकामा एकीकृत योजना विकासका लागि योजना छनोटमा लागेको बताए । ‘रामपुर नगरपालिकालाई सुरुवातमै छलफल गराई प्राथमिकतामा राखेका छौं,’ उनले भने, ‘मन्त्रालयले सबै नगरपालिकामा केही न केही व्यवस्थित योजनाको काम गरिरहेको छ ।’ स्थानीय नागरिकबाट योजनाको खाका ल्याउने वातावरण सरोकारवालाहरूले गरेमा विकास सहज हुने उनले बताए ।

परामर्शदाताले आवश्यक छलफल र स्थलगत रिपोर्टिङको काम भइरहेको जानकारी गराए । सरकारले निजगढ, लुम्बिनी र पालुङटारलाई पहिलो चरणमा स्मार्ट सिटीको काम गरिरहेको छ । थप १० नगरलाई स्मार्ट सिटी बनाउने अवधारणामा काम गरिरहेको उनले बताए । रामपुरलाई स्मार्ट सिटीको खुड्किलोका लागि एकीकृत सहरी विकासको यस योजनाले सघाउनेछ ।

आवश्यक सहयोगका लागि नगरपालिका प्रमुख रमणबहादुर थापाको संयोजक, राजुप्रसाद श्रेष्ठ उपसंयोजक र प्राविधिक, कार्यपालिका सदस्य रहेको विशेष समन्वय समिति गठन गरेको छ । रामपुरका १० वडालाई ७ समूहमा विभाजन गरिएको छ । स्थानीयस्तरको वस्तुस्थिति बुझ्ने र योजना प्राथमिकीरणको काम गरिनेछ ।

असोज १५ भित्र पहिलो प्रतिवेदन बाहिर ल्याउने परामर्श दाता तिमिल्सिनाले बताए । विस्तृत परियोजना अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार सहरी सडक, ऐतिहासिक, धार्मिक र पर्यटकीय क्षेत्र, हाटबजार, बृहत् खानेपानी, बसपार्क, सहरी क्षेत्र ढल निकाल सञ्जाल, सामुदायिक भवन, फोहोरमैला व्यवस्थापनमा ल्यान्डफिल्ड साइटको अध्ययन थालिने उनले बताए । पहिलो चरणमा प्रतियोजना ३० करोडभन्दा बढीको लागतमा नगरको दुई योजनामा काम सुरु गरिनेछ ।

जसका लागि योजना अध्ययन, समितिको सुझाव र प्राविधिक मूल्यांकन गरी योजना प्राथमिकीकरण हुनेछ । प्राविधिक मूल्यांकनमा वस्तुस्थिति, विपत् जोखिम न्यूनीकरण व्यवस्था, आवासीय क्षेत्र र संस्थागत विकासमा अध्ययन गरिनेछ । प्रदेशसभा सदस्य युवराज खनालले उत्पादनका हिसाबले धनी रामपुरले योजना प्राथमिकीकरण र सुदृढीकरण गर्दै जानुपर्ने सुझाव दिए ।

‘गुरुयोजना भनेको नगरको विकासलाई उचित दिशा दिने मार्ग हो,’ उनले भने, ‘त्यसैले भूगोलसँग मेल खाने गरी योजना निर्माण गर्नुपर्दछ ।’ जिल्ला समन्वय समितिका सदस्य भेषबहादुर वंशीले सरकोकारवालाहरूबाट प्राप्त सुझावलाई मध्यनजर गर्दै अगाडि बढ्नुपर्नेमा जोड दिए ।

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७५ १०:०९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT